This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text.

   On the right, there are more links to translations made by Google Translate.

   In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).

دایناسۆرەکان کەی ژیاون؟

بزانە بۆچی دایناسۆرەکان لە ڕابردووی نزیکدا ژیاون، لە هەمان کاتدا لەگەڵ مرۆڤدا. بە ملیۆنان ساڵ لە ژێر ڕۆشنایی بەڵگەکاندا ئاسانە بۆ پرسیارکردن

باوەڕی باو ئەوەیە کە دایناسۆرەکان زیاتر لە ١٠٠ ملیۆن ساڵ حوکمڕانی زەوییان کردووە تا ٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون. ئەم بابەتە لە ڕێگەی ئەدەبیات و بەرنامەکانی پەرەسەندنەوە بەردەوام جەختی لەسەر کراوەتەوە، بۆیە بیرۆکەی دایناسۆرەکان کە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر لەسەر زەوی دەژین، بە توندی لە مێشکی زۆربەی خەڵکدا چەسپاوە. بە ئەگەری ئەوە نازانرێت کە ئەم زەبەلاحانە (قەبارە ڕێژەیی. نەهەنگی شینەکانی ئەمڕۆ نزیکەی دوو هێندە قورسترن لە گەورەترین دایناسۆرەکان)ئاژەڵەکان لە ڕابردوویەکی زۆر نزیکدا و لە هەمان کاتدا لەگەڵ مرۆڤەکاندا ژیاون. بەپێی تیۆری پەرەسەندن گریمانە دەکرێت کە دایناسۆرەکان لە سەردەمی جوراسی و کریتاسیدا ژیاون، ئاژەڵەکانی سەردەمی کامبرین تەنانەت پێشتر و شیردەرەکان دواجار لەسەر زەوی دەرکەوتوون. چەمکی پەرەسەندنی دەرکەوتنی ئەم گروپانە لەسەر ئەم هەسارەیە لە کاتە جیاوازەکاندا ئەوەندە بەهێزە لە مێشکی مرۆڤەکاندا کە پێیان وایە نوێنەرایەتی زانست دەکات و ڕاستە، هەرچەندە دەکرێت زۆر ڕاستی لە دژی ئەم چەمکە بدۆزرێتەوە.

    دواتر بە وردی لەم بابەتەدا دەکۆڵینەوە. زۆر بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن کە ماوەیەکی زۆر نەماوە لە دەرکەوتنی دایناسۆرەکان لەسەر زەوی. دواتر سەیری ئەم بەڵگانە دەکەین.

بەردبووەکانی دایناسۆر لە پێداچوونەوەدا . بەڵگەی ئەوەی کە دایناسۆرەکان لەسەر زەوی ژیاون، بەردبووەکانیانە. لەسەر بنەمای ئەوان دەتوانرێت بە نزیکەیی قەبارە و دەرکەوتنی دایناسۆرەکان بزانرێت و ئاژەڵێکی ڕاستەقینە بوون. هیچ هۆکارێک نییە بۆ گومانکردن لە مێژووییبوونیان.

    بەڵام مێژووی دایناسۆرەکان شتێکی جیاوازە. هەرچەندە بەپێی هێڵکارییەکی کاتیی جیۆلۆجی کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا داڕێژراوە، دایناسۆرەکان ٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون، بەڵام ناتوانرێت بە پشتبەستن بە بەردبووە ڕاستەقینەکان دەرەنجامێکی لەو شێوەیە بدرێت. بەردبووەکان ئاماژەیان لەسەر تەمەنیان و کەی لەناوچوونیان نییە. بەڵکو بارودۆخی باشی بەردبووەکان ئەوەمان بۆ دەردەخات کە بابەتی هەزاران ساڵە نەک ملیۆنان ساڵە. دەگەڕێتەوە بۆ ئەم هۆکارانەی خوارەوە: ١.

ئێسکەکان هەمیشە بەرد نابن . بەردبووی بەردبوو لە دایناسۆرەکانەوە دۆزرایەوە، بەڵام ئێسکەکانیش کە بەرد نەبوون. زۆر کەس ئەو بیرۆکەیەیان هەیە کە هەموو بەردبووەکانی دایناسۆرەکان بەرد بوون و بەو هۆیەوە کۆنن. جگە لەوەش پێیان وایە بەردبوون ملیۆنان ساڵ دەخایەنێت.

    بەڵام بەردبوون دەتوانێت پرۆسەیەکی خێرا بێت. لە بارودۆخی تاقیگەدا، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دارێکی بەردبوو بەرهەم هێنراوە. لە بارودۆخێکی گونجاودا، وەک لە کانییە گەرمەکانی دەوڵەمەند بە کانزاکان، ئێسکەکان دەتوانن لە ماوەی یەک دوو هەفتەدا بەرد ببن. ئەم پرۆسانە پێویستی بە ملیۆنان ساڵ نییە.

    کەواتە ئێسکی دایناسۆرە بەردنەکراوەکان دۆزراونەتەوە. ڕەنگە هەندێک لە بەردبووەکانی دایناسۆرەکان زۆربەی ئێسکی ئەسڵی خۆیان مابێتەوە و ڕەنگە بۆنی ڕزیویان هەبێت. زانایەکی کۆن کە باوەڕ بە تیۆری پەرەسەندن هەیە، سەبارەت بە شوێنێکی گەورەی دۆزینەوەی بەردبووی دایناسۆرەکان ڕایگەیاندووە کە "هەموو ئێسکەکانی ناو هێل کریک بۆگەنیان هەیە". چۆن ئێسکەکان دوای دەیان ملیۆن ساڵ بۆگەن دەکەن؟

   بڵاوکراوەی زانست باس لەوە دەکات کە چۆن سی بارێتۆ و گروپی کارەکەی لێکۆڵینەوەیان لە ئێسکی دایناسۆرە گەنجەکان کردووە (زانست، ٢٦٢:٢٠٢٠-٢٠٢٣)، کە بەرد نەبوون. ئەو ئێسکانەی کە تەمەنیان بە ٧٢-٨٤ ملیۆن ساڵ مەزەندە دەکرێت هەمان ڕێژەی کالیسیۆم بۆ فسفۆریان هەبووە وەک ئێسکەکانی ئێستا. بڵاوکراوە ئەسڵییەکە وردەکارییە وردبینەکانی ئێسکەکان ئاشکرا دەکات کە بە وردی پارێزراون.

    هەروەها تەنها ئێسکی بەردبووی کەم لە ناوچەکانی باکووری وەک ئەلبێرتای ئەمریکا و ئەلاسکا لە کەنەدا دۆزراونەتەوە. گۆڤاری زانستی شوێنەوارناسی (1987، بەرگی 61، ژمارە 1، ل198-200) یەکێک لەو دۆزینەوانە باس دەکات:

نموونەیەکی سەرنجڕاکێشتر لە کەناراوەکانی باکووری ئەلاسکا دۆزرایەوە، کە هەزاران ئێسک نزیکەی تەواو بەرد نەبوون. ئێسکەکان وەک ئێسکی مانگای کۆن دەردەکەون و هەست دەکەن. دۆزینەوەکان بۆ ماوەی بیست ساڵ ڕاپۆرتی دۆزینەوەکەیان نەدا، چونکە وایان زانیبوو کە ئەوان بزۆن-ن، نەک ئێسکی دایناسۆر.

پرسیارێکی باش ئەوەیە کە چۆن ئێسکەکان بۆ دەیان ملیۆن ساڵ پارێزراو بوون؟ لە سەردەمی دایناسۆرەکاندا کەشوهەوا گەرم بوو، بۆیە بە دڵنیاییەوە چالاکیی میکرۆبی ئێسکەکانی لەناو دەبرد. ئەوەی کە ئێسکەکان بەردنەبوون و بە باشی پارێزراون و هاوشێوەی ئێسکە تازەکان دەردەکەون، ئاماژەیە بۆ ماوەی کورت نەک درێژ.

شانە نەرمەکان . وەک باسکراوە، بەردبووەکان تاگیان لەسەر تەمەنیان نییە. کەس ناتوانێت بە دڵنیاییەوە بڵێت لە چ قۆناغێکدا ئەو زیندەوەرانە کە وەک بەردبووەکان دۆزراونەتەوە لەسەر زەوی زیندوو بوون. ئەمە ناتوانرێت ڕاستەوخۆ لە بەردبووەکانەوە دەربچێت.

    بەڵام کاتێک باس لە دۆزینەوەی بەردبووی دایناسۆرەکان دەکرێت، تێبینییەکی سەرنجڕاکێشە کە چەندین لە بەردبووەکان بە باشی پارێزراون. بۆ نموونە کۆمپانیای Yle uutiset لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧دا ڕاپۆرتی دا: "ماسولکە و پێستی دایناسۆرەکان لە ئەمریکا دۆزرایەوە". ئەم هەواڵە تاکە هەواڵ نییە لە جۆری خۆیدا، بەڵام هەواڵ و تێبینییە هاوشێوەکان زۆرن. بەپێی یەکێک لە ڕاپۆرتەکانی توێژینەوە، شانە نەرمەکان لە نزیکەی هەر چرکەیەکی ئێسکی دایناسۆر لە سەردەمی جوراسیکەوە جیاکراونەتەوە (145.5 – 199.6 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر پەرەسەندن) (1). بەردبووەکانی دایناسۆر کە بە باشی پارێزراون، بەڕاستی مەتەڵێکی گەورەیە ئەگەر زیاتر لە ٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بن.

    نموونەیەکی باش بەردبوویەکی دایناسۆرێکی نزیکەی تەواوەتییە کە لە نەوتە بەردی لیمۆی پیترارۆیا لە باشووری ئیتاڵیا دۆزرایەوە، کە بەپێی تیۆری پەرەسەندن بە تەمەنی ١١٠ ملیۆن ساڵ دادەنرا، بەڵام هێشتا شانەکانی جگەر، ڕیخۆڵە، ماسولکە و ئیسقانەکانی بەجێماوە. جگە لەوەش وردەکارییەکی سەرسوڕهێنەر لە دۆزینەوەکەدا ڕیخۆڵە پارێزراو بوو، کە هێشتا شانەکانی ماسولکەیی تێیدا چاودێری دەکرا. بە گوتەی توێژەران، ڕیخۆڵەکە هەر وەک ئەوە دەرکەوتووە کە تازە بڕاوە! ( دار، ئابی ١٩٩٨، بەرگی ١٣، ژمارە ٨، ل ٣٠٣-٣٠٤)

    نموونەیەکی دیکە بریتییە لە بەردبووەکانی پتێرۆساورەکان (ئەوان کۆترە فڕیوێکی گەورە بوون) کە لە ئاراریپی بەڕازیل دۆزراونەتەوە، کە بە شێوەیەکی بێ وێنە بە باشی پارێزراو بوون. ستافۆرد هاوس زانای بواری زیندەوەرزانی کۆن لە زانکۆی لەندەن سەبارەت بەم دۆزینەوە بەردبووانە ڕایگەیاندووە (Discover 2/1994):

ئەگەر ئەو بوونەوەرە شەش مانگ لەمەوبەر مردبا، نێژرابا و هەڵکەندرابا، بەتەواوی بەم شێوەیە دەچوو. لە هەموو ڕوویەکەوە بە تەواوی تەواو و بێ کەموکوڕییە.

کەواتە، دۆزینەوەی شانە نەرمەکان کە بە باشی پارێزراون لە دایناسۆرەکانەوە دروستکراون. دۆزینەوەکان زۆر هاوشێوەی ئەو شتانەن کە لە مامۆس دروستکراون، کە پێدەچێت تەنها چەند هەزار ساڵێک لەمەوبەر لەناوچوون.

    پرسیارێکی باش ئەوەیە، چۆن دەتوانرێت بەردبووەکانی دایناسۆرەکان بە چەند هێندە کۆنتر لە بەردبووەکانی مامۆس پێناسە بکرێت، ئەگەر هەردووکیان بە یەکسانی بە باشی پارێزراو بن؟ جگە لە هێڵکاری کاتی جیۆلۆجی هیچ بنەمایەکی دیکە بۆ ئەمە نییە، کە دەرکەوتووە لەگەڵ ئەوەی کە دەتوانرێت لە سروشتدا چەندین جار بەدی بکرێت، ناکۆکی هەیە. کاتی ئەوە دەهات واز لەم هێڵکارییە کاتییە بهێنین. زۆر ئەگەری ئەوە هەیە کە دایناسۆر و مامۆس لە یەک کاتدا لەسەر زەوی ژیاون.

پرۆتینی وەک ئەلبومین و کۆلاجین و ئۆستیۆکالسین لە پاشماوەی دایناسۆرەکاندا دۆزراونەتەوە. هەروەها پڕۆتینە زۆر ناسکەکانی ئیلاستین و لامینین دۆزراونەتەوە [Schweitzer, M. و 6 کەسی تر، تایبەتمەندی بایۆمۆلیکولەیی و زنجیرە پڕۆتینییەکانی هادرۆسۆری کامپانی B. canadensis، زانست 324 (5927): 626-631، 2009]. ئەوەی ئەم دۆزینەوانە کێشەدار دەکات ئەوەیە کە ئەم ماددانە هەمیشە تەنانەت لە بەردبووی ئاژەڵەکانی سەردەمی مۆدێرنیشدا نادۆزرێتەوە. بۆ نموونە لە یەکێک لە نمونەکانی ئێسکی مامۆسدا کە تەمەنی بە ١٣ هەزار ساڵ مەزەندە کرابوو، هەموو کۆلاجینەکە پێشتر نەمابوو (Science, 1978, 200, 1275). بەڵام کۆلاجین لە بەردبووی دایناسۆرەکان جیاکراوەتەوە. بەپێی گۆڤاری پیشەیی بایۆکیمیاست، کۆلاجین تەنانەت بۆ ماوەی سێ ملیۆن ساڵ لە پلەی گەرمی ئایدیاڵی سفر پلەی سەدیدا ناتوانرێت بپارێزرێت ⁽²⁾ . ئەو ڕاستییەی کە ئەم جۆرە دۆزینەوانە چەندین جار ڕوودەدەن، ئەوە پیشان دەدات کە بەردبووەکانی دایناسۆرەکان زۆرترین تەمەنیان چەند هەزار ساڵە. دیاریکردنی تەمەن لەسەر بنەمای هێڵکاری کاتی جیۆلۆجی لەگەڵ دۆزینەوەکانی ئێستادا ناگونجێت.

