لافاوه‌كه‌

1. بەڵگەی لافاو

زۆرجار لافاو وەک ئەفسانەیەکی سادە سەیر کراوە. بە تایبەتی ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە تیۆری پەرەسەندن هەیە، باوەڕیان بەوە نییە کە لافاو هەرگیز ڕوویدابێت. ئەوان پێیان وایە مەحاڵە ڕۆژێک ئاو هەموو زەوی داپۆشیبێت. 

   بەڵام ئایا بەڕاستی لافاوەکە ڕوویدا؟ ئەگەر تێبینی پراکتیکی لەسەر خاک و بەردبووەکان و نەریتی مرۆڤ بکەین، ئەوا ئاماژەن بۆ لافاو. ئەوان نیشان دەدەن کە ئەو وێرانکارییە بەکۆمەڵە گەورەیە ڕۆژێک لەسەر زەوی ڕوویداوە. لەم بەشەی خوارەوەدا بە شێوەیەکی لیستی ئەو بەڵگانە دەکۆڵینەوە کە پێشنیاری ئەم کارەساتە گەورەیە دەکەن.

گۆڕە بەکۆمەڵەکانی ئاژەڵان

• مەزەندە کراوە کە نزیکەی ٨٠٠ ملیار کڕکڕاگەی ئێسکەپەیکەری لە ناوچەی کاروو لە باشووری ئەفریقا نێژراون (وتاری ڕۆبەرت بروم لە ڕۆژنامەی زانست، ژانویەی ١٩٥٩). قەبارەی گەورەی ئەم شوێنە ناشتنە ئەوە دەردەخات کە هەندێک ڕووداوی ناسروشتی ڕوویداوە. دەبێ ئاژەڵەکان زۆر بە خێرایی نێژراون. بەگشتی ئەم جۆرە ڕووداوە دەتوانرێت بە باشترین شێوە بە وێرانکارییەکی بەکۆمەڵ وەک لافاو ڕوون بکرێتەوە کە دەتوانێت بە خێرایی چینەکانی زەوی لەسەر ئاژەڵەکان کەڵەکە بکات.

• بەستەڵەکی هەمیشەیی ئەلاسکا و سیبیریا ملیۆنان تۆن ئێسکی ئاژەڵی تێدایە. جێگای سەرنجە، چەند لەو ئاژەڵانە شیردەرێکی گەورە بوون کە نەیاندەتوانی لە بارودۆخی سارددا بژین و نەیاندەتوانی خۆیان بنێژن. وەسفەکەی کتێبی مایلمان لوۆنتۆ باسی دەکات. نیشان دەدات کە چۆن ئەم ئاژەڵە گەورانە لە قووڵایی زەویدا لەگەڵ ڕووەکی جیاوازدا دۆزراونەتەوە:

لێرەدا جێگەی سەرنجی تایبەت ئەوەیە کە بەستەڵەکی هەمیشەیی لە ئەلاسکا و سیبیریا دەتوانێت بڕێکی بەرچاو لە ئێسک و گۆشت و ڕووەکی نیوە ڕزیو و پاشماوەی دیکەی جیهانی ئۆرگانیک لەخۆبگرێت. لە هەندێک شوێن ئەمانە کۆدەبنەوە بۆ بەشێکی بەرچاو لە خاک. بەشێکی بەرچاو لە پاشماوەکان لە ئاژەڵە گەورەکانەوە وەرگیراون، وەکو کەروێشکی موودار، شێری زەبەلاح، قەستەر، بوفالۆ، میسک، گا، مامۆس و فیل موودار، کە لەناوچوون... هەر بۆیە ڕوونە کە کەشوهەوای ئەلاسکا لەناوچوون زۆر گەرمتر بوو پێش ئەوەی بەستوو بێت.

• بەڵگەی گۆڕی گەورەی بەکۆمەڵ پاشماوەی کەروێشک و وشتر و بەرازی کێوی و ئاژەڵە بێشومارەکانی دیکەیە کە لە ئاگەت سپرینگ لە ویلایەتی نەبراسکا دۆزراونەتەوە. بەپێی خەمڵاندنی شارەزایان، پاشماوەی زیاتر لە نۆ هەزار ئاژەڵی گەورە لەو ناوچەیەدا هەیە.

• لە ساڵی ١٨٤٥ لە نزیک ئۆدێسا لە ڕووسیا پاشماوەی ئاژەڵەکان هەڵکەندراون، کە ئێسکی زیاتر لە ١٠٠ ئاسکی لەخۆگرتبوو، هەروەها چەندین ئێسکی ئەسپ، ورچ، مامۆس، کەروێشک، بیسۆن، ئیلک، گورگ، هاینا، مێرووخۆری جۆراوجۆر، مێشوولە، کۆتر و مارتێن و ڕێوی. ئەمانە بە سەرەوە تێکەڵ بوون لەگەڵ پاشماوەی ڕووەک و باڵندە و تەنانەت لەگەڵ ماسی (!). پێدەچێت بوونی ماسی لە نێو ئاژەڵە وشکانییەکاندا ئاماژەیەکی ڕوون بێت بۆ لافاو. چۆن ماسی دەتوانێت لە هەمان چیندا بێت لەگەڵ ئاژەڵە وشکانییەکان؟

• لە شاری پالێرمۆی ئیتاڵیا گردەکان دۆزراونەتەوە کە ژمارەیەکی زۆر ئێسکی کەروێشکیان تێدایە. بەو پێیەی لە نێو ئەو دۆزراوانەدا ئێسکی کەروێشکی گەنجیش هەیە، نەدەکرا بە شێوەیەکی سروشتی بمرن. بوونی ئەم کەڵەشێرە گەنجانە بە ڕوونی ئاماژەیە بۆ لافاو.

• دۆزینەوەی ئەشکەوتەکان بۆ نموونە لە یۆرکشایر لە ئینگلتەرا، چین، لە کەنارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەمریکا و لە ئەلاسکا، کە ئێسکەپەیکەری دەیان گیاخۆر و ئاژەڵخۆری جیاواز لە هەمان ئەشکەوتەکاندا دۆزراونەتەوە. لە شاری یۆرکشایر لە ئینگلتەرا ئێسکی فیلێک، کەروێشکێک، کەڵەشێرێک، ئەسپێک، ئاسکێک، پڵنگێک، ئاسکێک، گورگێک، ئەسپێک، ڕێوییەک، هارێک، دوپشکێک، هەروەها چەندین باڵندە دۆزراونەتەوە لە یەکێک لە ئەشکەوتەکانی ستالاکتایتدا. وەک یاسایەک ئەم ئاژەڵانەی کە یەکتر دەخۆن لە هیچ حاڵەتێکدا لەگەڵ یەکتردا دەمێننەوە.

• گۆڕێکی گەورەی تر لە فەرەنسا دۆزراوەتەوە کە زیاتر لە 10 هەزار پاشماوەی ئێسکەپەیکەری ئەسپ دۆزراوەتەوە.

• دۆزینەوە لە گۆڕستانە بەرفراوانەکانی دایناسۆرەکانیشدا ئەنجام دراوە. ئێسکی چەند سەد و تەنانەت هەزاران دایناسۆری بچووک لە بەلجیکا لە کۆشکێکی گڵین بە قوڵایی نزیکەی ٣٠٠ مەتر دۆزرایەوە. ئێسکی نزیکەی ١٠ هەزار کۆتری کۆتر لە ناوچەیەکی بچووک لە شاری مۆنتانای ئەمریکا دۆزرایەوە و گۆڕی بەکۆمەڵی سەد سەری کۆترە کەروێشکەکان لە شاری ئەلبێرتای کەنەدا دۆزرایەوە. جگە لەوەش دۆزراوەکانی تری گۆڕی بچووکتر کە پەیوەندییان بە دایناسۆرەکانەوە هەیە لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا دروستکراون. ئەگەری ئەوە هەیە کە ئەم ئاژەڵانە هاوبەش بوون لە هەمان ئەو وێرانکارییەی کە لە هەمان کاتدا بەسەر جیهاندا هاتووە.