لە لایەکی دیکەوە، دەزانرێت کە بایۆمۆلیکولەکان ناتوانرێت بۆ زیاتر لە 100,000 ساڵ بپارێزرێن (Bada, J et al. 1999. پاراستنی بایۆمۆلیکولە سەرەکییەکان لە تۆماری بەردبووەکاندا: زانیاری ئێستا و تەحەددیاتی داهاتوو. مامەڵە فەلسەفییەکانی کۆمەڵگەی شاهانە B: زانستە بایۆلۆژییەکان. 354، [1379 ]). ئەمەش ئەنجامی توێژینەوەی زانستی ئەزموونییە. کۆلاجین کە بایۆمۆلیکیولێکی شانەکانی ئاژەڵە، واتە پڕۆتینێکی پێکهاتەیی ئاسایی، زۆرجار دەتوانرێت لە بەردبووەکان جیا بکرێتەوە. دەربارەی ئەو پرۆتینەی کە باسی لێوە دەکرێت زانراوە کە بە خێرایی لە ئێسکەکاندا دەشکێت و تەنها پاشماوەکانی دوای ٣٠ هەزار ساڵ دەبینرێت، تەنها لە بارودۆخی تایبەتی زۆر وشکدا نەبێت. ناوچەی هێل کریک بە دڵنیاییەوە ناوبەناو هەندێک باران دەبارێت. بۆیە نابێت کۆلاجین لە ئێسکی تەمەن "٦٨ ملیۆن" ساڵدا بدۆزرێتەوە کە لەناو خاکدا نێژراوە. (3)

ئەگەر تێبینییەکان سەبارەت بەو پڕۆتینانەی کە لە ئێسکی دایناسۆر جیا دەکرێنەوە، وەک ئەلبومین و کۆلاجین و ئۆستیۆکالسین، هەروەها DNA ڕاست بن، و هیچ هۆکارێکمان نییە بۆ گومانکردن لە وردبینی توێژەران، بە پشتبەستن بەم لێکۆڵینەوەیانە، دەبێت ئێسکەکان دووبارە مێژوویان بۆ دابنرێتەوە تەمەنی لە 40,000-50,000 ساڵ زیاتر نەبێت، چونکە ناتوانرێت زۆرترین ماوەی پاراستنی ئەو مادانەی کە لە سروشتدا باس دەکرێن تێپەڕێنرێت. (4)

خانەکانی خوێن . شتێکی سەرنجڕاکێش دۆزینەوەی خانەکانی خوێنە لە پاشماوەی دایناسۆرەکاندا. خانە ناوکییەکانی خوێن دۆزراونەتەوە و دەرکەوتووە کە هیمۆگلۆبینیان تێدا دەمێنێتەوە. یەکێک لە گرنگترین دۆزینەوەکانی خانەکانی خوێن پێشتر لە ساڵانی نەوەدەکاندا لەلایەن ماری شوایتزەرەوە ئەنجامدرا. لەو کاتەوە دۆزینەوەگەلێکی دیکەی هاوشێوە ئەنجام دراون. پرسیارێکی باش ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت خانەکانی خوێن بۆ دەیان ملیۆن ساڵ بپارێزرێن یان دوای هەموو ئەمانە لە ڕووی جیۆلۆجییەوە سەرچاوەیەکی تەواو نوێیە؟ ژمارەیەکی زۆر لە دۆزینەوەکانی ئەم جۆرە هێڵکاری کاتی جیۆلۆجی و ملیۆنان ساڵەکەی دەخەنە ژێر پرسیارەوە. بە پشتبەستن بە دۆخی باشی بەردبووەکان، هیچ هۆکارێکی ڕەوا نییە بۆ باوەڕبوون بە ملیۆنان ساڵ.

کاتێک ماری شوایتزەر تەمەنی پێنج ساڵ بوو، ڕایگەیاند کە دەبێتە توێژەری دایناسۆرەکان. خەونەکەی هاتە دی و لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا توانی لێکۆڵینەوە لە ئێسکەپەیکەرێکی نزیکەی تەواو پارێزراوی تیرانۆسۆرس ڕێکس بکات، کە لە ساڵی ١٩٩٨ لە مۆنتانای ئەمریکا دۆزرایەوە (گۆڤاری کۆمەڵەی پزیشکی ئەمریکی، ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٣، بەرگی ٢٧٠، ژمارە ١٩ ، ل 2376-2377). تەمەنی ئەو ئێسکەپەیکەرە بە "٨٠ ملیۆن ساڵ" مەزەندە کراوە. تا 90%ی ئێسکەکان دۆزراونەتەوە، و هێشتا وەک خۆیان ماونەتەوە. شوایتزەر پسپۆڕە لە توێژینەوەکانی شانە و خۆی بە زانای کۆنی گەردیلەیی ناودەبات. ئێسکی ڕان و شانەکانی ئەو دۆزراوەی هەڵبژارد و بڕیاریدا پشکنینی مۆخی ئێسکەکەی بکات. شوایتزەر تێبینی ئەوەی کرد کە مۆخی ئێسک بەردبوو نەکراوە و بە شێوەیەکی باوەڕپێنەکراو بە باشی پارێزراوە. ئێسکەکە بە تەواوی ئۆرگانیک بوو و لەڕادەبەدەر بە باشی پارێزراو بوو. شوایتزەر بە مایکرۆسکۆپ لێکۆڵینەوەی لەسەر کردووە و سەرنجی پێکهاتەی کنجکاوەکانی داوە. بچووک و بازنەیی بوون و ناوکێکیان هەبوو، هەروەک چۆن خڕۆکە سوورەکانی خوێن لە بۆری خوێندا. بەڵام دەبوو خانەکانی خوێن لە ئێسکی دایناسۆرەکان چەندین سەدە لەمەوبەر نەمێنن.شوایتزەر دەڵێت : "پێستم تووشی قاز بوو، وەک ئەوەی سەیری پارچە ئێسکێکی مۆدێرن بکەم" . "بێگومان باوەڕم بەو شتانە نەدەکرد کە دەیبینم و بە تەکنیکاری تاقیگەم گوت: 'ئەم ئێسکانە تەمەنیان ٦٥ ملیۆن ساڵە، چۆن خانەکانی خوێن دەتوانن ئەوەندە درێژە بژین؟ ' لاپەڕە 160-163). ئەوەی لەم دۆزینەوەدا گرنگە ئەوەیە کە هەموو ئێسکەکان بە تەواوی بەردبوو نەبوون. گەیڵ کالیس، توێژەری پسپۆڕی ئێسکەکان، لە کۆبوونەوەیەکی زانستیدا نمونەی ئێسکەکانی پیشاندا کە بەڕێکەوت پزیشکێکی نەخۆشیەکان بینیویەتی. پزیشکی نەخۆشیەکان تێبینی کرد، "ئایا دەزانیت کە خانەکانی خوێن لەم ئێسکەدا هەیە؟"  ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی فیلمێکی سەرنجڕاکێشی تریلەر. ماری شوایتزەر نمونەکەی پیشانی جاک هۆرنەر، توێژەری بەناوبانگی دایناسۆرەکان،"کەواتە تۆ پێت وایە کە خانەکانی خوێنی تێدایە؟" ، کە شوایتزەر وەڵامی دایەوە و وتی: "نا، من نایکەم."   هۆرنەر وەڵامی دایەوە : "باشە کەواتە، تەنها هەوڵبدە و بیسەلمێنە کە ئەوان خانەی خوێن نین" (EARTH, 1997, June: 55–57, Schweitzer et al., The Real Jurassic Park). جاک هۆرنەر وا گریمانە دەکات کە ئێسکەکان ئەوەندە ئەستوور بن کە... ئاو و ئۆکسجین نەیانتوانیوە کاریگەرییان هەبێت (5)

ڕادیۆکاربۆن . گرنگترین ڕێگا کە بۆ پێوانەکردنی تەمەنی ماددە ئۆرگانییەکان بەکاردەهێنرێت، ڕێگەی ڕادیۆکاربۆنە. لەم شێوازەدا نیوە تەمەنی فەرمی ڕادیۆکاربۆن (C-14) 5730 ساڵە، بۆیە نابێت دوای نزیکەی 100 هەزار ساڵ هیچی بمێنێتەوە.

    بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە ڕادیۆکاربۆن چەندین جار لە نەوتە "سەدان ملیۆن ساڵان"دا دۆزراوەتەوە، بیرە نەوتییەکان، زیندەوەرانی کامبرین، نەوتە خەڵوزەکان، تەنانەت ئەڵماسیش. کاتێک نیوە تەمەنی فەرمی ڕادیۆکاربۆن تەنها چەند هەزارێکە، نابێت ئەمە بتوانرێت ئەگەر نمونەکان لە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەرەوە بن. تەنها ئەگەرێک ئەوەیە کە کاتی مردنی زیندەوەران زۆر نزیکتر بوو لە ئێستا، واتە هەزاران نەک ملیۆنان ساڵ دوور بوو.

    هەمان کێشە لەگەڵ دایناسۆرەکاندا هەیە. بەگشتی دایناسۆرەکان تەنانەت مێژووی ڕادیۆکاربۆنیان بۆ دانەنراوە، چونکە بەردبووەکانی دایناسۆرەکان بە زۆر کۆن دادەنرێت بۆ دیاریکردنی مێژووی ڕادیۆکاربۆن. بەڵام چەند پێوانەیەک کراوە و سەرسوڕمانەکە ئەوە بووە کە هێشتا کاربۆنی ڕادیۆیی ماوەتەوە. ئەمەش وەک تێبینییەکانی پێشوو ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ناتوانرێت ملیۆنان ساڵ بەسەر لەناوچوونی ئەم بوونەوەرانەدا تێپەڕێت.

    ئەم قسەیەی خوارەوە زیاتر باسی کێشەکە دەکات. تیمێکی توێژەرانی ئەڵمانی ڕاپۆرت لەسەر پاشماوەی ڕادیۆکاربۆنی پاشماوەی دایناسۆرەکان دەدەن کە لە چەند شوێنێکی جیاوازدا دۆزراونەتەوە:

ئەو بەردبووانەی کە گریمانە دەکرێت زۆر کۆن بن بەزۆری مێژووی کاربۆن-١٤یان نییە چونکە نابێت هیچ کاربۆنێکی ڕادیۆیییان هەبێت. نیوە تەمەنی کاربۆنی تیشکدەر ئەوەندە کورتە کە بە کردەوە هەمووی لە ماوەی کەمتر لە ١٠٠ هەزار ساڵدا خراپ بووە.

   لە مانگی ئابی ساڵی ٢٠١٢ کۆمەڵێک توێژەری ئەڵمانی لە کۆبوونەوەی زانایانی جیۆفیزیکدا ئەنجامی پێوانەکانی کاربۆن-١٤یان ڕاگەیاند کە لەسەر زۆرێک لە نمونەکانی ئێسکی دایناسۆرە بەردبووەکان ئەنجامدراون. بەپێی ئەنجامەکان تەمەنی نمونەی ئێسکەکان ٢٢-٣٩ هەزار ساڵ بووە! لانی کەم لە کاتی نووسینی ئەم هەواڵەدا، پێشکەشکردنەکە لە یوتیوب بەردەستە. (٦)

   ئەنجامەکە چۆن وەرگیرا؟ دوو لە سەرۆکەکان کە نەیانتوانی پێوانەکان قبوڵ بکەن، پوختەی پێشکەشکردنەکەیان لە ماڵپەڕی کۆنفرانسەکە سڕییەوە بەبێ ئەوەی باسی بکەن بۆ زاناکان. ئەنجامەکان لەم لینکەدا دەستدەکەوێت http://newgeology.us/presentation48.html. کەیسەکە نیشان دەدات کە پارادایمی سروشتی چۆن کاریگەری هەیە. نزیکە لە مەحاڵەوە ئەنجامێک بەدەست بهێنرێت کە دژایەتی بکات کە لە کۆمەڵگەی زانستیدا بڵاوکرابێتەوە کە سروشتگەرایی زاڵە. ئەگەری ئەوە زیاترە کە کشمشیەکان بفڕن. (7)

DNA . یەکێک لە ئاماژەکان کە پاشماوەی دایناسۆرەکان ناتوانن لە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەرەوە بن، دۆزینەوەی DNA یە لەناویاندا. DNA جیاکراوەتەوە لە بۆ نموونە دەربارەی مادەی ئێسکی Tyrannosaurus Rex (Helsingin Sanomat 26.9.1994) و هێلکەی دایناسۆر لە چین (Helsingin Sanomat 17.3.1995). ئەوەی کە دۆزینەوەکانی DNA بۆ تیۆری پەرەسەندن قورس دەکات ئەوەیە کە تەنانەت لە مۆمیا یان مامۆسە کۆنەکانی مرۆڤەوە کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە، هەمیشە ناتوانرێت نمونەی DNA بەدەست بهێنرێت چونکە ئەم مادەیە تێکچووە. نموونەیەکی باش کاتێکە کە سڤانتێ پابۆ لێکۆڵینەوەی لە نمونەی شانەکانی ٢٣ مۆمیای مرۆڤ کرد لە مۆزەخانەی بەرلین لە ئۆپسالا. توانی DNA تەنها لە یەک مۆمیا جیا بکاتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم مادەیە ناتوانێت زۆر درێژخایەن بمێنێتەوە (Nature 314: 644-645). ئەوەی کە هێشتا DNA لە دایناسۆرەکاندا هەیە، ئەوە دەردەخات کە بەردبووەکان ناتوانن لە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەرەوە بن.

    ئەوەی قورستر دەکات ئەوەیە کە دوای ١٠ هەزار ساڵ نابێت بە هیچ شێوەیەک DNA بمێنێتەوە (Nature, 1 Aug, 1991, vol 352). بە هەمان شێوە لە توێژینەوەیەکی تاڕادەیەک نوێدا لە ساڵی ٢٠١٢دا، حیساب کراوە کە نیوە تەمەنی DNA تەنها ٥٢١ ساڵە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە دەتوانرێت بیرۆکەی بەردبووی دەیان ملیۆن ساڵە ڕەت بکرێتەوە. لە هەواڵە پەیوەندیدارەکاندا (yle.fi > Uutiset > Tiede, 13.10.2012) گوترا:

دوا سنووری پاراستنی DNA دۆزرایەوە - خەونی کلۆنکردنی دایناسۆرەکان کۆتایی هات

دایناسۆرەکان ٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون. بەپێی توێژینەوەیەکی ئەم دواییە، DNA نزیکەی ئەوەندە درێژە ناژی، تەنانەت لە بارودۆخی ئایدیاڵیشدا...

ئەنزیم و وردە زیندەوەران ڕاستەوخۆ دوای مردنی ئاژەڵێک دەست دەکەن بە تێکدانی DNA ی خانەکان. بەڵام هۆکاری سەرەکی ئەمە وا بیردەکرێتەوە کە کاردانەوەی ئاو بێت. لەبەر ئەوەی نزیکەی لە هەموو شوێنێک ئاوی ژێر زەوی هەیە، لە ڕووی تیۆریەوە DNA دەبێ بە ڕێژەیەکی جێگیر بشێوێت. بەڵام بۆ دیاریکردنی ئەمە، پێش ئەم بەروارە نەمانتوانی بڕێکی زۆر لە بەردبووەکان بدۆزینەوە کە هێشتا DNA یان بەجێماوە.

ئێستا زانایانی دانیمارکی و ئوسترالی ئەو نهێنییەیان چارەسەر کردووە، بەو پێیەی لە تاقیگەی خۆیاندا ١٥٨ ئێسکی شانیان لە باڵندەی زەبەلاحی مۆا وەرگرتووە، ئێسکەکانیش هێشتا مادەی بۆماوەیی لەناویاندا ماوەتەوە. ئێسکەکان تەمەنیان ٦٠٠ – ٨٠٠٠ ساڵە و بە نزیکەیی لە هەمان ناوچە سەرچاوەیان گرتووە، بەم شێوەیە لە دۆخێکی جێگیردا پیر بوون.

تەنانەت کەهەبیش ناتوانێت کاتێکی زیادە بۆ DNA دابین بکات

بە بەراوردکردنی تەمەنی نمونەکان و ڕێژەی خراپبوونی DNA، زاناکان توانیان نیوە تەمەنی 521 ساڵ حیساب بکەن. ئەمەش بەو مانایەیە کە دوای ٥٢١ ساڵ نیوەی جومگە نیوکلیۆتایدەکانی ناو DNA لەیەکتر جیابوونەتەوە. دوای ٥٢١ ساڵی تر ئەمەش بەسەر نیوەی جومگەکانی ماوەتەوە و هتد.

توێژەران ئاماژەیان بەوە کردووە، تەنانەت ئەگەر ئێسکەکە لە پلەیەکی گەرمی ئایدیاڵدا پشوو بدات، ئەوا هەموو جومگەکان لە دوای ٦٨ ملیۆن ساڵ درەنگتر نەبوون لەیەکتر جیا دەبوونەوە. تەنانەت دوای ملیۆنێک و نیو ساڵ، دی ئێن ئەی ناخوێندرێتەوە: زانیاری زۆر کەم دەمێنێتەوە، چونکە هەموو بەشە جەوهەریەکان نەماون.

ئەگەر هێشتا DNA لە دایناسۆرەکاندا بوونی هەبێت و نیوە تەمەنی ئەم مادەیە تەنها لە سەدان ساڵدا بپێورێت، پێویستە لەمەوە دەرەنجامەکان دەربچن. یان پێوانەکانی DNA جێی متمانە نین، یان بیرۆکەکان سەبارەت بە دایناسۆرەکان کە دەیان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ژیاون، ڕاست نین. بە دڵنیاییەوە بژاردەی دووەم ڕاستە، چونکە پێوانەکانی دیکەش ئاماژەن بۆ ماوەی کورت نەک ملیۆنان ساڵ. ئەمە زانستێکە لەسەر بنەمای پێوانە و ئەگەر بەتەواوی ڕەت بکرێتەوە، ئێمە خۆمان بەلاڕێدا دەبەین. 

لەناوبردنی دایناسۆرەکان . کاتێک باس لە لەناوبردنی دایناسۆرەکان دەکرێت، زۆرجار وا بیردەکرێتەوە کە ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر، لە کۆتایی سەردەمی کریتاسیدا ڕوویداوە. پێدەچێت ئامۆنیت و بێلمنیت و جۆرەکانی تری ڕووەک و ئاژەڵیش لە هەمان لەناوبردنی بەکۆمەڵدا بەشدار بوون. گوایە ئەو لەناوچوونە بەشێکی زۆری ئاژەڵەکانی سەردەمی کریتاسی سڕیوەتەوە. هۆکاری سەرەکی لەناوچوونەکە بەزۆری بە نەیزەکی دادەنرێت، کە دەبوو هەورێکی گەورەی تۆز و خۆڵ بەرز بکاتەوە. هەوری خۆڵ بۆ ماوەیەکی زۆر تیشکی خۆری دادەپۆشی، لە کاتێکدا ڕووەکەکان دەمردن و ئەو ئاژەڵانەی کە ڕووەکەکان دەخۆن بەهەمان شێوە برسی دەبوون.

    بەڵام تیۆری نەیزەکی و تیۆرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوای خاو یەک کێشەیان هەیە: دۆزینەوەی بەردبووەکان لەناو بەردی ڕەق و شاخەکاندا ڕوون ناکەنەوە. بەردبووی دایناسۆرەکان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهانەوە لەناو بەردی ڕەقدا دەبینرێن، ئەمەش جێگەی سەرنجە. جێگەی سەرنجە، چونکە هیچ ئاژەڵێکی گەورە - ڕەنگە درێژییەکەی ٢٠ مەتر بێت - بە ئەگەرێکی زۆرەوە ناتوانێت بچێتە ناو بەردی ڕەقەوە. کاتیش هیچ سوودێکی بۆ شتەکان نادات، چونکە ئەگەر ملیۆنان ساڵ چاوەڕێی گیاندارێک بکەیت لە زەویدا بنێژرێت و بەردبوو بکرێت، ئەوا پێش ئەوکاتە بە باشی دەڕووخێت یان ئاژەڵەکانی دیکە دەیخۆن. لە ڕاستیدا هەرکاتێک تووشی دایناسۆر و بەردبووەکانی دیکە بووین، دەبێ بە خێرایی لە ژێر قوڕدا نێژرابن. بەردبووەکان بە هیچ شێوەیەک لەدایک نابن:

دیارە ئەگەر دروستبوونی نیشتووەکان بە خێراییەکی هێواش ڕووبدات، ڕەنگە هیچ بەردبوویەک بپارێزرێت، بەو پێیەی پێش شیبوونەوە لەلایەن ترشەکانی ئاوەکەوە، یان پێش ئەوەی لەناوببرێن و بشکێنرێن، لەناو نیشتووەکاندا نانێژرێن پارچە پارچە بوون کاتێک لە بنی دەریا قووڵەکاندا دەیانشۆرد و لێیان دەدا. تەنها لە ڕووداوێکدا دەتوانن بە نیشتوو داپۆشرێن، کە لەناکاو لەوێدا دەنێژرێن. ( جیۆکرۆنۆلۆژی یان تەمەنی زەوی لەسەر بنەمای نیشتوو و ژیان , بولیتینی ئەنجومەنی نیشتمانی توێژینەوە ژمارە 80، واشنتۆن دی سی، 1931، ل14)

دەرەنجامەکە ئەوەیە کە ئەم دایناسۆرانەی کە لە هەموو جیهاندا دۆزراونەتەوە دەبێ بە خێرایی بەهۆی زەوییە قوڕەکانەوە نێژراون. سەرەتا قوڕێکی نەرم بە دەوری ئەواندا هاتووە و دواتر بە هەمان شێوەی چیمەنتۆ بە توندی ڕەق بووەتەوە. تەنها بەم شێوەیە دەتوانرێت سەرچاوەی دایناسۆر و مامۆس و بەردبووە ئاژەڵییەکانی تر ڕوون بکرێتەوە. لە لافاودا، بە دڵنیاییەوە دەتوانێت ئەوە ڕووبدات.

    ئێمە سەیری وەسفەکە دەکەین، کە بیرۆکەیەکی دروست لەم بارەیەوە دەدات. دایناسۆرەکان لە ناو بەردی ڕەقدا دەبینرێن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دەبێ بە قوڕێکی نەرم داپۆشرابن. پاشان قوڕەکە لە دەوروبەریان ڕەق بووەتەوە. تەنها لە لافاودا، بەڵام لە خولی ئاسایی سروشتدا نا، دەمانتوانی چاوەڕوانی شتێکی لەو جۆرە بکەین (هەروەها بابەتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە چۆن سووڕانەوەکانی ئاو دەیانتوانی ئێسکی دایناسۆرەکان کەڵەکە بکەن). دوای ئەوە ڕەنگی قەڵەمی بۆ دەقەکە زیاد کراوە بۆ ئەوەی ڕوونتر بێت:

چووە بیابانەکانی داکۆتای باشوور، کە دیوار و بەردی بەردی ڕەنگی سوور و زەرد و پرتەقاڵی ڕەنگ گەشاوەی تێدایە. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا هەندێک ئێسکی لە دیواری بەردەکەدا دۆزیەوە , کە بە ئەو جۆرە مەزەندەی کرد کە دەستی کردبوو بۆ دۆزینەوەی. کاتێک بەردێکی لە دەوری ئێسکەکاندا هەڵکەند , بۆی دەرکەوت کە ئێسکەکان لە ڕێکوپێکی پێکهاتەی ئاژەڵەکەدان. ئەوان لە کەڵەکەیەکدا نەبوون وەک ئەوەی زۆرجار ئێسکی دایناسۆرەکان هەیە. زۆرێک لەم جۆرە کەڵەکەبوونانە وەک ئەوەی بەهۆی گێژەڵوکەیەکی بەهێزی ئاوەوە دروستکرابوون.

   ئێستا ئەم ئێسکانە لەناو بەردی شنی شین بوون کە زۆر ڕەقە . بەردی شنی دەبوو بە ئامێری گریدەر لاببرێت و بە تەقینەوە لاببرێت. براون و هاوکارەکانی چاڵێکیان دروستکرد کە قووڵی نزیکەی حەوت مەتر و نیو بوو بۆ ئەوەی ئێسکەکان دەربهێنن. لابردنی یەک ئێسکەپەیکەری گەورە دوو هاوینی پێچوو. بە هیچ شێوەیەک ئێسکەکانیان لە بەردەکە دەرنەهێنا. بەردەکانیان بە شەمەندەفەر گواستەوە بۆ مۆزەخانەکە، لەوێ زاناکان توانیان مادەی بەردەکە ببڕن و ئێسکەپەیکەرەکە دابنێن. ئەم کۆترە ستەمکارە ئێستا لە هۆڵی پێشانگای مۆزەخانەکەدا وەستاوە. (ل72، دایناسۆرەکان / ڕوت ویلەر و هارۆڵد جی. کۆفین)  

بەڵگەی زیاتر لەسەر لافاوەکە . کەواتە ڕاستییەکە ئەوەیە کە پاشماوەی دایناسۆرەکان لەناو بەردی ڕەقدا دەدۆزرێتەوە، کە لێیان لابردنی ئەستەمە. تاکە ئەگەرێک کە چۆن گەیشتوونەتە ئەم حاڵەتە ئەوەیە کە قوڕێکی نەرم بە خێرایی لە دەوروبەریان دروست بووە و دواتر ڕەق بووەتەوە و بووە بە بەرد. لە ڕووداوێکی وەک لافاودا، ڕەنگە ئەمە ڕوویدابێت. بەڵام لە مێژووی مرۆڤایەتیدا تەنانەت دوای لافاوەکەش باس لە ئاژەڵی گەورەی لەم جۆرە دەکرێت، بۆیە ئەو کاتە هەموویان نەمردن.

    ئەی بەڵگەکانی تری لافاو؟ لێرەدا تەنها چەند دانەیەکیان تیشک دەخەینە سەر. ئەوەی لە هێڵکاری کاتی جیۆلۆجیدا بە ملیۆنان ساڵ، یان ڕەنگە چەندین کارەسات ڕوون دەکرێتەوە، هەموویان دەتوانن بەهۆی یەک و هەمان کارەساتەوە بێت: لافاو. دەتوانێت لەناوچوونی دایناسۆرەکان و هەروەها چەندین تایبەتمەندی دیکە کە لە خاکدا بینراون ڕوون بکاتەوە.