   هەروەها نموونەیەک لە کتێبی سەردەمی دایناسۆر لە نووسینی زانای ناسراوی پەرەسەندن بیۆرن کورتنیشدا هاتووە. باس لەوە دەکات کە چۆن چەندین بەردبووی دایناسۆر لە دۆخی مەلەکردندا دۆزراونەتەوە و سەریان بۆ دواوە پێچراوەتەوە، وەک ئەوەی لە ململانێی مردندا بن.

بەردبووەکانی چەقی دارەکان، کە زۆربەیان تێکەڵاو و سەرەوە خوارەوەن . پێشتر باس لەوە کرابوو کە چۆن بەردبووی چەقۆی دارەکان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهانەوە دۆزراونەتەوە، کە لە ناو زەویدا هەڵکەوتوون و بە چەند چینێکی جیاوازدا درێژدەبنەوە. زۆرجار ئەم چەقۆ و دارە تەنها یەک فەسادی گەورەن کە بە شلە و ئێسک و قوڕەوە کەڵەکە بوون. هەروەها ڕەنگە ڕەگ و ڕیشەیان پێچەوانە بێت، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر هەندێک ڕووداوی وێرانکەر. بۆ ئەوەی بەردبووەکانی چەقی دارەکان لەدایک بوون و پارێزراو بن، دەبێ زۆر بە خێرایی لە چینەکانی خاکی دەوروبەریاندا نێژرابن - ئەگەرنا هیچ بەردبوویەکیان لێ نەدەمایەوە.

سەرچاوەی بەردبووەکان . بەردبووەکانی ناو زەوی بەڵگەی بەهێزن بۆ لافاوەکە. سەرچاوەی بەردبووەکانی ناو خاک تەنها بەو ڕاستییە ڕوون دەکرێتەوە کە گڵۆپەکان بە شێوەیەکی زۆر خێرا هەندێک ڕووەک و ئاژەڵی زیندوو یان مردووی بەم دواییە نێژراون. ئەگەر ئەمە بە خێرایی ڕووی نەدابا، نەدەکرا بەردبووەکان دروست ببن، چونکە ئەگەرنا بەکتریا و کۆکەرەوەکان لە ماوەیەکی کورتدا شییان دەکردەوە. جێگای سەرنجە لەم سەردەمەدا بەردبووەکان دروست نابن. گەڕانی ناسراو نۆردێنسکیلد تێبینی ئەوەی کردووە کە دۆزینەوەی پاشماوەی کۆنی کۆترە زەبەلاحەکان لە سپیتزبێرگن ئاسانترە لە چاو مۆرەکانی ئەم دواییە نێژراوەکان، هەرچەندە ملیۆنان مۆر لەو ناوچەیەدا هەن.

    بۆیە کێشەیەکی گەورەیە هەوڵبدەین ڕوونی بکەینەوە کە چۆن دەکرا ئاژەڵە گەورەکانی وەک مامۆس و دایناسۆر و کەروێشک و کەرەوز و ئەسپ و ئاژەڵە گەورەکانی تر لە ژێر قوڕ و چینەکانی زەویدا بنێژرێن ئەگەر مرۆڤ باوەڕی بە لافاوەکە نەبێت. تەنها مامۆسەکان بە نزیکەی ٥ ملیۆن تاک مەزەندە دەکرێت کە لە خاکەکەدا نێژراون. لە ژێر بارودۆخی ئێستادا، ئەو جۆرە ئاژەڵانە لەناو زەویدا نەدەنێژران، بەڵکو بە خێرایی لەسەر زەوی دەڕووخێن یان دەستبەجێ کۆکەرەوەکان دەیانخوارد. ئەم وەسفەی خوارەوە (جەیمس دی. دانا: "دەستنووسی جیۆلۆجی"، ل141) نیشان دەدات کە چەندە خێرا ناشتن پێویستە بۆ بەردبووبوون:

ئاژەڵە کڕکڕاگەکان، وەک ماسی، پەلەوەر و هتد، کاتێک بەشە نەرمەکانیان لادەبرێن، شی دەبنەوە. پێویستە دوای مردن بەخێرایی بنێژرێن بۆ ئەوەی خراپ نەبن و لەلایەن ئاژەڵی ترەوە نەخورێن.

بە زیندووی نێژرا . چەندین بەردبوو بەڵگەی زۆر ڕوون لەسەر ئەو ڕاستییە دەدەن کە بە خێرایی نێژراون.

    جگە لە ناشتنی خێرا، کۆمەڵێک بەڵگە هەیە کە گیانلەبەرەکان لە کاتی ناشتنیاندا هێشتا لە ژیاندا بوون. ئه‌مانه‌ هه‌ندێك نموونه‌ن:

بەردبووی ماسی. ژمارەیەکی زۆر لە بەردبووی ماسی دۆزراونەتەوە کە نیشانەی ئەوەیان هەیە کە بە زیندووی و بە خێرایی نێژراون.

   یەکەم: بەردبووی ماسی دۆزرایەوە کە ژەمێکیان لە پێشە: ماسییەکی بچووکتریان لە دەمیاندا هەبووە کاتێک لەناکاو لە ژێر بارستەیەکی گەورەی خاکدا نێژراون. بە واتایەکی تر ئەگەر ماسییەک خەریکی خواردنی ژەمە خۆراکیەکەی بێت، ئەوا تووشی مردنێکی ئاسایی نییە، بەڵکو ژیانێکی ئاسایی ژیاوە تا ئەو کاتەی کە بە خێرایی ناشتنی بەخۆیەوە بینیوە.

    دووەم: ژمارەیەکی زۆر لە بەردبووی ماسی دۆزراونەتەوە کە هەموو توێکڵەکانیان لە شوێنی خۆیان هەبووە، دەمیان کراوە بووە و هەموو بالەکەکانیان بڵاوبوونەتەوە. هەرکاتێک ئەم جۆرە نیشانانە لەسەر ماسییەکان دۆزرایەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە دەبێ هێشتا لە ژیاندا بوون و شەڕیان لەگەڵ چارەنووسی خۆیان کردبێت تا لەناکاو نێژراون. لە لافاوێکدا، ناشتنی خێرا و خێرا لە ژێر قوڕدا ئەگەری مردنی ماسییەکان دەبێت. بۆ نموونە نزیکەی ٩/١٠ی ئەو ماسییە زرێپۆشانەی کە لە نەوتە کۆنەکانی بەردی شنی سووردا دەبینرێن لە دۆخێکی وادان - دوو قۆچەکەیان بە گۆشەی ڕاست بەرزکردووەتەوە بۆ پلێتی ئێسکی سەریان وەک نیشانەی مەترسی - ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەزموونیان کردووە ناشتنێکی خێرا.

    جگە لەوەش، بەردبووی ماسی بە هیچ شێوەیەک دروست نابێت – تەنها بەو شێوەیە نەبێت کە پێشتر باسمان کرد – چونکە لە بارودۆخی ئاساییدا ماسییەکان زۆر بە خێرایی شی دەبنەوە یان لەلایەن ئاژەڵی دیکەوە دەخورێن. بەڵام لە شوێنەکانی ناشتنی ماسیدا ملیۆنان بەردبووی ماسی لەو جۆرە دەدۆزرێتەوە.