    بەڵگەیەکی بەهێزی لافاوەکە بۆ نموونە ئەوەیە کە نیشتووەکانی دەریایی لە سەرانسەری جیهاندا باون، وەک لەم وەرگێڕانانەی خوارەوەدا دەردەکەوێت. یەکەم لە سەرنجەکان لە کتێبێکی جەیمس هاتۆن باوکی جیۆلۆجییەوە وەرگیراوە کە زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر بووە:

دەبێت بەو ئەنجامە بگەین کە هەموو چینەکانی زەوی (...) لە خۆڵ و قەراغ دروست بوون کە لەسەر بنی دەریا و توێکڵی قڕکەر و مادەی مەرجانی و خاک و گڵ کەڵەکە بوون. (ج. هوتۆن، تیۆری زەوی l، 26. 1785)

جەی ئێس شێڵتۆن: لە کیشوەرەکاندا، بەردی نیشتووی دەریایی زۆر باوتر و بەربڵاوترە لە هەموو بەردەکانی تری نیشتوو بە یەکەوە. ئەمە یەکێکە لەو ڕاستییە سادانەی کە داوای ڕوونکردنەوە دەکات، لە دڵی هەموو شتێکدایە کە پەیوەندی بە هەوڵە بەردەوامەکانی مرۆڤەوە هەیە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانی جوگرافیای ڕابردووی جیۆلۆجی. (8)

ئاماژەیەکی دیکەی لافاوەکە بریتییە لە نەوتە خەڵوزەکان لە سەرانسەری جیهاندا، کە ناسراون بە چین چینداربوون بەهۆی ئاوەوە. جگە لەوەش، بوونی بەردبووی دەریایی و ماسییەکان ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە نیشتووەکان ناتوانن لە ئەنجامی هێواش هێواش پەرداخ بوون لە هەندێک تاڵاوی تایبەتدا. بەڵکو ڕوونکردنەوەیەکی باشتر ئەوەیە کە ئاوەکە ڕووەکەکانی دەگواستەوە بۆ ئەو شوێنانەی کە خەڵوزەکەی لێ دروست بووە. ئاوەکە ڕووەک و دارەکانی لە ڕەگەوە هەڵکێشاوە و لە تەپۆڵکەی گەورەدا کەڵەکەیان کردووە و ئاژەڵە دەریاییەکانی هێناوەتە ناو ڕووەکە وشکانییەکانەوە. ئەمەش تەنها لە کارەساتێکی گەورەدا دەکرێت، وەک ئەو لافاوەی کە لە کتێبی پیرۆزدا باسکراوە.

کاتێک دارستانەکان بە هۆکارێک لەناو شلەدا نێژران، نەوتی خەڵوز دروست بوو. کلتوری ئامێری ئێستامان بەشێکی لەسەر ئەم چینانە دامەزراوە. (ماتیلا ڕاونۆ، تیوڤۆ نایبێرگ و ئۆلاڤی ڤێستێلین، کوولون بایۆلۆجیا ٩، ل ٩١)

لە ژێر و سەرووی درزەکانی خەڵوزی کانزایی، وەک گوترا چینە ڕێکوپێکەکانی بەردی گڵین هەیە و لە پێکهاتەکەیانەوە دەتوانین بزانین کە لە ئاوەوە چیندار کراون. (9)

بەڵگەکان بە شێوەیەکی زۆر باش ئەوە دەردەخەن کە خەڵوزی کانزایی بە خێرایی دروست بووە کاتێک دارستانە گەورەکان لەناوچوون و چین چین و دواتر بە خێرایی نێژراون. چینە زەبەلاحەکانی لیگنایت لە یالۆرن، ڤیکتۆریا (ئۆسترالیا) هەن کە بڕێکی زۆر لە چەقۆی دار سنەوبەریان تێدایە – دارەکان کە لە ئێستادا لەسەر زەوییە تاڵاوەکان گەشە ناکەن.

   چینە ئەستوور و ڕیزکراوەکان کە تا ٥٠٪ ڕەگی پاکیان تێدایە و بەسەر ناوچەیەکی گەورەدا بڵاوبوونەتەوە بە ڕوونی دەیسەلمێنن کە چینەکانی لیگنایت بەهۆی ئاوەوە دروست بوون. (10)

لە قوتابخانەکاندا فێری ئەوە دەکرێت کە کاربۆن وردە وردە لە توێکڵەوە دروست دەبێت، هەرچەندە لە هیچ شوێنێکدا ناتوانرێت تێبینی ئەوە بکرێت کە ئەمە ڕوودەدات. بە لەبەرچاوگرتنی فراوانی کێڵگە خەڵوزەکان و جۆرە جیاوازەکانی ڕووەکەکان و چەقۆی فرە چینە ڕاستەکان، وا دیارە کە نەوتە خەڵوزەکان بەهۆی ڕەفتە زەبەلاحەکانی وەرگەڕاوی ڕووەکەوە دروست بوون، لە کاتی لافاوێکی زۆر گەورەدا. هەروەها ئەو کۆریدۆرانەی کە لەلایەن زیندەوەرە دەریاییەکانەوە هەڵکەندراون لەم بەردبووانەی ڕووەکی کاربۆنیزەکراودا دەبینرێن. هەروەها بەردبووی ئاژەڵە دەریاییەکان لە نەوتە خەڵوزەکاندا دۆزراونەتەوە ("تێبینییەک لەسەر ڕوودانی پاشماوەی ئاژەڵە دەریاییەکان لە تۆپێکی خەڵوزی لانکاشایردا"، گۆڤاری جیۆلۆجی، 118:307،1981) ... نیشتووەکانی توێکڵی ئاژەڵە دەریاییە بەرچاوەکان و بەردبووەکانی سپیرۆربیس ، کە لە دەریادا دەژیا، دەتوانرێت لە نەوتە خەڵوزەکانیشدا بدۆزرێتەوە.(ویر، ج.، ”توێژینەوەکانی ئەم دواییەی توێکڵەکانی پێوانەکانی کاربۆن”، پێشکەوتنی زانست، 38:445، 1950). (11)

پڕۆفیسۆر پرایس ئەو حاڵەتانە دەخاتە ڕوو کە ٥٠ بۆ ١٠٠ چینەکانی خەڵوزی کانزایی یەک لوتکەی یەکترن و لە نێوانیاندا چینگەلێک هەن لەوانە بەردبووەکانی قووڵایی دەریا. ئەو ئەم پارچە بەڵگەیە هێندە بەهێز و قەناعەتبەخش دەزانێت کە هەرگیز هەوڵی نەداوە ئەم ڕاستیانە لەسەر بنەمای تیۆری یەکپارچەیی لایێل ڕوون بکاتەوە. (12)

ئاماژەی سێیەم بۆ لافاوەکە بوونی بەردبووی دەریاییە لە شاخەکانی بەرزی وەک هیمالایا و بەرزاییەکانی ئەلب و ئەندێس. لێرەدا چەند نموونەیەک لە کتێبی زاناکان و جیۆلۆجیستەکان خۆیان دەخەینەڕوو:

لەکاتی گەشتکردن بە کەشتیی بیگل داروین خۆی لە بەرزاییەکانی شاخەکانی ئەندیەوە توێکڵی دەریایی بەردبووی دۆزیەوە. ئەوە نیشان دەدات کە، ئەوەی ئێستا شاخێکە سەردەمانێک لە ژێر ئاودا بووە. (جێری ئەی کۆین: Miksi evoluutio on totta [بۆچی پەرەسەندن ڕاستە]، ل127)

هۆکارێک هەیە بۆ ئەوەی بە وردی سەیری سروشتی ڕەسەنی بەردەکانی زنجیرە چیاکان بکەین. باشتر وایە لە بەرزاییەکانی ئەلبدا ببینرێت، لە بەرزاییەکانی ئەلب لیمییەکانی باکوور، کە پێی دەوترێت ناوچەی هێلڤێتی. بەردی لیمۆ مادەی سەرەکی بەردەکانە. کاتێک سەیری بەردەکە دەکەین لێرە لەسەر لێوارە بەرزەکان یان لە لوتکەی شاخێکدا - ئەگەر وزەمان هەبووایە بۆ سەرەوە لەوێ - لە کۆتاییدا پاشماوەی ئاژەڵە بەردبووەکان، بەردبووی ئاژەڵەکان، تێیدا دەبینینەوە. زۆرجار زیانێکی زۆریان پێدەگات بەڵام دەتوانرێت پارچەی ناسراو بدۆزرێتەوە. هەموو ئەو بەردبووانە توێکڵی لیمۆ یان ئێسکەپەیکەری بوونەوەرە دەریاییەکانن. لە نێوانیاندا ئەمۆنیتەکانی بڕبڕەی خولگەیی هەن، و بە تایبەتی بڕێکی زۆر لە کۆترە دوو توێکڵدارەکان. (...) خوێنەر لەوانەیە لەم خاڵەدا پرسیاری ئەوە بکات کە زنجیرە شاخەکان ئەوەندە نیشتوو لەخۆدەگرن، کە دەتوانرێت لە بنی دەریاشدا چیندار بدۆزرێتەوە، مانای چییە. (ل236,237 "Muttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

هاروتاکا ساکای لە زانکۆی ژاپۆنی لە کیوشو ساڵانێکی زۆرە لێکۆڵینەوە لەم بەردبووە دەریاییانەی لە چیای هیمالایا کردووە. ئەو و گروپەکەی تەواوی ئەکواریۆمێکی سەردەمی مێزۆزۆیکیان خستۆتە ڕوو. سوسنی دەریایی ناسک، کە بەراورد بە کۆترە دەریاییەکان و ئەستێرە دەریاییەکانی ئێستا، لە دیوارە بەردییەکان زیاتر لە سێ کیلۆمەتر لە ئاستی دەریاوە دەبینرێن. ئامۆنیت، بێلمنایت، مەرجانی و پلانکتۆن وەک بەردبوو لە بەردەکانی شاخەکاندا دەبینرێن (...)

   لە بەرزی دوو کیلۆمەتر زانایانی جیۆلۆجی شوێنەوارێکیان دۆزییەوە کە خودی دەریاکە بەجێی هێشتووە. ڕووی بەردی شەپۆلاوییەکەی هاوتایە لەگەڵ ئەو فۆرمانەی کە لە شەپۆلە ئاوە نزمەکاندا لە خۆڵدا دەمێننەوە. تەنانەت لە لوتکەی ئێڤرێستەوە، شریتە زەردەکانی بەردی لیمۆ دەدۆزرێتەوە، کە لە ژێر ئاودا لە پاشماوەی ئاژەڵە دەریاییە بێشومارەکانەوە سەریان هەڵداوە. ("ماپاڵۆ ئیهمەیدێن پلانێتا"، ل 55)

چوارەم ئاماژەی لافاو چیرۆکەکانی لافاوەکانە کە بەپێی هەندێک خەمڵاندن نزیکەی ٥٠٠ دانەیان هەیە. سروشتی گشتگیری ئەم چیرۆکانە دەتوانرێت بە باشترین بەڵگە بۆ ئەم ڕووداوە هەژمار بکرێت:

نزیکەی ٥٠٠ کولتوور – لەنێویاندا گەلانی ڕەسەنی یۆنان، چین، پیرۆ و ئەمریکای باکوور – لە جیهاندا ناسراون کە ئەفسانە و ئەفسانە چیرۆکێکی سەرنجڕاکێشی لافاوێکی گەورە باس دەکەن کە مێژووی هۆزەکەی گۆڕی. لە زۆر چیرۆکدا تەنها چەند کەسێک لە لافاوەکە ڕزگاریان بووە، هەروەک چۆن لە دۆسیەی نوحدا. زۆرێک لە گەلان لافاوەکەیان بە هۆکاری خوداوەندەکان دەزانی کە بە هۆکارێک یان هۆکارێکی تر لە جۆری مرۆڤ بێزار بوون. ڕەنگە خەڵکەکە گەندەڵ بوون، وەک لە سەردەمی نوح و لە ئەفسانەیەکدا لەلایەن هۆپی هۆپی ڕەسەنی ئەمریکای باکوورەوە، یان ڕەنگە خەڵکێکی زۆر و زۆر ژاوەژاو هەبووبێت، وەک لە داستانی گیلگامێشدا. (13)

ئەگەر لافاوەکەی سەرتاسەری جیهان ڕاستەقینە نەبووایە، هەندێک گەلان ڕوونیان دەکردەوە کە تەقینەوەی گڕکانە ترسناکەکان، زریانی بەفری گەورە، وشکەساڵی (...) باوباپیرە خراپەکانیان لەناوبردووە. بۆیە گشتگیربوونی چیرۆکی لافاو یەکێکە لە باشترین بەڵگەکانی ڕاستییەکەی. دەتوانین هەریەکێک لەم چیرۆکانە وەک ئەفسانەی تاکەکەسی ڕەت بکەینەوە و وا بیر بکەینەوە کە تەنیا خەیاڵ بووە، بەڵام پێکەوە، لە ڕوانگەیەکی جیهانییەوە، نزیکە لە جێی مشتومڕ. (زەوی)

دایناسۆر و شیردەرەکان . کاتێک کتێبی بایۆلۆجی و ئەدەبیاتی پەرەسەندن دەخوێنینەوە، چەندین جار تووشی ئەو بیرۆکەیە دەبین کە چۆن هەموو ژیان لە خانەیەکی سەرەتایی سادەیەوە پەرەی سەندووە بۆ فۆرمەکانی ئێستا. پەرەسەندن بریتی بوو لەوەی کە ماسی دەبوو ببنە چۆلەکە، چۆلەکە ببنە پەلەوەر و دایناسۆرەکان ببنە شیردەر. بەڵام تێبینییەکی گرنگ ئەوەیە کە ئێسکی دایناسۆرەکان لە نێوان ئێسکەکاندا دۆزراونەتەوە کە لە ئێسکی ئەسپ و مانگا و مەڕ دەچن (Anderson, A., Tourism falls victim to tyrannosaurus, Nature, 1989, 338, 289 / ڕەنگە دایناسۆر بە هێمنی مردبێت لە دوای هەموو شتێک، 1984 ، زانای نوێ، 104، 9.)، بۆیە دەبێ دایناسۆر و شیردەرەکان لە یەک کاتدا ژیاون.