ماسی و موسڵحەی دوو پۆشی. ماسی و موسڵحەی دوو پەنجەیی لە شوێنی داخراودا دۆزراونەتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە بە زیندووی نێژراون. بەگشتی کاتێک ئەم ئاژەڵانە دەمرن ئەو ماسولکەیەی کە توێکڵەکانیان بە داخراوی گرتووە ئارام دەبێتەوە و ڕێگە بە خۆڵ و گڵ دەدات بچنە ژوورەوە، بەڵام ئەم بەردبووانە بەزۆری بە توندی داخراون و هیچ خۆڵ و گڵێک لە نێوان توێکڵەکاندا نییە. بەو پێیەی ئەم توێکڵانە بە توندی داخراون، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم ئاژەڵانە لە ژیاندا نێژراون.

مامۆسەکان. هاوکات لەگەڵ زۆرێک لە ئاژەڵەکانی تر، دۆزینەوەی گەورەی مامۆسەکان ئەنجام دراوە. بەپێی خەمڵاندنەکان تا ٥ ملیۆن مامۆس لە زەویدا بنێژرێن. پاشماوەکانیان کە بە شێوەیەکی سەرەکی دەنکەکانیان بە تۆن لە زەوی هەڵکەندراون، تەنانەت وەک مادەی خاو بۆ پیشەسازی عاج بەکارهێنراون، بۆیە ناتوانین باسی هیچ بڕێکی کەم بکەین کە دۆزراونەتەوە.

    ئەوەی جێگەی سەرنجە لەم دۆزینەوانە مامۆسانەدا ئەوەیە کە مامۆسەکان لە دۆخێکی زۆر باشدا پارێزراو بوون. هەندێکیان لە دۆخی وەستاندا (!) دۆزراونەتەوە، هەندێکی تریان هێشتا خۆراکی هەرس نەکراو لە دەم و گەدەیاندا بووە. جگە لەوەش هەندێکیان بە تەواوی وەک خۆی و بێ زیان دۆزراونەتەوە.

    کاتێک ئەم جۆرە دۆزینەوانە لەسەر ناوچەیەکی فراوان ئەنجام دەدرێن، ئەوە نیشان دەدات کە لە لافاوێکی بەهاریی ناوچەییدا نەکوژراون، لە ڕێگەی مردنێکی خاو بەهۆی برسێتیەوە، یان هەر مردنێکی ئاسایی وەک ڕوون کراوەتەوە. هیچ بڕەیەک لە یەکپارچەییخوازی ناتوانێت مردنی هاوکات و توندوتیژی سەدان هەزار ئاژەڵ و چۆنیەتی نێژراونیان لە چینە سیل و خاکەکاندا ڕوون بکاتەوە. لە لافاودا، لەوانەیە ئەوە ڕووبدات.

بوونەوەرە دەریاییەکان و بەشێکیان کە لەسەر شاخ و زەوییە وشکەکان دەدۆزرێتەوە .

- (بەندایەتی ٧: ١٩) ئاوەکان زۆر بەسەر زەویدا زاڵ بوون؛ هەموو گردە بەرزەکانی ژێر هەموو ئاسمان داپۆشران.

- (٢ پەترۆس ٣:٦) ... بەو شێوەیە ئەو جیهانەی کە ئەوکات بوو، بە ئاو ڕژابوو، لەناوچوو

ڕەنگە باشترین بەڵگە بۆ لافاوێکی جیهانی ئەو ڕاستییە بێت کە دەتوانین پاشماوەی بوونەوەرە دەریاییەکان لەسەر شاخ و زەوییە وشکەکان بدۆزینەوە. (نموونەی هاوشێوە لە بەرنامەکانی سروشت لە تەلەفزیۆنەکاندا دەدۆزرێتەوە.) بە دڵنیاییەوە ئەم پاشماوەیانە لە شوێنی ئێستایاندا نەیاندەتوانی هەبن ئەگەر دەریا لە ماوەیەکدا ئەم ناوچانەی نەگرتبێتەوە.

• 500 ساڵ پێش دەستپێکردنی ساڵنامەی مۆدێرن، فیساگۆرس پاشماوەی بوونەوەرە دەریاییەکانی لەسەر شاخەکان دۆزیەوە. (ل11 Planeetta maa (“هەسارەی زەوی”)).

• دوای سەد ساڵ مێژوونووسی یۆنانی هیرۆدۆتۆس نووسیویەتی کە توێکڵی دەریایی لە بیابانەکانی میسر کۆدەکرێنەوە. ئەو بەو ئەنجامە گەیشتوە کە دەریا دەبێ تا بیابان گەیشتبێت (ل11 "Planeetta maa"). هەروەها پاشماوەی ئاژەڵە دەریاییە گەورەکان لە بیابانە گەورەکانی خۆڵ لە ئەفریقادا دۆزراونەتەوە.

• زینوفانز بەردبووی دەریایی لە ناوچە ناوخۆییەکانی دوور لە دەریاوە دۆزیەوە لە نزیکەی ساڵی ٥٠٠ پێش زایین هەروەها بەردبووی ماسی لە کانگایەک لە سیراکیوز لە سیسیلیا و لە ماڵتا و ویشکانی ئیتالیا دۆزیەوە. ئەو گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەم ناوچانە پێشتر دەریا داپۆشراون (ل17 Nils Edelman - Viisaita ja veijareita geologian maailmassa).

• هەروەها چارڵز داروین تووشی پاشماوەی دەریایی بوو کاتێک ئێسکەپەیکەری نەهەنگی لە ناوچە شاخاوییەکانی پیرۆ دۆزیەوە.

• ئەلبارۆ ئەلۆنزۆ باربا کە بەڕێوەبەری کانگا بووە لە شاری پێتۆس، لە کتێبەکەیدا کە لە ساڵی ١٦٤٠دا نووسیویەتی، باس لەوە دەکات کە توێکڵی سەیر و سەمەرەی لە بەردەکانی نێوان پۆتۆس و ئۆرۆنێستێ لە بۆلیڤیا دۆزیوەتەوە کە ٣٠٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە (ل٥٤ نیلس ئیدلمان: ڤیسایتا جا زانای جیۆلۆجی veijareita maailmassa )

• پی ئێس پالاسی ئەڵمانی لە ساڵانی ١٧٠٠دا بەردی لیمۆی چیندار و تەختەی گڵینی لە شاخەکانی ئۆرال و ئاڵتای دۆزیەوە – هەردووکیان لە ڕووسیا – کە پاشماوەی ئاژەڵ و ڕووەکی دەریایییان تێدابوو (ل125 نیلس ئیدێلمان: Viisaita ja veijareita geologian maailmassa) .

• زۆرێک لە زیندەوەرانی دەریایی وەکو ماسی، ئامۆنیت، بێلمنیت، (ئەمۆنیت و بێلمنایت لە هەمان کاتدا لەگەڵ دایناسۆرەکاندا دەژیا) ، ماسی ئێسک، سوسنی دەریایی، بەردبووی مەرجانی و پلانکتۆن و کەسوکاری کۆترە دەریاییەکان و ئەستێرەکانی ئێستای دەریایی چەندین کیلۆمەتر لە سەرووی دەریاوە دۆزرایەوە ئاستێک لە هیمالایا. کتێبی Maapallo Ihmeiden Planeetta ( ل55) بەم شێوەیە باسی ئەم پاشماوەیانە دەکات:

هاروتاکا ساکای لە زانکۆی ژاپۆنی لە کیوشو ساڵانێکی زۆرە لێکۆڵینەوە لەم بەردبووە دەریاییانەی لە چیای هیمالایا کردووە. ئەو و گروپەکەی تەواوی ئەکواریۆمێکی سەردەمی مێزۆزۆیکیان خستۆتە ڕوو. سوسنی دەریایی ناسک، کە بەراورد بە کۆترە دەریاییەکان و ئەستێرە دەریاییەکانی ئێستا، لە دیوارە بەردییەکان زیاتر لە سێ کیلۆمەتر لە ئاستی دەریاوە دەبینرێن. ئامۆنیت، بێلمنایت، مەرجانی و پلانکتۆن وەک بەردبوو لە بەردەکانی شاخەکاندا دەبینرێن (...)