    ئەم وەرگێڕانەی خوارەوە ئاماژەیە بۆ هەمان شت. باس لەوە دەکات کە چۆن کارل وێرنەر بڕیاریدا تیۆری داروین بە پراکتیک تاقی بکاتەوە. ١٤ ساڵ لێکۆڵینەوەی کردووە و هەزاران وێنەی گرتووە. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە شیردەرەکان و باڵندەکان بە زۆری و لە هەمان کاتدا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دەژین:

بەبێ ئەوەی پێشتر زانیاری تایبەت لەسەر بەردبووە زیندووەکان هەبێت، پزیشکی فریاگوزاری ئەمریکی کارل وێرنەر بڕیاریدا تیۆری داروین بخاتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی پراکتیکی... لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوانی ١٤ ساڵەی لەسەر بەردبووەکانی سەردەمی دایناسۆرەکان ئەنجامداو ئەو جۆرە ئەگەریانەی کە ڕەنگە لەگەڵیاندا پێکەوە بژین... وێرنەر خۆی بە ئەدەبیاتی پیشەیی زانستی کۆنەپەرستانە ئاشنا کرد و سەردانی ٦٠ مۆزەخانەی مێژووی سروشتی کرد لە سەرانسەری جیهان، لەوێ ٦٠ هەزار وێنەی گرتووە. تەنها سەرنجی لەسەر ئەو بەردبووانە بوو کە لە هەمان چینەوە هەڵکەندراون، کە بەردبووی دایناسۆرەکان لەوێدا دەدۆزرێتەوە (سەردەمی ترایاسیک -، جوراسیک -، و کریتاسیۆس ٢٥٠-٦٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر). پاشان ئەو هەزاران بەردبووە کۆنەی کە لە مۆزەخانەکاندا دۆزیویەتیەوە و لە ئەدەبیاتدا بینیویەتی لەگەڵ جۆرەکانی ئێستا بەراورد دەکات و چاوپێکەوتنی لەگەڵ زۆرێک لە پسپۆڕانی بواری زانستی کۆن و پیشەگەرەکانی دیکە ئەنجامدا. ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە مۆزەخانەکان و ئەدەبیاتی بنەمادار بە شوێنەوارناسی بەردبووی هەموو گروپێک لە جۆرەکانیان نمایش کرد کە لە ئێستادا بوونیان هەیە ...

   پێمان وتراوە کە شیردەرەکان لە "سەردەمی سەرەکی" دایناسۆرەکاندا هێواش هێواش دەستیان بە گەشەکردن کردووە، کە شیردەرەکانی یەکەم "بوونەوەری بچووکی هاوشێوەی کۆتر بوون کە لە شاردنەوە دەژین و تەنها لە شەودا لە ترسی دایناسۆرەکاندا دەجووڵان". بەڵام لە ئەدەبیاتی پیشەیی وێرنەردا ڕاپۆرتی کۆتر، ئۆپۆسۆم، بیڤەر، سەرەتایی و پلاتیپوسی دۆزیەوە کە لە چینە دایناسۆرەکانەوە هەڵکەندرابوون. هەروەها ئاماژەی بە بەرهەمێک کرد کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بڵاوکراوەتەوە، بەپێی ئەو بەرهەمە ٤٣٢ بوونەوەری شیردەر لە چینەکانی ترایاسیک -، جوراسیک -، و کریتاسیۆسدا دۆزراونەتەوە و نزیکەی سەدیان ئێسکەپەیکەری تەواون...

   لە چاوپێکەوتنە ڤیدیۆیییەکەی وێرنەردا کارگێڕی مۆزەخانەی پێش مێژوویی یوتا، دکتۆر دۆناڵد بێرگ، ڕوونی دەکاتەوە: “ئێمە بەردبووی شیردەرەکان لە نزیکەی هەموو هەڵکۆڵینەکانی دایناسۆرەکانماندا دەبینینەوە. ئێمە دە تۆن گڵی بنتۆنایتمان هەیە کە بەردبووی شیردەرەکانی تێدایە، لە پرۆسەی پێدانی بە توێژەرانی دیکەداین. نەک لەبەر ئەوەی بە گرنگ نەماندەبینین، بەڵکو لەبەر ئەوەی ژیان کورتە، و من پسپۆڕ نیم لە شیردەرەکاندا: من پسپۆڕم لە پەلەوەر و دایناسۆرەکاندا”. زانای بواری شوێنەوارناسی ژێ-شی لو (مۆزەخانەی مێژووی سروشتی کارنێگی، پیتسبورگ) لە چاوپێکەوتنی ڤیدیۆیی وێرنەردا لە مانگی ئایاری ٢٠٠٤دا ڕایگەیاندووە: “زاراوەی 'سەردەمی دایناسۆرەکان' ناوێکی هەڵەیە. شیردەرەکان گروپێکی بەرچاو پێکدەهێنن کە لەگەڵ دایناسۆرەکاندا پێکەوە ژیاون و هەروەها لە ژیاندا ماونەتەوە”. (ئەم سەرنجانە لە کتێبی: وێرنەر سی. بەردبووە زیندووەکان، ل172 –173 وەرگیراون). (14)

بۆیە بە پشتبەستن بە دۆزینەوەی بەردبووەکان، زاراوەی سەردەمی دایناسۆرەکان چەواشەکارانەیە. شیردەرە باوەکانی مۆدێرن لە هەمان کاتدا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا ژیاون، واتە لانیکەم ٤٣٢ جۆر شیردەر.

    ئەی ئەو باڵندانەی کە وا بیر دەکرێتەوە لە دایناسۆرەکانەوە پەرەیان سەندووە؟ هەروەها لە هەمان چینەکاندا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دۆزراونەتەوە. ئەمانە بەتەواوی هەمان جۆرەکانی ئەمڕۆن: تووتی، پەنگوین، کۆترە هەڵۆ، سەندپایپەر، ئەلباترۆس، فلامینگۆ، لۆن، کۆتر، کۆرمۆران، ئاڤۆسێت...دکتۆر وێرنەر ڕایگەیاندووە کە ""مۆزەخانەکان ئەم بەردبووانەی باڵندەی مۆدێرن پیشان نادەن ، هەروەها لە وێنەدا بکێشن کە ژینگەی دایناسۆرەکان نیشان دەدەن. هەڵەیە. لە بنەڕەتدا هەر کاتێک لە پێشانگای مۆزەخانەیەکدا تی.ڕێکس یان تریسێراتۆپس وێنا کرا، پێویستە کۆتر، لوون، فلامینگۆ، یان هەندێک لەم باڵندە مۆدێرنانەی تر کە لە هەمان چینەکاندا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دۆزراونەتەوە، هەروەها وێنا بکرێن. بەڵام ئەوە ڕوونادات. من هەرگیز لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتی کۆترێکم نەبینیوە لەگەڵ دایناسۆر، ئەی تۆ؟ کۆترێک؟ تووتییەک؟”

دایناسۆر و مرۆڤ . لە تیۆری پەرەسەندندا بە مەحاڵ دادەنرێت مرۆڤ هەر لە سەرەتای دایناسۆرەکاندا لەسەر زەوی ژیاوە. قبوڵ ناکرێت، هەرچەندە دەزانرێت کە شیردەرەکانی دیکە لە هەمان کاتدا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دەرکەوتوون، هەرچەندە دۆزینەوەکانی دیکە تەنانەت ئەوە پیشان دەدەن کە مرۆڤ دەبوو پێش دایناسۆرەکان دەربکەوێت (شت و بەردبووەکانی مرۆڤ لە نەوتە خەڵوزەکاندا و هتد).

    بەڵام هەندێک بەڵگەی ڕوون هەیە کە دایناسۆر و مرۆڤ لە یەک کاتدا ژیاون. بۆ نموونە وەسفەکانی ئەژدیها بەو شێوەیەن. لە ڕابردوودا خەڵک باسی ئەژدیهایان دەکرد، بەڵام باسی دایناسۆرەکانیان نەدەکرد، کە ناوی ئەو دایناسۆرانە تەنها لە سەدەی نۆزدەهەمدا لەلایەن ڕیچارد ئۆینەوە داهێنراوە.

چیرۆک س. یەکێک لە بەڵگەکان کە دایناسۆرەکان لە ڕابردووی نزیکدا ژیاون، چیرۆک و وەسفە زۆرەکانی ئەژدیهای گەورە و کۆترە فڕیوەکانە. تا ئەم وەسفانە کۆنتر بن، ڕاستتر دەبن. ئەم وەسفانە کە ڕەنگە لەسەر بنەمای زانیارییەکانی یادەوەری کۆن بێت، دەتوانرێت لە نێوان چەندین گەلی جیاوازدا بدۆزرێتەوە، بەجۆرێک کە بۆ نموونە لە ئەدەبیاتی ئینگلیزی، ئێرلەندی، دانیمارکی، نەرویجی، ئەڵمانی، یۆنانی، ڕۆمانی، میسری و بابلیدا باسیان لێدەکرێت. ئەم قسانەی خوارەوە باس لە بڵاوبوونەوەی وێناکردنی ئەژدیها دەکەن.

ئەژدیهاکان لە ئەفسانەکاندا، سەیر لەوەدایە، تەنها وەک ئاژەڵە ڕاستەقینەکانن کە لە ڕابردوودا ژیاون. ئەوان لە پەلەوەرە گەورەکان (دایناسۆرەکان) دەچن کە زۆر پێش ئەوەی گوایە مرۆڤ دەرکەوتبێت، فەرمانڕەوایی خاکەکەیان کردووە. ئەژدیهاکان بە گشتی وەک خراپ و وێرانکەر سەیر دەکران. هەر نەتەوەیەک لە ئەفسانەی خۆیاندا ئاماژەیان پێدەکرد. ( ئینسایکلۆپیدیای کتێبی جیهانی، بەرگی پێنجەم، ١٩٧٣، مادەی ٢٦٥)

لە سەرەتای مێژووی تۆمارکراوەوە، ئەژدیها لە هەموو شوێنێکدا دەرکەوتووە: لە سەرەتاییترین گێڕانەوەی ئاشووری و بابلی سەبارەت بە گەشەسەندنی شارستانیەت، لە مێژووی جوولەکەکانی پەیمانی کۆن، لە دەقە کۆنەکانی چین و ژاپۆن، لە ئەفسانەی یۆنان، ڕۆما و مەسیحییە سەرەتاییەکان، لە مەتافۆرەکانی ئەمریکای کۆن، لە ئەفسانەی ئەفریقا و هیندستاندا. زەحمەتە کۆمەڵگایەک بدۆزیتەوە کە ئەژدیهای لە مێژووی ئەفسانەییەکەیدا نەگرێتەوە...ئەرستۆ و پلینی و نووسەرانی دیکەی سەردەمی کلاسیک ئیدیعایان دەکرد کە چیرۆکی ئەژدیها لەسەر بنەمای ڕاستی دامەزراوە نەک خەیاڵ. (15)

جیۆلۆجی فینلەندی پێنتی ئێسکۆلا پێشتر دەیان ساڵ لەمەوبەر لە کتێبەکەیدا Muuttuva maa باسی لەوە کردووە کە چۆن وێناکردنی ئەژدیهاکان لە دایناسۆرەکان دەچێت:

فۆرمە جیاوازەکانی ئاژەڵە هاوشێوەکانی کۆتر زۆر پێکەنیناوین بۆ ئێمە چونکە زۆربەیان لە – بە شێوەیەکی دوور و زۆرجار هاوشێوەی کاریکاتێر – لە شیردەرەکانی مۆدێرن دەچن کە لە ژێر بارودۆخێکی هاوشێوەدا دەژین. بەڵام زۆربەی دایناسۆرەکان ئەوەندە زۆر جیاواز بوون لە فۆرمەکانی ژیانی مۆدێرن کە نزیکترین هاوشێوەکان لە وێناکردنی ئەژدیهاکان لە ئەفسانەکاندا دەدۆزرێتەوە. سەیر لەوەدایە نووسەرانی ئەفسانە بە سروشتی لێکۆڵینەوەیان لە بەردبوونەوە نەکردبوو و تەنانەت نەیانزانیبوو. (16)

نموونەیەکی باش بۆ ئەوەی کە ڕەنگە دایناسۆرەکان چۆن لە ڕاستیدا ئەژدیها بووبن، ساڵنامە و بورجەکانی مانگی چینییە کە بە تەمەنی چەندین سەدە ناسراوە. کەواتە کاتێک زۆدیاکی چینی لەسەر بنەمای ١٢ نیشانەی ئاژەڵ دامەزرا کە لە خولی ١٢ ساڵدا دووبارە دەبنەوە، ئەوا ١٢ ئاژەڵ بەشدارن. 11 لەوانە تەنانەت لە سەردەمی مۆدێرنیشدا ئاشنان: مشک، گا، پڵنگ، هار، مار، ئەسپ، مەڕ، مەیموون، کەروێشک، سەگ و بەراز.بەڵکو ئاژەڵی ١٢ ئەژدیهایە، کە ئەمڕۆ بوونی نییە. پرسیارێکی باش ئەوەیە کە ئەگەر ئەو ١١ ئاژەڵە ئاژەڵی ڕاستەقینە بوون، بۆچی ئەژدیهاکە دەبێتە ئیستسناء و بوونەوەرێکی ئەفسانەیی؟ ئایا مەعقولتر نییە گریمانە بکەین کە ڕۆژێک لە هەمان کاتدا لەگەڵ مرۆڤدا ژیاوە، بەڵام وەک ئاژەڵە بێشومارەکانی دیکە لەناوچووە؟ باشە دووبارە لەبیرمان بێت کە زاراوەی دایناسۆر تەنها لە سەدەی نۆزدەهەمدا لەلایەن ڕیچارد ئۆینەوە داهێنراوە. پێش ئەوە ناوی ئەژدیها بۆ چەندین سەدە بەکارهاتووە:

جگە لەوەش دەتوانرێت ئاماژە بەم تێبینیانە بکرێت: ١.