   لە بەرزی دوو کیلۆمەتر زانایانی جیۆلۆجی شوێنەوارێکیان دۆزییەوە کە خودی دەریاکە بەجێی هێشتووە. ڕووی بەردی شەپۆلاوییەکەی هاوتایە لەگەڵ ئەو فۆرمانەی کە لە شەپۆلە ئاوە نزمەکاندا لە خۆڵدا دەمێننەوە. تەنانەت لە لوتکەی ئێڤرێستەوە، شریتە زەردەکانی بەردی لیمۆ دەدۆزرێتەوە، کە لە ژێر ئاودا لە پاشماوەی ئاژەڵە دەریاییە بێشومارەکانەوە سەریان هەڵداوە.

• جگە لە هیمالایا، چەندین دۆزینەوە لە بەرزاییەکانی ئەلب و ئەندیس و شاخەکانی ڕۆکی ئەنجامدراون. ئەم دۆزینەوانە بریتین لە ماسی، قڕکەر، ئامۆنیت، هەروەها هێڵ و نەوتی شیل کە بەردبووی دەریایی تێدایە. بەشێک لە دۆزراوەکان لە بەرزی چەند کیلۆمەترێکدان. ئەم وەسفەی خوارەوەی بەرزاییەکانی ئەلب ئاماژەیە بۆ بوونی بەردبووی دەریایی:

هۆکارێک هەیە بۆ ئەوەی بە وردی سەیری سروشتی ڕەسەنی بەردەکانی زنجیرە چیاکان بکەین. باشتر وایە لە بەرزاییەکانی ئەلبدا ببینرێت، لە بەرزاییەکانی ئەلب لیمییەکانی باکوور، کە پێی دەوترێت ناوچەی هێلڤێتی. بەردی لیمۆ مادەی سەرەکی بەردەکانە. کاتێک سەیری بەردەکە دەکەین لێرە لەسەر لێوارە بەرزەکان یان لە لوتکەی شاخێکدا - ئەگەر وزەمان هەبووایە بۆ سەرەوە لەوێ - لە کۆتاییدا پاشماوەی ئاژەڵە بەردبووەکان، بەردبووی ئاژەڵەکان، تێیدا دەبینینەوە. زۆرجار زیانێکی زۆریان پێدەگات بەڵام دەتوانرێت پارچەی ناسراو بدۆزرێتەوە. هەموو ئەو بەردبووانە توێکڵی لیمۆ یان ئێسکەپەیکەری بوونەوەرە دەریاییەکانن. لە نێوانیاندا ئەمۆنیتەکانی بڕبڕەی خولگەیی هەن، و بە تایبەتی بڕێکی زۆر لە کۆترە دوو توێکڵدارەکان. (...) خوێنەر لەوانەیە لەم خاڵەدا پرسیاری ئەوە بکات کە زنجیرە شاخەکان ئەوەندە نیشتوو لەخۆدەگرن، کە دەتوانرێت لە بنی دەریاشدا چیندار بدۆزرێتەوە، مانای چییە.(ل236,237، پێنتی ئێسکۆلا، مووتوڤا ما)

• بەردی لیمۆ کە نزیکەی چارەکێکی چین دەگرێتەوە پاشماوەی مەرجانی لەخۆدەگرێت کە لە دەریاوە سەرچاوەیان گرتووە (ل97,100-106 “Maapallo ihmeiden planeetta”). هەروەها ناوچەی هاوشێوە لە یوگۆسلاڤیا و بەرزاییەکانی ئەلبدا هەیە.

• لە کانییەکی تەختە لە چیای سنۆدۆن لە ئینگلتەرا، چینە زەبەلاحەکانی قەراغ و خۆڵ هەیە کە پڕن لە توێکڵی ماسی کەنار دەریاکان کە نزیکەی ١٤٠٠ پێ لە ئاستی دەریاوە بەرزە.

• کۆترە ماسییەکان یان ئیختیۆساورەکان کە دەتوانن درێژییان بگاتە چەند مەترێک، لە ئینگلتەرا و ئەڵمانیا دۆزراونەتەوە کە بە ئێسک و پێستەکانیانەوە بە چینە گڵییەکان نێژراون. یەکێک لە ئێسکەپەیکەرەکان کە لە کۆکردنەوەی پەیمانگای جیۆلۆجی زانکۆی هێلسنکی پارێزراوە، لە بەردێکی گڵین لە هۆڵزمادنی شاری ورتنبێرگ دۆزرایەوە. درێژییەکەی ٢.٥ مەتر و لەڕادەبەدەر بە باشی پارێزراوە. (ل371 "Muttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

• لە ناوەڕاستی فەرەنسا (Saint Laon, Vienne)، توێکڵی ئەمۆنیتەکان لە بەردی لیمۆدا دۆزراونەتەوە. (ل365 "Muttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

• ناوچەی بەردی لیمۆ لە سۆلنهۆفێن لە باڤاریا دوو بەردبووی کۆترە باڵندەی (Archaeopteryx)ی تێدایە. لە هەمان ناوچەی بەردی لیمۆشەوە، بەردبووەکانی دیکەی باش پارێزراو، وەک مێروو، مێدوسا، کرێش، بێلمنیت و ماسی دۆزراونەتەوە. (ل372، "Muttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

• هەندێک ناوچە لە لەندەن و پاریس و ڤیەنا هەن کە پێشتر بنی دەریا بوون. بۆ نموونە هەندێک ناوچەی بەردی لیمۆ لە پاریس بە شێوەیەکی سەرەکی لە توێکڵی نەرمەلۆکە لە دەریا گەرمەکانەوە پێکهاتوون. (ل377 "Muttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

• لە دەوروبەری بەرلین، چینە سیلتەکان بە ئەستووری چەند مەترێک بریتین لە توێکڵی گەسترۆپۆدێکی لەناوچوو ( Paludina diluviana )، و پاشماوەی پایکەکان. (ل410 "muuttuva maa، پێنتی ئێسکۆلا)

• ناوچەکانی وەک سوریا و عەرەبستان و ئیسرائیلی ئێستا و میسر بنی دەریا بوون. (ل401، 402 "Muuttuva maa"، پێنتی ئێسکۆلا)

• بەردبووی کۆنی موسڵحە لە تونس، نزیک شارۆچکەی تۆزێور دۆزرایەوە. (ل90 بیۆرن کورتن، کوینکا ماموتی پاکاستێتان )

• لە بیابانی فەیجوم بە دووری ٦٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای قاهیرە، پاشماوەی نەهەنگ و شێری دەریایی لە بناری ڕیزێکی بەرزی جبل قەتران دۆزرایەوە. (ل23 بیۆرن کورتن، جاکاوسی، [سەردەمی سەهۆڵبەندان])

• لە زۆر شوێنی جیاوازی گۆی زەویەوە چینەکانی بەردبووی ماسی دۆزراونەتەوە کە سەدان هەزار یان ملیۆنان ماسی تێدایە. بۆ نموونە لە چینە بەردبووەکانی هێرینگ لە کالیفۆرنیا مەزەندە دەکرێت کە ملیارێک ماسی لە ڕووبەری دە کیلۆمەتر چوارگۆشەدا هەبێت. ئەو ناوچانەی لە ئەڵمانیاوە تا دەریای خەزەر، ئیتاڵیا، سکۆتلەندا، دانیمارک (لە بەردی گچکەیی ستیڤن کلینت ) و باشووری ئیسپانیا (گردەکانی کاراڤاکا) چینەکانی ملیۆنان بەردبووی ماسی لەخۆدەگرن. هەموو ئەم ناوچە وشکانە دەبێ دەریا داپۆشرابێت یان ئەم دۆزینەوە ماسیانە نەدەکرا.