• مارکۆ پۆلۆ باسی ئەو ئاژەڵە زەبەلاحانەی کردووە کە لە هیندستان بینیویەتی، کە بە خودا دادەنران. ئەم ئاژەڵانە چین؟ ئەگەر فیل بوونایە، بە دڵنیاییەوە ئەو شتەی دەزانی.

    ئەوەی جێگای سەرنجە، لە پەرستگایەکی ٨٠٠ ساڵەی جەنگەڵستانی کەمبۆدیا، نەخشاندنێک دۆزراوەتەوە کە لە ستێگۆساوروس دەچێت. جۆرێکە لە دایناسۆر. (لە پەرستگای تا پرۆهمەوە. مایر، سی.، بوونەوەرە خەیاڵییەکانی ئەنگکۆر، www.unexplainedearth.com/angkor.php، ٩ی شوباتی ٢٠٠٦.)

• لە چین وەسف و چیرۆکەکان دەربارەی ئەژدیهاکان زۆر باون؛ هەزارانیان ناسراون. باس لەوە دەکەن کە ئەژدیهاکان چۆن هێلکە دەکەن و هەندێکیان باڵیان هەبووە و چۆن تەرازووەکان داپۆشیون. چیرۆکێکی چینی باس لە پیاوێک دەکات بە ناوی یو کە لەکاتی ئاودانی تاڵاوێکدا تووشی ئەژدیها بووە. ئەمەش دوای لافاوی گەورەی جیهانی ڕوویدا.

    لە چین، ئێسکی دایناسۆرەکان بۆ چەندین سەدە وەک دەرمانی تەقلیدی و چەقۆی سووتاوی بەکاردەهێنرێت. ناوی چینی بۆ دایناسۆرەکان (kong long) بە سادەیی بە واتای "ئێسکی ئەژدیها" دێت (Don Lessem, Dinosaurs rediscovered p. 128-129. Touchstone 1992.). هەروەها دەوترێت چینییەکان ئەژدیهایان وەک ئاژەڵی ماڵی و لە نمایشی ئیمپراتۆریدا بەکارهێناوە (Molen G, Forntidens vidunder, Genesis 4, 1990, pp. 23-26.)

• میسرییەکان ئەژدیهای ئەپۆفیسیان وەک دوژمنی پاشا ڕێ وێنا کردووە. بە هەمان شێوە وەسفەکانی ئەژدیها لە ئەدەبیاتی بابلیدا دەسوڕێنەوە. دەوترێت گیلگامێشی ناسراو لە دارستانێکی سێداردا ئەژدیهایەکی کوشتووە کە بوونەوەرێکی زەبەلاحی لە پەلەوەر دەچێت. (ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، ١٩٦٢، بەرگی ١٠، ل ٣٥٩)

• دەوترێت ئەپۆلۆی یۆنانی لە نافورەی دێلفین ئەژدیهای پایتۆنی کوشتووە. دیارترینی ئەژدیهاکوژە کۆنەکانی یۆنانی و ڕۆمانی کەسێک بوو بە ناوی پەرسیۆس.

• گێڕانەوەی تۆمارکراو بە شێوەی شیعری لە ساڵانی ٥٠٠-٦٠٠ی زایینی. چیرۆکی پیاوێکی ئازا بە ناوی بیۆڤڵف دەگێڕێتەوە، کە ئەرکی پاککردنەوەی گەرووەکانی دانیمارکی لە هەردوو ئەهریمەنە فڕیو و ئاوییەکان پێسپێردرابوو. کردەوە قارەمانەکەی کوشتنی ئەهریمەنەکەی گرێندێل بوو. دەوترێت ئەم گیاندارە ئەندامی دواوەی گەورە و ئەندامی پێشەوەی بچووکی هەبووە، توانای بەرگەی لێدانی شمشێری هەبووە و تاڕادەیەک لە مرۆڤ گەورەتر بووە. زۆر بە خێرایی بە شێوەیەکی ڕاست دەجووڵایەوە.

• نووسەری ڕۆمانی لوکانۆسیش باسی ئەژدیهای کردووە. قسەکانی ئاراستەی ئەژدیهایەکی ئەسیوپی کرد: “ئەی ئەژدیهای زێڕین درەوشاوە، هەوا بەرز دەکەیتەوە و گا گەورەکان دەکوژیت.

• وەسفەکانی مارە فڕیوەکان لە عەرەبستان لەلایەن هێرۆدۆتۆسی یۆنانی (نزیکەی ٤٨٤-٤٢٥ پێش زایین) پارێزراون. ئەو بە شێوەیەکی تەواو گونجاو باسی هەندێک لە پتێرۆساورەکان دەکات. (ڕین، ئی.، کتێبی III-VIی هێرۆدۆتۆس ، ل58 و کتێبی VII-IX ، ل239، WSOY، 1910)

• پلینی لە سەدەی یەکەمی پێش زایین باسی (مێژووی سروشتی)ی کردووە کە چۆن ئەژدیها "لە شەڕی بەردەوامدایە لەگەڵ فیلدا، و خۆی لە قەبارەدا ئەوەندە زەبەلاحە کە فیلەکە لە تاڵەکانیدا دەپێچێتەوە و لەناو کۆلۆکەدا دەیپێچێتەوە".

• ئینسایکلۆپیدیایەکی کۆن بەناوی History Animalium باس لەوە دەکات کە لە ساڵانی ١٥٠٠دا هێشتا "ئەژدیها" هەبوون، بەڵام قەبارەیان زۆر کەم بووەتەوە و دەگمەن بووە.

• مێژوویەکی ئینگلیزی لە ساڵی ١٤٠٥دا ئاماژە بە ئەژدیهایەک دەکات: "لە نزیک شارۆچکەی بورێز، لە دەوروبەری سودبێری، لەم دواییانەدا ئەژدیهایەک بینراوە کە زیانێکی زۆری بە لادێکان گەیاندووە. قەبارەیەکی زۆر گەورەیە، تاجێکی لەسەرە". سەری سەری، ددانەکانی وەکو تیغی بڕین و کلکی زۆر درێژە، دوای سەربڕینی شوانی مەڕەکان، مەڕی زۆری لە دەمیدا خوارد." (کوپەر، بی.، دوای لافاو- مێژووی سەرەتایی دوای لافاو لە ئەوروپا دەگەڕێتەوە بۆ نوح، چاپخانەی نیو واین، وێست ساسێکس، بەریتانیا، ل130-161)

• لە سەدەی ١٦دا زانای ئیتاڵی یولیس ئەلدرۆڤانۆس لە یەکێک لە بڵاوکراوەکانیدا بە وردی باسی ئەژدیهایەکی بچووکی کردووە. ئێدوارد تۆپسێل لە درەنگانی ساڵی ١٦٠٨دا نووسیویەتی: “ئەژدیها زۆر جۆری هەیە. جۆرە جیاوازەکان بەشێکیان لەسەر بنەمای وڵاتەکەیان جیا دەکرێنەوە، بەشێکیان لەسەر بنەمای قەبارەیان، بەشێکیش لەسەر بنەمای نیشانە جیاکەرەوەکانیان”.

• نیشانەی ئەژدیها لە نێو زۆرێک لە هێزە سەربازییەکان باو بوو. بۆ نموونە ئیمپراتۆرەکانی ڕۆمانی ڕۆژهەڵات و پاشا ئینگلیزەکان (ئوتەر پێندراگۆن، باوکی پاشا ئارسەر، ڕیچاردی یەکەم لە کاتی جەنگی ساڵی ١١٩١ و هێنری سێیەم لە کاتی شەڕی دژی وێڵزەکان لە ساڵی ١٢٤٥) بەکارهێنرا و هەروەها لە چین، ئەژدیهاکە هێمایەکی نیشتمانی بووە لە... ئاڵای بنەماڵەی شاهانە.

• دایناسۆر و ئەژدیها بەشێکن لە فۆلکلۆری زۆرێک لە گەلان. جگە لە چین، ئەمە لە نێو گەلانی ئەمریکای باشووردا باو بووە.

• یۆهانس داماسین، دوایین باوکی کەنیسەی یۆنانی، کە لە ساڵی ٦٧٦ی زایینی لەدایک بووە، بەم شێوەیە باسی ئەژدیهاکان دەکات (بەرهەمەکانی سانت جۆن دامەسین، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی مارتیس، مۆسکۆ، ١٩٩٧):

ڕۆمان دیۆ کاسیۆس (١٥٥-٢٣٦ز) کە مێژووی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی و کۆماری ڕۆمانی نووسیوە، شەڕەکانی کونسوڵی ڕۆمانی ڕیگولۆس لە کارتاژ نیشان دەدات. لە شەڕەکەدا ئەژدیهایەک کوژرا. پێستی لێکرایەوە و پێستەکەی ڕەوانەی ئەنجومەنی پیران کرا. بە فەرمانی ئەنجومەنی پیران پێستەکە پێوانە کرا و درێژییەکەی ١٢٠ پێ بوو (نزیکەی ٣٧ مەتر). پێستەکە لە پەرستگایەکدا لەسەر گردەکانی ڕۆما ڕاگیرابوو تا ساڵی ١٣٣ پێش زایین، کاتێک کەڵتەکان ڕۆمایان داگیرکرد، نەما. (پلینیۆس، مێژووی سروشتی . کتێبی هەشتەم، بەشی ١٤. پلینۆس خۆی دەڵێت ئەو جامەی کە باسی لێوە دەکرێت لە ڕۆما بینیوە). (17)

• وێنەکێشان. هەروەها وێنەکێشان و تابلۆ و پەیکەری ئەژدیهاکان پارێزراون کە لە وردەکارییەکانی ئەناتۆمیدا لە هەموو جیهاندا نزیکەی یەکسانن. نزیکەی لە هەموو کولتوور و ئایینەکاندا دەبینرێن، هەروەک چۆن چیرۆکەکان دەربارەیان باون. وێنەی ئەژدیهاکان لە بۆ نموونە قەڵغانی سەربازی (سوتۆن هو) و ڕازاندنەوەی دیواری کڵێسا (بۆ نموونە ئێس ئێس مێری و هاردولف، ئینگلتەرا) تۆمار کراوە. جگە لە گا و شێر، ئەژدیها لەسەر دەروازەی ئیشتاری شاری دێرینی بابل وێنا کراوە. مۆری سلندەری سەرەتایی میزۆپۆتامیا ئەژدیهاکان نیشان دەدەن کە ملی یەکتریان گرتووە و کلکەکانیان نزیکەی بەقەد ملەکانیان درێژە (Moortgat, A., The art of ancient Mesopotamia, Phaidon Press, London 1969, pp. 1,9,10 and Plate A.) . دەتوانرێت وێنەی زیاتری تەوەرەی ئەژدیها-دایناسۆر ببینرێت، بۆ نموونە لە www.helsinki.fi/~pjojala/Dinosauruslegendat.htm.

    ئەوەی جێگای سەرنجە تەنانەت لەسەر دیواری ئەشکەوت و کانییەکانیش وێنەی ئەم گیاندارانە هەیە. ئەم دۆزینەوانە لانیکەم لە ویلایەتی ئەریزۆنا و ناوچەی ڕۆدێزیای پێشوو ئەنجام دراون (Wysong. RL, The Creation-evolution controversy, pp. 378,380). بۆ نموونە لە ویلایەتی ئەریزۆنا لە ساڵی ١٩٢٤ لە کاتی پشکنینی دیوارێکی بەرزی شاخدا، دەرکەوت کە وێنەی ئاژەڵە جۆراوجۆرەکان لەناو بەردەکەدا هەڵکەندراوە، بۆ نموونە فیل و ئاسکی شاخ، بەڵام وێنەیەکی ڕوونی دایناسۆرێکیشە (تۆرالف گولبراندسن: پوتوڤا) . rengas، ١٩٥٧، ل ٩١). هەروەها هیندییەکانی ماد پەیکەرێکی ڕیلیفیان پاراستووە کە باڵندەیەکی لە ئارکیۆپتێریکس دەچێت، واتە باڵندەیەکی چەقەڵ ⁽¹⁸⁾ . بەپێی تێڕوانینی پەرەسەندن دەبوو لە هەمان کاتدا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا بژیایە.