• چینە ناسراوەکانی تەختەی گڵین لە شاری بێرگێس کە لە ساڵی ١٩٠٩ لە چیای ڕۆکی دۆزراونەتەوە، دەیان هەزار بەردبووی بنی دەریای کۆن لەخۆدەگرن، لە ئێستادا لە بەرزی زیاتر لە ٢٠٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە.

• لە بەشەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئوسترالیا (ل96 Maapallo ihmeiden planeetta) و نیوگینیا، مەرجانی و بەردبووی ماسییەکان دەدۆزرێتەوە.

• لە ویشکانی ئەمریکای باکوورەوە پاشماوەی نەهەنگەکان لە دوورییەکی زۆر لە دەریاوە دۆزرایەوە. ئەم دۆزینەوانە بۆ نموونە لە دەریاچەی ئۆنتاریۆ، لە ڤێرمۆنت، کیوبیک و سانت لۆڕێنس ئەنجام دراون. بۆیە دەبێ لە ماوەی ڕابردوودا ئەو ناوچانە لە سەردەمێکدا دەریایان گرتبێتەوە.

• زۆرێک لە شوێنە بەرزەکانی جیهان – هیمالایا و شاخەکانی تری بەرز – نیشانەکانی کەنار دەریا کۆنەکان و کردەی شەپۆلەکان نیشان دەدەن. هەروەها ئەم دۆزینەوانە لە نیوگینیا، ئیتاڵیا، سیسیلیا، ئینگلتەرا، ئێرلەندا، ئایسلەندا، سپیتزبێرگن، نۆڤاجا-سێملیا، خاکی فرانز جۆزێف، گرینلاند، لە ناوچە بەرفراوانەکانی ئەمریکای باکوور و باشوور، جەزائیر، ئیسپانیا... لیستەکە بەردەوامە لەسەر و بەردەوام. (زانیاریەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە Maanpinnan muodot ja niiden synty , p. 99,100 / لەلایەن Iivari Leiviskä ەوە هاتووە).      

   هەروەها کەناراوەکانی کۆن لە فینلاند و ناوچەکانی دەوروبەری دۆزراونەتەوە. نموونەیەک بریتییە لە Pyhätunturi کە بەرد هەیە کە نیشانەی شەپۆلیان لەسەرە. هەروەها لە بناری زۆرێک لە گردەکاندا نیشانەکانی کەنارە کۆنەکان دەبینرێت. لە بەشی باشووری فینلاند، ئەم جۆرە شوێنانە بریتین لە کۆرپۆ، یورمۆ، کاونسالاری لە پیهتا و ڤیرتتانانگاس لە ساکیلا، هەروەها زیاتر بەرەو باکوور، بۆ نموونە لاوهانڤۆری، ڕۆکوا و ئاڤاساکسا. (لە کتێبی Jokamiehen geologia , ل96 / لەلایەن Kalle Taipale, Jouko.T. Parviainen)

• لاڤا لە شاخەکانی ئارارات لە بەرزی ٤٥٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە دۆزراوەتەوە، و تەنها دەتوانێت بەرهەمی تەقینەوەی گڕکانەکانی ژێر ئاو بێت (Molen, M., Vårt ursprung?, 1991, p. 246)

• یەکێک لە نیشانەکانی لافاوەکە بریتییە لە بەردی نیشتووی دەریایی. زۆر زیاتر لە هەر بەردێکی نیشتوو بە یەکەوە باون. جەیمس هاتۆن کە وەک باوکی جیۆلۆجی دادەنرێت، پێشتر زیاتر لە دوو سەدە لەمەوبەر ئاماژەی بەم تێبینییە کردووە:

دەبێت بەو ئەنجامە بگەین کە هەموو چینەکانی زەوی (...) لە خۆڵ و قەراغ دروست بوون کە لەسەر بنی دەریا و توێکڵی قڕکەر و مادەی مەرجانی و خاک و گڵ کەڵەکە بوون. (ج. هوتۆن، تیۆری زەوی l، 26. 1785)

جەی ئێس شێڵتۆن: لە کیشوەرەکاندا، بەردی نیشتووی دەریایی زۆر باوتر و بەربڵاوترە لە هەموو بەردەکانی تری نیشتوو بە یەکەوە. ئەمە یەکێکە لەو ڕاستییە سادانەی کە داوای ڕوونکردنەوە دەکات، لە دڵی هەموو شتێکدایە کە پەیوەندی بە هەوڵە بەردەوامەکانی مرۆڤەوە هەیە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانی جوگرافیای ڕابردووی جیۆلۆجی.

زانیاری نەریتی و لافاو . پێویست ناکات تەنها لە سروشتدا بەدوای زانیاریدا بگەڕێین دەربارەی لافاو؛ بەڵگەی لەسەر لە نەریتی نەتەوە جیاوازەکاندا دەبینینەوە. مەزەندە کراوە کە نزیکەی پێنج سەد لەو چیرۆکانە لەلایەن کولتوورەکانی جیهانەوە دەگێڕدرێنەوە. زۆرێک لەم چیرۆکانە (بە شێوەیەکی سروشتی) لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا گۆڕانکاریان بەسەردا هاتووە، بەڵام هەموویان باسکردنی ئاو وەک هۆکاری وێرانکارییەکیان هاوبەشە. زۆرێک لەم چیرۆکانە باس لە کاتە خۆشەکانی پێشوو دەکەن، کەوتنی مرۆڤ و سەرلێشێواوی زمانەکان کە لە بابل (بابل) ڕوویانداوە – هەموو ئەو ڕووداوانەش کە کتێبی پیرۆز باسی دەکات.

   چیرۆکەکان لە نێوان گەلانی زۆر جیاوازدا دەبینرێن: بابلییەکان، خەڵکی ڕەسەنی ئوسترالیا، خەڵکی میاو لە چین، کوێرە ئەفریقییەکانی ئێفێ، هیندییە هۆپیەکانی ئەمریکا لە هۆزی پاداگۆی ئەمریکای باکوور و چەندین گەلی دیکە. گشتگیربوونی گێڕانەوەکانی لافاو، مێژووییبوونی ئەم ڕووداوە پیشان دەدات: 

نزیکەی ٥٠٠ کولتوور – لەنێویاندا گەلانی ڕەسەنی یۆنان، چین، پیرۆ و ئەمریکای باکوور – لە جیهاندا ناسراون کە ئەفسانە و ئەفسانە چیرۆکێکی سەرنجڕاکێشی لافاوێکی گەورە باس دەکەن کە مێژووی هۆزەکەی گۆڕی. لە زۆر چیرۆکدا تەنها چەند کەسێک لە لافاوەکە ڕزگاریان بووە، هەروەک چۆن لە دۆسیەی نوحدا. زۆرێک لە گەلان لافاوەکەیان بە هۆکاری خوداوەندەکان دەزانی کە بە هۆکارێک یان هۆکارێکی تر لە جۆری مرۆڤ بێزار بوون. ڕەنگە خەڵکەکە گەندەڵ بوون، وەک لە سەردەمی نوح و لە ئەفسانەیەکدا لەلایەن هۆپی هۆپی ڕەسەنی ئەمریکای باکوورەوە، یان ڕەنگە خەڵکێکی زۆر و زۆر ژاوەژاو هەبووبێت، وەک لە داستانی گیلگامێشدا. (2)

لێنۆرمانت لە کتێبی "سەرەتای مێژوو"دا دەڵێت؛

دەشڵێت: "دەرفەتمان بۆ ڕەخساوە بیسەلمێنین کە چیرۆکی لافاو نەریتێکی گشتگیرە لە هەموو لقەکانی بنەماڵەی مرۆڤایەتیدا و نەریتێکی دیاریکراو و یەکپارچەی وەک ئەم ناتوانرێت بە ئەفسانەیەکی خەیاڵی هەژمار بکرێت. دەبێت یادەوەرییەکی ڕاستەقینە و یەکسان بێت". ڕووداوێکی ترسناک، ڕووداوێک کە کاریگەرییەکی هێندە بەهێزی لەسەر مێشکی دایک و باوکی یەکەمی بنەماڵەی مرۆڤ دروست کرد کە تەنانەت نەوەکانیان هەرگیز نەیانتوانی لەبیری بکەن.(3)

گەلانی ڕەگەزی جیاواز چیرۆکی میراتی جیاوازیان هەیە سەبارەت بەو کارەساتە گەورەیەی لافاو. یۆنانیەکان چیرۆکێکیان لەبارەی لافاوەوە گێڕاوەتەوە و لە دەوری کارەکتەرێکە بە ناوی دێوکالیۆن؛ تەنانەت زۆر پێش کۆلۆمبۆس، خەڵکی ڕەسەنی کیشوەری ئەمریکا چیرۆکیان هەبوو کە یادەوەری لافاوەکەی گەورەیان بە زیندووی هێشتبووەوە. چیرۆکەکان سەبارەت بە لافاوێک لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرێنەوە تا ئەمڕۆش لە ئوسترالیا، هیندستان، پۆلینیزیا، تبت، کشمیر و لیتوانیا. ئایا هەموویان تەنها حیکایەت و چیرۆکن؟ ئایا هەموویان دروستکراون؟ گریمانە دەکرێت کە هەموویان هەمان کارەساتی گەورە وەسف بکەن. (4)

ئەگەر لافاوەکەی سەرتاسەری جیهان ڕاستەقینە نەبووایە، هەندێک گەلان ڕوونیان دەکردەوە کە تەقینەوەی گڕکانە ترسناکەکان، زریانی بەفری گەورە، وشکەساڵی (...) باوباپیرە خراپەکانیان لەناوبردووە. بۆیە گشتگیربوونی چیرۆکی لافاو یەکێکە لە باشترین بەڵگەکانی ڕاستییەکەی. دەتوانین هەریەکێک لەو حیکایەتانە وەک ئەفسانە تاکەکەسییەکان لەبەرچاو بگرین و وا بیر بکەینەوە کە تەنیا خەیاڵ بووە، بەڵام پێکەوە، لە ڕوانگەیەکی جیهانییەوە، نزیکە لە جێی مشتومڕ. (زەوی)

دواتر ئاماژەی زیاتر بۆ هەمان بابەت. مێژوونووسانی ڕابردوو لافاویان وەک ڕووداوێکی مێژوویی ڕاستەقینە باس کردووە. نووسینەوەی ئەمڕۆی مێژوو لەبری ئەوە هەوڵدەدات مێژووی ڕابردووی مرۆڤ بگۆڕێت بە نکۆڵیکردنی ئەم کارەساتە گەورەیەی لافاو و زیادکردنی سەدان هەزار و ملیۆنان ساڵ بۆ مێژوو کە بەڵگەی زۆر قەناعەتپێکەری بۆ نییە.

• مێژوونووس یۆسێفۆس و بێرۆسۆسی بابلی باسیان لە پاشماوەی کەشتییەکەی نوح کردووە

• مێژوونووسی یۆنانی هێرۆدۆتۆس لە بەشی پێنجەمی مێژووی خۆیدا ئاماژەی بە سکیتیەکان کردووە. وەک نەوەی یافەت (کوڕی نوح) باسیان دەکات (بەندایەتی ١٠: ١،٢: ئێستا ئەمانە نەوەکانی کوڕەکانی نوح و شەم و حەم و یافەتن، دوای لافاوەکەش کوڕیان لەدایک بوون. کوڕەکانی... یافەت و گۆمێر و ماجۆگ و مەدای و جاڤان و توبال و مەشەخ و تیراس.)

• لە چیرۆکی گیلگامێشدا، ئوتناپیستیم ڕێنمایی کرا کە کەشتییەک دروست بکات: “ئەی پیاوی شوروپاک، کوڕی ئوبار-توتو. ماڵەکەت بڕوخێنە و کەشتییەک دروست بکە، دەستبەرداری سامان بکەرەوە، بەدوای ژیانی دوای مردندا بگەڕێ، سووکایەتی بە سامان بکە، ژیانت ڕزگار بکە. تۆوی هەموو زیندووەکان ببە بۆ ئەو کەشتییەی دروستی دەکەیت. ڕەهەندەکانی بە باشی بپێون”.

• لە گێڕانەوەی لافاوەکەی ئاشوورییەکاندا وەسفی دروستکردنی کەشتییەکە هەیە:

بەم پێیە کەشتییەک دروست بکە - - .

- - گوناهبار و ژیان لەناو دەبەم.

- - با تۆوی ژیان بچێتە ژوورەوە، هەمووی،

بۆ ناوەڕاستی کەشتییەکە، بۆ ئەو کەشتییەی کە دروستی دەکەیت.

درێژییەکەی شەش سەد باڵە

پانی و بەرزی شەست باڵ.

- - با قووڵ بێتەوە. –

فەرمانەکەم قبوڵ کرد و بە هیا پەروەردگارمم وت:

کاتێک تەواو بووم

ئەو کەشتیسازییەی کە پێت وتم بیکەم،

بۆیە گەنج و پیر گاڵتەم پێدەکەن. (5)

• ئازتێکەکان ئاماژەیان بە لافاو کردووە:

کاتێک جیهان بۆ ماوەی ١٧١٦ ساڵ بوونی هەبوو، لافاو هات: “هەموو مرۆڤایەتی ون بوو و خنکا، و...

تێبینیان کرد کە بوونەتە ماسی. هەموو شتێک لە یەک ڕۆژدا نەما”. تەنها ناتا و نانا هاوسەرەکەی ڕزگاریان بوو، چونکە خودای تیتلاچوان پێی وتبوون کە بەلەمێک لە دار سروشت دروست بکەن. (٦)

• لە ساڵانی ١٨٩٠دا لە شارێکی بابلی بابلی نیپورەوە دۆزرایەوە و لوحەکە لە داستانی گیلگامێش کۆنتر بوو . مێژووی ئەو تابلۆ گڵینە لانیکەم بۆ ساڵی ٢١٠٠ پێش زایین دەگەڕێتەوە، بەو پێیەی ئەو شوێنەی کە دۆزرایەوە، کتێبخانەیەکی گشتی بوو، لەو کاتەدا لەناوچووە.

وێناکردنی زۆر لە وێناکردنی کتێبی سەرەتای ژیان دەچێت. باس لە هاتنی لافاو دەکات و ئامۆژگاری دروستکردنی کەشتییەکی گەورە دەکات بۆ پاراستنی ئەوانەی کە ڕزگاریان بووە. دەقی ناو لوحەکە لەلایەن ئاشوورناسێکی شارەزا هێرمان هیلپرێختەوە وەرگێڕدراوە. وشەکانی ناو کەوانە چوارگۆشەکان لە دەقەکەدا نادۆزرێتەوە، بەڵام هیلپرێخت بە پشتبەستن بە کۆنتێکستەکە خستوویەتییە ناوەوە:

(٢) ... [سنووری ئاسمان و زەوی من] لا دەبەم

(٣) ... [من لافاوێک دەهێنێتە ئاراوە، و] بە یەکجار هەموو خەڵکەکە دەبات؛

(٤) ... [بەڵام پێش هاتنی لافاو بەدوای ژیاندا بگەڕێ؛

(5).......[چونکە بەسەر هەموو بوونەوەرێکی زیندوودا]، ئەوەندەی هەن، ڕووخاندن، لەناوچوون، لەناوچوون دەهێنم

(٦) ...کەشتییەکی گەورە دروست بکە و...