    هەروەها بەڵگەی کۆترە فڕیوەکان پارێزراون، کە دەکرا درێژی باڵەکانیان بیست مەتر بووبێت و پێدەچێت دەیان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بمرن. ئەم وەسفەی خوارەوە ئاماژەیە بۆ ئەوان و چۆنیەتی وێناکردنی ئاژەڵێکی فڕیو هاوشێوەی پتێرۆساور لەسەر کۆفە:

گەورەترین لە کۆترە فڕیوەکان پترۆساوۆر بوو کە ڕەنگە درێژی باڵەکانی زیاتر لە ١٧ مەتر بووبێت. (...) لە گۆڤاری ژیانی کێوی بی بی سی (٣/١٩٩٥، بەرگی ١٣)، ڕیچارد گرینوێڵ گریمانەیەکی لەبارەی بوونی پتێرۆساور لەمڕۆدا کرد. ئەو قسەی گەڕان بەدوای ئەی هایات ڤێریلەوە دەهێنێتەوە کە هەندێک کۆفەی پیرۆی دۆزیبووەوە. دەفرە گڵینییەکان پتێرۆساورێک نیشان دەدەن کە لە پتێرۆداکتیل دەچێت.

   ڤێریل گریمانە دەکات کە هونەرمەندان بەردبووەکانیان وەک مۆدێلیان بەکارهێناوە و دەنووسێت:

بۆ چەندین سەدە وەسفی ورد و تەنانەت وێنەکێشانی بەردبووەکانی پتێرۆداکتیل لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێتەوە، چونکە باوباپیرانی گەلی کۆکل لە وڵاتێکدا دەژیان کە پاشماوەی باش پارێزراوی پتێرۆساورەکان هەبوون.

هەروەها هیندییەکانی ئەمریکای باکوور ئاشنای باڵندەی ڕەشەبا بوون کە ناوەکەی بۆ ئۆتۆمبێلێکیش قەرز کراوە. (١٩)

لە کتێبی پیرۆزدا , پێدەچێت ئەو بێهێمۆت و لیڤیاتانە کە لە کتێبی ئەیوبدا باسکراون ئاماژەیان بە دایناسۆرەکان کردووە. لەبارەی بێهێمۆتەوە دەڵێت کە کلکی وەک دار سێدارە، ماسولکەکانی ڕانەکانی بە توندی گرێدراون و ئێسکەکانی وەکو داری ئاسن وان. ئەم وەسفانە بە باشی لەگەڵ هەندێک دایناسۆردا دەگونجێت، وەکو ساورۆپۆدەکان، کە دەتوانێت درێژییەکەی بگاتە زیاتر لە ٢٠ مەتر. بە هەمان شێوە شوێنی بێهێمۆت لە شاراوەی کانییەکەدا، و فێنسەکان لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دەگونجێت، چونکە چەند کەسێکیان لە نزیک کەناراوەکان دەژیا.

    سەبارەت بەو کلکە سێدارەی کە بێهێمۆت دەیجوڵێنێت، جێگەی سەرنجە کە ئەمڕۆ هیچ ئاژەڵێکی گەورە بەو جۆرە ناسراوە کە کلکی لەو شێوەیەی هەبێت. دەکرا کلکی دایناسۆرە گیاخۆرەکە 10-15 مەتر درێژ بێت و کێشی 1-2 تۆن بووبێت و ئاژەڵە هاوشێوەکان لە سەردەمی نوێدا نەناسراون. هەندێک لە وەرگێڕانەکانی کتێبی پیرۆز بەهیمۆت بە کەوچک وەرگێڕدراون (و لیڤیاتان وەک تیمساحێک)، بەڵام وەسفکردنی کلکێکی هاوشێوەی سێدار بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ کەرەوزدا ناگونجێت.

    سەرنجێکی سەرنجڕاکێش لەسەر ئەم بابەتە لە زانای بەردبووی کۆچکردووی بەڕێز ستیڤن جەی گۆڵدەوە دەدۆزرێتەوە کە بێدینێکی مارکسیست بووە. ئەو ڕایگەیاند کە کاتێک کتێبی ئەیوب باس لە بێهێمۆت دەکات، تاکە ئاژەڵێک کە لەگەڵ ئەم وەسفەدا دەگونجێت دایناسۆرێکە (Pandans Tumme, p. 221, Ordfrontsförlag, 1987). وەک پەرەسەندنخوازێک پێی وابوو کە نووسەری کتێبی ئەیوب دەبێ زانیارییەکانی لە بەردبووەکانی دۆزراوەوە بەدەست هێنابێت. بەڵام ئەم کتێبە یەکێکە لە کۆنترین کتێبەکانی کتێبی پیرۆز بە ڕوونی ئاماژەیە بۆ ئاژەڵێکی زیندوو (ئەیوب ٤٠: ١٥: سەیرکە ئێستا behemoth، کە من لەگەڵت دروستم کردووە...).  

- (ئەیوب ٤٠:١٥-٢٣) سەیرکە ئێستا گەورەکە ، کە من لەگەڵتان دروستم کردووە. وەک گا چیمەن دەخوات.

16 ئێستا بزانە، هێزی لە کەمەردایە و هێزی لە ناوکی سکیدایە.

17 کلکی وەک سێدار دەجوڵێنێت : ماسولکەکانی ڕانەکانی بە توندی گرێدراون .

18 ئێسکەکانی وەکو پارچە مسێکی بەهێزن ; ئێسکەکانی وەکو چەقۆی ئاسن وان.

19 ئەو سەرکردەی ڕێگاکانی خودایە، ئەوەی دروستی کردووە دەتوانێت شمشێرەکەی لێی نزیک بکاتەوە.

20 بەڕاستی شاخەکان خواردنی بۆ دەردەهێنن، کە هەموو گیاندارەکانی کێڵگەکە لەوێ یاری دەکەن.

21 لە ژێر دارە سێبەرەکان و لە ژێر داپۆشینی کانی و کۆشکەکاندا کەوتووە .

22 دارە سێبەرەکان بە سێبەری خۆیان دایدەپۆشن. بیدەکانی کانییەکە بە دەوریدا دەسوڕێنەوە.

23 سەیرکە، ئەو ڕووبارێک دەخواتەوە و پەلە ناکات، متمانەی هەیە کە دەتوانێت ئوردن بکێشێتەوە بۆ دەمی.

لیڤیاتان یەکێکی ترە لەو بوونەوەرە سەرنجڕاکێشانەی کە لە کتێبی ئەیوبدا باسی لێوە کراوە. دەوترێت ئەم بوونەوەرە پاشای ئاژەڵەکانە و باس لەوە دەکرێت کە چۆن بڵێسەیەک لە دەمی دەردەچێت. (ئەوەی پێی دەوترێت سوسکە بۆمبڕێژکەر کە دەتوانێت گازی گەرم – ١٠٠ پلەی سەدی – ڕاستەوخۆ بەسەر هێرشبەرێکدا بڕێژێت، لە شانشینی ئاژەڵانیشدا ناسراوە). لەوانەیە زۆرێک لە چیرۆکەکان دەربارەی ئەژدیهاکان کە دەتوانن ئاگر لە دەمیانەوە هەڵبکەن، لەمەوە سەرچاوە بگرن.

   هەندێک لە وەرگێڕانەکانی کتێبی پیرۆز لیڤیاتانیان وەک تیمساحێک وەرگێڕاوە، بەڵام کێ تیمساحێکی بینیوە کە بە بینینی وات لێدەکات بتشکێت و کێ دەتوانێت ئاسن وەک پەڕۆ و مس وەک دارە ڕزیوەکان بزانێت و کێ پاشای هەموو ئاژەڵە مەزنەکانە؟ بە هەموو ئەگەرێک، هەروەها ئاژەڵێکی لەناوچووە کە ئێستا بوونی نییە، بەڵام لە سەردەمی ئەیوبدا ناسرابوو. لە کتێبی ئەیوبدا ئەمانەی خوارەوە هاتووە:

- (ئەیوب ٤١: ١، ٢، ٩، ١٣-٣٤) دەتوانیت بە قەڵغان لیڤیاتان دەربهێنیت ؟ یان زمانی بە پەڕۆیەکەوە کە تۆ داینا؟

2 دەتوانی قەڵغانێک بخەیتە ناو لوتی؟ یان بە دڕکێک چەناگەی خۆی هەڵدا؟

9 سەیرکە، هیوای ئەو بێهودەیە، ئایا مرۆڤ تەنانەت بە بینینی فڕێ نادرێتە خوارەوە ؟

13 کێ دەتوانێت ڕووی جلەکەی بدۆزێتەوە؟ یان کێ دەتوانێت بە دوو کۆت و بەندەکەیەوە بێتە لای؟

14 کێ دەتوانێت دەرگای ڕووخساری بکاتەوە؟ ددانەکانی بە دەوریدا ترسناکن .

15 تەرازووەکانی شانازییەکەیەتی، وەک مۆرێکی نزیک بەیەکەوە داخراوە .

16 مرۆڤ ئەوەندە لە یەکێکی ترەوە نزیکە، ​​هەوایەک ناتوانێت بێتە نێوانیان.

17 یەکتر گرێدراون، بەیەکەوە دەلکێن و ناتوانرێت لەیەکتر جیا ببنەوە.

18 بە پێویستییەکانی ڕووناکییەک دەدرەوشێتەوە و چاوەکانی وەک پێڵوی بەیانیان وان.

19 چرای سووتاو لە دەمی دەردەچن و پریشکی ئاگر باز دەدەنە دەرەوە .

20 لە کونەکانی لووتییەوە دوکەڵ دێتە دەرەوە، وەک ئەوەی لە مەنجەڵێک یان قاوەیەکی کوڵاوەوە دەربچێت.

21 هەناسەی خەڵوز هەڵدەگیرسێنێت و بڵێسەیەک لە دەمی دەردەچێت .

22 لە ملیدا هێز دەمێنێتەوە و خەم و پەژارە لەبەردەمیدا دەگۆڕێت بۆ خۆشی.

23 پەپوولەی گۆشتەکەی بەیەکەوە گرێدراون، لە خۆیاندا پتەون. ناتوانرێت بجوڵێنرێن.

24 دڵی وەک بەردێک پتەوە. بەڵێ، بەقەد پارچەیەک لە بەردی وردی ورد ڕەق.

25 کاتێک خۆی هەڵدەستێتەوە، بەهێزەکان دەترسن، بەهۆی شکاندنەوە خۆیان پاک دەکەنەوە.

26 شمشێری ئەو کەسەی کە کەوتۆتە سەری ناتوانێت بگرێت: ڕم و تیر و چەقۆ.

27 ئاسن وەک پەڕۆ و مس وەک دارە ڕزیو دەزانێت.

28 تیر ناتوانێت ڕابکات، بەردی چەقۆ لەگەڵیدا دەگۆڕێت بۆ چەقۆ.

29 دارتەکان وەک چەقۆ ئەژمار دەکرێن: بە لەرزینی ڕمێک پێدەکەنێت.

30 بەردی تیژ لە ژێرەوەیە، شتگەلێکی تیژ و نووکدار لەسەر قوڕگەکە بڵاودەکاتەوە.

31 قووڵایی وەک مەنجەڵ دەکوڵێنێت، دەریا وەک مەنجەڵێکی مەڵهەم دەکات.

32 ڕێگایەک دروست دەکات بۆ ئەوەی لە دوای خۆیدا بدرەوشێتەوە. مرۆڤ پێی وایە قووڵەکە ڕەنگی ڕەش بێت.

33 لەسەر زەوی هاوشێوەی ئەو نییە، کە بێ ترس دروست بووە.

34 هەموو شتە بەرزەکان دەبینێت، پاشایە بەسەر هەموو منداڵانی سەربەرزدا .

ئەی وەسفەکانی کتێبی پیرۆز بۆ ئەژدیهاکان؟ کتێبی پیرۆز پڕە لە مەتافۆرەکان کە کۆتر و گورگە خەمبارەکان و مارە فێڵبازەکان و مەڕ و بزنەکان نیشان دەدەن، کە هەموویان ئاژەڵن کە ئەمڕۆ لە سروشتدا دەبینرێن. بۆچی ئەژدیهایەک کە لە پەیمانی کۆن و نوێدا چەندین جار باسی لێوە کراوە و لە ئەدەبیاتی کۆنیشدا، ئیستسنایە؟ کاتێک سەرەتای ژیان (١:٢١) باس لەوە دەکات کە چۆن خودا ئاژەڵە دەریاییە گەورەکان، ئەهریمەنە دەریاییەکانی دروستکردووە (وەشانەکەی پێداچوونەوەکراو) (بەندایەتی ١:٢١ خودا نەهەنگی گەورەی دروستکردووە، هەروەها هەموو بوونەوەرێکی زیندوو کە دەجووڵێت، کە ئاوەکان بە زۆری هێنایانە دەرەوە، دوای ئەوان میهرەبان، و هەموو باڵندەیەکی باڵدار لە دوای جۆری خۆیەوە: و خودا بینی کە باشە.) , زمانی ڕەسەن هەمان وشەی "تانین" بەکاردەهێنێت، کە یەکسانە بە ئەژدیها لە شوێنەکانی دیکەی کتێبی پیرۆز. بۆ نموونە ئەم ئایەتانەی خوارەوە ئاماژەن بۆ ئەژدیهاکان:

- (ئەیوب ٣٠:٢٩) من برای ئەژدیهاکانم , و هاوڕێی کۆترەکانم.

- (زەبوری ٤٤:١٩) هەرچەندە تۆ لە شوێنی ئەژدیهاکاندا ئازارت شکاندین و بە سێبەری مردن داپۆشیت.

- (ئیشایا ٣٥:٧) زەوییە وشکەکە دەبێتە حەوزێک و زەوییە تینووەکان کانیاوی ئاو دەبن، لە شوێنی نیشتەجێبوونی ئەژدیهاکان، کە هەریەکەیان لێی کەوتوون، چیمەن دەبن بە کانی و چەقۆ.