(٧) ...با بەرزی گشتی پێکهاتەیەکەی بێت

(٨) ...با بەلەمێکی ماڵەوە بێت بۆ گواستنەوەی ڕزگاربووان.

(٩) ...بە کەڤەرێکی بەهێزی قاپ (ئەوە).

(١٠) ... [بۆ ئەو کەشتییە] کە دروستی دەکەیت

(١١) ... [دڕندەی زەوی، باڵندەی ئاسمان، بهێنە بۆ ئەوێ،

(١٢) ... [و شتە خەزانەکانی زەوی، جووتێک لە هەریەکەیان] لەبری کۆمەڵێک،

(13) ...و خێزان... (7)

• سەبارەت بە کرۆنۆلۆژیای میسر، ڕەنگە چەند سەدەیەک کوژاوەتەوە. میسرییەکان لە ڕۆژانی سەرەتاییدا لیستی فەرمانڕەوایان نەبووە، بەڵام چەند سەدەیەک دواتر (نزیکەی ٢٧٠ پێش زایین) لەلایەن قەشە میسرییەکەی مانێتۆوە کۆکراونەتەوە. یەکێک لە هەڵەکانی ناو لیستەکانی ئەوە بووە کە مانێتۆن پێیوابوو هەندێک پاشا یەک لە دوای یەک حوکمڕانییان کردووە، هەرچەندە دەرکەوتووە کە لە هەمان کاتدا حوکمڕانییان کردووە.

    سەرەڕای هەموو شتێک، مانێتۆ مێژووییبوونی کتێبی سەرەتای ژیان پشتڕاست دەکاتەوە. ئەو "نووسیویەتی کە 'دوای لافاو' بۆ هام، کوڕی نوح، 'میسر، یان میسرایم' لەدایک بووە، کە یەکەم کەس بووە لە ناوچەی میسری ئێستا نیشتەجێ بووە لەو کاتەی کە هۆزەکان دەستیان بە بڵاوبوونەوە کرد". (8)

هێمای پیتەکان . بەپێی کتێبی پیرۆز کاتێک نوح چووە ناو کەشتییەکە تەنها حەوت کەسی دیکە لەگەڵیدا بوون؛ بە گشتی هەشت کەس لە سندوقەکەدا بوون (بەندایەتی ٧: ٧ و یەکەمی پەترۆس ٣: ٢٠).

   بەڵام جێگای سەرنجە کە هەمان ژمارە هەشت و ئاماژەیەکی ڕوون بۆ لافاو تەنانەت لە هێماکانی پیتەکاندا دەردەکەون، بە تایبەت لە سیستەمی نووسینی چینیدا. لە سیستەمی نووسینی چینیدا هێمای کەشتی بەلەمێکە کە هەشت کەسی تێدایە، هەمان ژمارەی کەشتی نوح! هێما بۆ وشەی “لافاو”یش ژمارە هەشتەی هەیە! ناتوانێت تەنها ڕێکەوت بێت کە هەمان ژمارە کە هەشتە، پەیوەستە بە هێماکانی کەشتی و لافاوەوە. ئەم پەیوەندییە بە دڵنیاییەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە چینییەکانیش نەریتێکی پارێزراوی هەمان لافاوی جیهانییان هەیە وەک گەلانی دیکە. هەروەها لە کۆنەوە باوەڕیان وایە کە تەنها یەک خودا هەیە، ئەویش لە بەهەشتدایە.

نموونەی دووەم. هێمای چینی کەشتییەکە بەلەمێکە کە هەشت کەسی تێدایە. هەشت کەس؟ کەشتی نوح ڕێک هەشت کەسی تێدا بوو.

   (...) هەموو توێژەران لەسەر مانای وردی هەموو هێمایەک بۆچوونیان یەک نییە. لە هەر حاڵەتێکدا، چینییەکان خۆیان (وەک زۆرێک لە ژاپۆنییەکان، کە – بە شێوەیەکی پراکتیکی – هەمان سیستەمی نووسینیان هەیە) ئارەزووی ئەو لێکدانەوەیانە دەکەن کە میسیۆنێرەکان بۆیان پێشکەشیان کردووە. هەرچەندە تیۆرییەکان ڕاست نەبوون، بەڵام ڕەنگە تەنیا باسکردنیان بەس بێت بۆ ئەوەی ئاماژە بە ڕاستییە ڕۆحییەکان بکات بۆ بێباوەڕان.

   من خۆم تێبینیم کردووە کە زۆرێک لە بانگخوازانی چینی و ژاپۆنی پێیان وایە ئەم هێما جیاوازانە ڕێڕەوێکی نایاب بۆ بیرکردنەوەی گەلەکەیان پێکدەهێنن. (دۆن ڕیچاردسۆن، ئەبەدیەت لە دڵیاندا)

وشەی ڕاستودروست . لە سیستەمی نووسینی چینیدا، هێمایەکی دیکەی تایبەتمەندیش هەیە، ئەویش وشەی “ڕاستگۆ”. هێمای ڕاستودروست لە دوو بەشی جیاواز پێکهاتووە: بەشی سەرەوە بە واتای بەرخ و لە خوارەوەی ناوی کەسی I . بۆیە تێڕوانینێک هەبووە کە مرۆڤەکان ناتوانن بە خۆیان ڕاستگۆ بن. ئەوان تەنها کاتێک ڕاستگۆن کە لە ژێر بەرخەکەدا بن. کەواتە، سیستەمی نووسینی چینی هەمان پەیامەکانی پەیمانی نوێ فێر دەکات. دەبێت لە ژێر ئەو بەرخەدا بین کە لەلایەن خوداوە پێمان بەخشیوە (عیسا مەسیح)، بۆ ئەوەی ڕاستودروست بین. ئەمە لە ئایەتەکانی داهاتووی کتێبی پیرۆزدا ئاماژەی پێکراوە:

- (یۆحەنا ١:٢٩) ڕۆژی دواتر یۆحەنا دەبینێت عیسا دێتە لای، و وتی: سەیرکە بەرخی خودا , کە گوناهی جیهان دەبات.

- (1 کۆرنۆس 1:30) بەڵام ئێوە لە عیسا مەسیحی ئەوەوەن، کە لەلایەن خوداوە بۆمان کراوە بە حیکمەت و ڕاستودروستی و پیرۆزکردن و ڕزگاربوون

٢- لەدایک بوونی کاربۆن و ڕۆن

کاربۆن و ڕۆن . بەزۆری فێری ئەوە دەکرێین کە کاربۆن و نەوت لە ڕێگەی پرۆسەیەکی خاوەوە دروست بوون کە پێویستی بە ملیۆنان ساڵ هەبوو. خەڵک باس لە سەردەمی کاربۆن دەکەن، کە بڕێکی زۆر نائاسایی کاربۆن دروست دەبوو. بەڵام مەسەلەکە چۆنە؟ ئایا ئەم ماددانە سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر سەریان هەڵداوە و ملیۆنان ساڵی خایاندووە بۆ دروستبوون؟ ئەگەر لە ژێر ڕۆشنایی ئەم ڕاستیانەی خوارەوەدا سەیری بکەین، ئەوا پێیان باشترە ئەوە نیشان بدەن کە بە خێرایی و تەواو 'لە ڕابردووی نزیکدا' دروست بوون، تەنها چەند هەزار ساڵێک لەمەوبەر و دیارە لە چوارچێوەی ئەو لافاوەدا کە لە کتێبی پیرۆزدا باسکراوە.