- (ئیشایا ٤٣: ٢٠) دڕندەی کێڵگ ڕێز لە من دەگرن، ئەژدیها و کۆترەکان، چونکە من ئاو دەدەم لە بیابان و ڕووبارەکان لە بیابان، بۆ خواردنەوە بە گەلەکەم، هەڵبژێردراوەکانم.

- (یەرمیا ١٤:٦) کەرەکانی کێوی لە شوێنە بەرزەکاندا وەستابوون، وەک ئەژدیها بایان دەکوژاندەوە ؛ چاوەکانیان شکستیان هێنا، چونکە چیمەنتۆ نەبوو.

- (یەرمیا 49:33) حەزۆر دەبێتە شوێنی نیشتەجێبوونی ئەژدیهاکان و بۆ هەمیشە وێران دەبێت، کەس لەوێ نامێنێتەوە و هیچ کوڕێکی مرۆڤ تێیدا نیشتەجێ نابێت.

- (میکا 1:8) بۆیە من دەگریم و هاوار دەکەم، بە جل و بەرگ و ڕووت دەڕۆم: من وەک ئەژدیهاکان گریانی لێدەکەم , و ماتەمینی وەک کۆترەکان.

- (مال 1:3) ڕقم لە عیسۆ بوو، شاخەکانی و میراتەکەیم بۆ ئەژدیهاکانی بیابان وێران کرد.

- (زبور ١٠٤: ٢٦) کەشتیەکان لەوێ دەڕۆن: ئەو لیڤیاتانە هەیە کە تۆ دروستت کردووە یاری تێدا بکات.

- (ئەیوب ٧:١٢) ئایا من دەریایەکم، یان نەهەنگێکم ، کە تۆ چاودێریم بکەیت؟ (وەشانەکەی پێداچوونەوە: ئەهریمەنە دەریاییەکان، بە زمانی عیبری تانین، کە بە واتای ئەژدیها دێت)

- (ئەیوب ٢٦: ١٢،١٣) بە هێزی خۆی دەریا دابەش دەکات، بە تێگەیشتنی خۆی لە سەربەرزەکان دەدات.

13 بە ڕۆحی خۆی ئاسمانەکانی ڕازاندوەتەوە. دەستی مارە چەقۆکێشەکەی دروست کردووە.

- (زەبوری ٧٤: ١٣،١٤) تۆ بە هێزی خۆت دەریات دابەش کرد: سەری ئەژدیهاکانت لە ئاوەکاندا شکاند .

14 سەری لیڤیاتانتان پارچە پارچە کرد و بەخشینتان بە خواردن بۆ خەڵکی دانیشتووی بیابان.

- (زبور ٩١: ١٣) تۆ پێ لە شێر و کۆتردا دەنێیت: شێری گەنج و ئەژدیها لە ژێر پێیدا دەنێیت.

- (ئیشایا ٣٠:٦) بارگرانی دڕندەکانی باشوور: بۆ خاکی ناڕەحەتی و ناڕەحەتی، کە شێری گەنج و پیر، مار و مارە ئاگرینەکانی فڕیو لێیەوە دێن، سامانەکانیان لەسەر شانی بەچکەکان هەڵدەگرن کەرەکان و گەنجینەکانیان لەسەر کۆمەڵە وشترەکان، بۆ گەلێک کە قازانجیان ناکات.

- (دی 32:32،33) چونکە ترێی ئەوان لە ترێی سۆدۆم و لە کێڵگەکانی عەمۆرایە، ترێیەکانیان ترێی زراون، کۆپەکانیان تاڵە.

33 شەرابەکەیان ژەهری ئەژدیهاکانە و ژەهری دڕندەی کۆترە.

- (نەح 2:13) شەوانە لە دەروازەی دۆڵەکە، لەبەردەم بیرە ئەژدیهاکە و دەروازەی پیساییدا چوومە دەرەوە و دیوارەکانی ئۆرشەلیمم بینی کە ڕووخاون و دەروازەکانی لەناوچوون لەگەڵ ئاگر.

- (ئیشایا ٥١:٩) ئەی قۆڵی یەزدان، بەئاگابە، بەئاگابە، هێزت پێ ببەخشە؛ بەئاگا بن، وەک لە ڕۆژانی کۆن، لە نەوەکانی کۆن. ئایا تۆ نیت کە ڕەحابت بڕیوە و ئەژدیهاکەت بریندار کردووە؟

- (ئیشایا ٢٧:١) لەو ڕۆژەدا یەزدان بە شمشێرە ئازاردار و گەورە و بەهێزەکەی سزای لیڤیاتانی مارە کونکەرەکە دەدات، تەنانەت لیڤیاتانی مارە چەقۆکێشەکە. ئەو ئەژدیهایە دەکوژێت کە لە دەریادایە.

- (یەرمیا ٥١:٣٤) نەبوخود نەسر پاشای بابل منی خواردووە، منی چەقاندووە، منی کردووە بە دەفرێکی بەتاڵ، وەک ئەژدیها قوتی دام ، سکی پڕ کردووە لە ناسکەکانم، فڕێی داوە من دەرچووم.

ئەپۆکریفای پەیمانی کۆن و ئەژدیهاکان . ئەی ئەپۆکریفای پەیمانی کۆن؟ ئەوانیش چەندین باسی ئەژدیهایان تێدایە، کە وەک ئاژەڵێکی ڕاستەقینە سەیر دەکران، نەک وەک بوونەوەرێکی خەیاڵی. نووسەری کتێبی سیراخ دەنووسێت کە چۆن پێی باشترە لەگەڵ شێر و ئەژدیهایەکدا بژی، نەک لەگەڵ ژنە خراپەکەیدا. زیادکراوەکان بۆ کتێبی ئەستێر باس لە خەونی مۆردخای (مردخای کتێبی پیرۆز) دەکەن، کاتێک دوو ئەژدیهای گەورەی بینی. هەروەها دانیال ڕووبەڕووی ئەژدیهایەکی زەبەلاح بووەوە، کە لەلایەن بابلییەکانەوە دەپەرسترا. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە چۆن ئەم ئاژەڵانە ڕەنگە گەشەیان کردبێت بۆ ڕێژەیەکی زۆر گەورە.

- (سیراخ ٢٥:١٦)  من پێم باشتر بوو لەگەڵ شێر و ئەژدیهایەکدا بژیم، نەک لەگەڵ ژنێکی خراپدا ماڵ بپارێزم .

- (حیکمەتی سەلۆمۆن ١٦:١٠) بەڵام کوڕەکانت ددانی ئەژدیها  ژەهراویەکان  زاڵ نەبوون، چونکە میهرەبانیت هەمیشە لەگەڵیان بوو و چاکیان دەکردەوە.

- (سیراخ ٤٣: ٢٥) چونکە کارە سەیر و سەرسوڕهێنەرەکانی تێدا بێت، جۆراوجۆری هەموو جۆرە دڕندە و نەهەنگێک دروستکراون.

- (زیادکردن بۆ ئەستێر 1:1،4،5،6) مۆردخای، جولەکەیەک کە سەر بە هۆزی بنیامین بوو، لەگەڵ پاشا یۆیاخین پاشای یەهودا، کاتێک نەبوخودنەسری پاشای بابل ئۆرشەلیم گرت، بەندکرا. مۆردخای کوڕی یاعیر بوو کە لە نەوەی کیش و شیمێی بوو.

4 لە خەودا بینی کە دەنگە دەنگ و سەرلێشێواوییەکی زۆر و ڕەشەبایەکی بەرز و بوومەلەرزەیەک و گێژاوی ترسناک لەسەر زەوی هەبوو.

5  پاشان دوو ئەژدیهای زەبەلاح دەرکەوتن، ئامادە بوون شەڕ لەگەڵ یەکتر بکەن .

6  دەنگێکی ترسناکیان دروست کرد و هەموو گەلان خۆیان ئامادە کرد بۆ شەڕکردن لەگەڵ نەتەوەی خودا کە خەڵکی ڕاستودروست بوون.

- (زیادکردن بۆ دانیال، بێل و ئەژدیها 1:23-30)  و لە هەمان شوێن ئەژدیهایەکی گەورە هەبوو , کە ئەوانی بابل دەیانپەرست.

24  پاشا بە دانیالی گوت: «ئایا دەڵێیت ئەمە لە مسدایە؟» بڕوانە، ئەو دەژی، دەخوات و دەخواتەوە ؛ ناتوانی بڵێی خودای زیندوو نییە، بۆیە بیپەرستە.

25  ئینجا دانیال بە پاشای گوت: «من یەزدانی پەروەردگارم دەپەرستم، چونکە ئەو خودای زیندووە.»

26  بەڵام ئەی پاشا مۆڵەتم پێ بدە، ئەم ئەژدیهایە بەبێ شمشێر و دار دەکوژم. پاشا وتی: من مۆڵەتت پێدەدەم.

27  ئینجا دانیال چەوری و چەوری و مووی هەڵگرت و بەیەکەوە کوڵان و گرێی لێ دروست کرد، ئەمەی خستە دەمی ئەژدیهاکە و بەم شێوەیە ئەژدیهاکە تەقیەوە، دانیالیش گوتی: «ئێوە ئەمانە خوداوەندەکانن.» پەرستن.

28  کاتێک خەڵکی بابل ئەوەیان بیست، زۆر تووڕە بوون و پیلانیان بۆ پاشا داڕشت و گوتیان: «پاشا بووەتە جولەکە و بێڵی لەناوبردووە، ئەژدیهاکەی کوشتووە و کاهینەکانی کوشتووە.»

29  ئینجا هاتنە لای پاشا و گوتیان: «دانیالمان ڕزگار بکە، ئەگینا تۆ و ماڵەکەت لەناو دەبەین.»

30  پاشا بینی کە بە توندی فشاریان خستووەتە سەری، دانیالی ڕادەستی ئەوان کرد.

 REFERENCES:

1. J. Morgan: The End of Science: Facing the Limits of Knowledge in the Twilight of Scientific Age (1996). Reading: Addison-Wesley

2. Thoralf Gulbrandsen: Puuttuva rengas, p. 100,101

3. Stephen Jay Gould: The Panda’s Thumb, (1988), p. 182,183. New York: W.W. Norton & Co.

4. Niles Eldredge (1985): “Evolutionary Tempos and Modes: A Paleontological Perspective” teoksessa Godrey (toim.) What Darwin Began: Modern Darwinian and non-Darwinian Perspectives on Evolution

5. George Mc Cready Price: New Geology, lainaus A.M Rehnwinkelin kirjasta Flood, p. 267, 278

6. Kimmo Pälikkö: Taustaa 2, Kehitysopin kulisseista, p. 927.

7. Kimmo Pälikkö: Taustaa 2, Kehitysopin kulisseista, p. 194

8. Pekka Reinikainen: Unohdettu Genesis, p. 173, 184

9. Stephen Jay Gould: Catastrophes and steady state earth, Natural History, 84(2):15-16 / Ref. 6, p. 115.

10. Thoralf Gulbrandsen: Puuttuva rengas, p. 81

11. Toivo Seljavaara: Oliko vedenpaisumus ja Nooan arkki mahdollinen, p. 28

12. Uuras Saarnivaara: Voiko Raamattuun luottaa, p. 175-177

13. Scott M. Huse: Evoluution romahdus, p. 24

16. Pekka Reinikainen: Darwin vai älykäs suunnitelma?, p. 88

17. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 111

18. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 114,115

19. http://creation.com/redirect.php?http://www. youtube.com/watch?v=QbdH3l1UjPQ

20. Matti Leisola: Evoluutiouskon ihmemaassa, p.146

21. J.S. Shelton: Geology illustrated

22. Pentti Eskola: Muuttuva maa, p. 114

23. Carl Wieland: Kiviä ja luita (Stones and Bones), p. 11

24. Pekka Reinikainen: Unohdettu Genesis, p. 179, 224

25. Wiljam Aittala: Kaikkeuden sanoma, p. 198

26. Kalle Taipale: Levoton maapallo, p. 78

27. Mikko Tuuliranta: Koulubiologia jakaa disinformaatiota, in book Usko ja tiede, p. 131,132

28. Francis Hitching: Arvoitukselliset tapahtumat (The World Atlas of Mysteries), p. 159

29. Pentti Eskola: Muuttuva maa, p. 366

30. Siteeraus kirjasta: Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 47

31. Scott M. Huse: Evoluution romahdus, p. 25

32. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 90

Jesus is the way, the truth and the life

Grap to eternal life!

Other Google Translate machine translations:

ملیۆنان ساڵ / دایناسۆرەکان / پەرەسەندنی مرۆڤ؟
لەناوبردنی دایناسۆرەکان
زانست لە وەهمدا: تیۆرییە بێدینەکانی بنەچە و ملیۆنان ساڵ
دایناسۆرەکان کەی ژیاون؟

مێژووی کتێبی پیرۆز
لافاوه‌كه‌

باوەڕی مەسیحی: زانست، مافی مرۆڤ
مەسیحیەت و زانست
باوەڕی مەسیحی و مافی مرۆڤ

ئایینەکانی ڕۆژهەڵات / سەردەمی نوێ
بودا، بودا یان عیسا؟
ئایا دووبارە لەدایکبوونەوە ڕاستە؟

ئیسلام
وەحی و ژیانی محمد
بتپەرستی لە ئیسلام و لە مەککە
ئایا قورئان جێی متمانەیە؟

پرسیاری ئەخلاقی
لە هاوڕەگەزبازی ڕزگارت بێت
هاوسەرگیری بێلایەن لە ڕەگەز
لەباربردنی منداڵ کارێکی تاوانکارییە
ئیۆتانازیا و نیشانەکانی سەردەم

ڕزگاربوون
دەتوانیت سەیڤ بکرێیت