تەمەنی پاشماوەی کاربۆن و بیرە نەوتییەکان. خاڵی یەکەم ئەوەیە کە بەڵگەکانی تەمەنی نەوتی کاربۆن و نەوت ئاماژە بە ماوەیەکی زۆر ناکەن. پێشتر باسمان لەم بابەتە کرد و دوو خاڵەکەی داهاتوو ئەمە دەسەلمێنن:

• پەستانی بیرە نەوتییەکان ئەوەندە زۆرە (باوە کە نەوت لە کونێکی کونکراوی زەویەوە بچێتە هەوا)، کە ناتوانرێت تەمەنی لە ١٠ هەزار ساڵ زیاتر بێت. (بەشەکانی ١٢-١٣ی مۆدێلی پێش مێژوو و زەوی لەلایەن مێلڤین ئەی کوک، ماکس پاریش و کۆمپانیا، ١٩٦٦). ئەگەر تەمەنی ئەم بیرە نەوتیانە بە ملیۆنان ساڵ بوایە، ئەوا زۆر لەمەوبەر فشارەکان بڕەوێندرایەوە.

شوێنپێی خەڵک لە چینە کاربۆنییەکاندا دۆزراوەتەوە کە بە "تەمەن ٢٥٠-٣٠٠ ملیۆن ساڵ" وەسفکراون لە زۆر ناوچەدا (مەکسیک، ئەریزۆنا، ئیلینۆیس، نیو مەکسیکۆ، و کێنتاکیی، لەنێو ئەوانی تردا). لە هەمان ئەم چینانەدا کەلوپەلی سەر بە مرۆڤێک و بەردبووەکانی مرۆڤ (!) دۆزراونەتەوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە یان مرۆڤەکان ٣٠٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەسەر زەوی نیشتەجێ بوون، یان بەڕاستی ئەو چینە کاربۆنانە تەمەنیان تەنها چەند هەزار ساڵێکە. (Glashouver, WJJ, So entstand die Welt , Hänssler, 1980, ss. 115-6; Bowden, M., Ape-men – ڕاستی یان هەڵە؟ بڵاوکراوەکانی سەروەر، 1981؛ بارنز، ئێف ئەی، کەیسی ئێسکەکان لە بەرددا، بیابان/شوبات، ١٩٧٥، ل. 36-39). ئەگەری ئەوە زیاترە کە ئەم بەدیلەی دوایی ڕاست بێت، چونکە تەنانەت زاناکانیش باوەڕیان بەوە نییە کە مرۆڤەکان ٣٠٠ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لەسەر زەوی نیشتەجێ بوون:

"ئەگەر مرۆڤ (...) بە هەر شێوەیەک بێت هەر لە سەردەمی کاربۆنی ئاسنین بوونی هەبووبێت، ئەوا تەواوی زانستی جیۆلۆجی ئەوەندە بە تەواوی هەڵەیە کە پێویستە هەموو جیۆلۆجیستەکان دەست لە کارەکانیان بکێشنەوە و ببنە شۆفێری بارهەڵگر. بۆیە لانیکەم بۆ ئێستا، زانست بەدیلێکی وەسوەسەئامێز ڕەتدەکاتەوە کە مرۆڤ ئەو شوێنپێانەی بەجێهێشتووە”. ( نهێنی کاربۆنیفرۆس ، مانگنامەی زانستی، بەرگی 162، یانواری 1940، ل14)

• هۆکاری سێیەم بۆ ئەوەی نەوتی خەڵوز و نەوت بە ملیۆنان ساڵ نەزانرێت، ئەو ڕادیۆکاربۆنەیە کە تێیدایە. کاتێک نیوە تەمەنی فەرمی ڕادیۆکاربۆن تەنها ٥٧٣٠ ساڵە، نابێت هیچی لە نەوتە نەوتییەکاندا بمێنێتەوە کە تەمەنی ملیۆنان یان سەدان ملیۆن ساڵە. بەڵام هەر لە ساڵی ١٩٦٩دا بڵاوکراوەی ڕادیۆکاربۆن باسی لەوە کردووە کە چۆن نمونەی ڕادیۆکاربۆن تەمەنی ڕادیۆکاربۆنی کەمتر لە ٥٠ هەزار ساڵ بە نمونەکانی خەڵوز و نەوت و گازی سروشتی دەبەخشێت کە لە خەڵوز و نەوت و گازی سروشتی وەرگیراون.

خێرایی دروستبوون. سەبارەت بە دروستبوونی نەوت و کاربۆن پێویست ناکات کاتێکی زۆری پێبچێت. یەکێک لە پشتیوانییەکانی ئەم تیۆرییە لەوەدایە کە لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەمدا نەوت لە خەڵوز و لیگنایت لە ئەڵمانیا دروست دەکرا و بە سەرکەوتنیش بوو. چەندین ساڵەی نەخایاند، بەڵکو لە ماوەیەکی کورتدا ڕوویدا. بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیایەکی جیاواز لەم دواییانەدا، بەرمیلێک نەوت لە ماوەی ٢٠ خولەکدا لە یەک تۆن پاشماوەی ئۆرگانیک بەرهەم هات (دیزاینی ئامێر، ١٤ی ئایاری ١٩٧٠ ).

   هەروەها توانیویەتی تەنها لە چەند کاتژمێرێکدا دار و سێلولۆز بگۆڕدرێت بۆ مادەی کاربۆن یان هاوشێوەی کاربۆن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کاتێک بارودۆخەکە گونجاو بێت، دەتوانرێت بە خێرایی نەوت و کاربۆن دروست ببێت. پێویستی بە ملیۆنان ساڵ نییە تا دروست ببن. تەنها تیۆرییەکان سەبارەت بە پەرەسەندن پێویستیان بە ملیۆنان ساڵ هەیە. ئەم نموونەیەی خوارەوە دەیسەلمێنێت کە خەڵوزی کانزایی دەتوانرێت لە ماوەیەکی کورتدا دروست بێت، تەنها لە ماوەی یەک دوو هەفتەدا. نووسەر دەیسەلمێنێت کە دەکرا ڕووداوی لەو جۆرە بە خێرایی ڕووبدات، لە پەیوەندی لەگەڵ لافاوەکەدا.

زانایان لە تاقیگەی نیشتمانی ئارگۆن (لە ئەمریکا) سەلماندوویانە کە دەتوانرێت کاربۆنی ڕەشی پلە یەک بەدەست بهێنرێت بە بەکارهێنانی ئەم ڕێگایەی خوارەوە: هەندێک لیگنین (پێکهاتەیەکی سەرەکی لە داردا) وەربگرە و لەگەڵ هەندێک گڵی ترش و ئاو تێکەڵ بکە. تێکەڵەکە لەناو دەفرێکی کوارتزی داخراودا کە بێ ئۆکسجین بێت لە پلەی گەرمی ١٥٠ پلەی سەدیدا گەرم بکە بەبێ ئەوەی پەستانەکە زیاد بکەیت. ئەمە لە ڕوانگەی جیۆلۆجییەوە پلەی گەرمی بەرز نییە – لە ڕاستیدا، هیچ شتێکی ناوازە یان "ناسروشتی" لە پێکهاتەکاندا نییە، هەروەها. هەروەها پرۆسەکە ملیۆنان ساڵ ناخایەنێت – تەنها ٤-٣٦ هەفتەی دەوێت!

   . بەشەکانی خوارەوەی چەقۆکان بە قووڵی لە چینە کاربۆنییەکان نێژرابوون و پاشان چەقۆکان ڕاست بە چینەکانی سەرەوەدا تێپەڕین و دواجار لە چینە کاربۆنییەکانی سەرەوەدا کۆتاییان هات!

 بیر لەوە بکەرەوە کە خەڵک هەوڵدەدەن ئەم شتانە لە ڕووی پرۆسەی خاوەوە ڕوون بکەنەوە کە لە دوو تاڵاوی جیاوازدا ڕوویانداوە و ماوەیەکی زۆریان لە نێوانیاندا هەیە. کاتێک ئەو لایەنگرییە "گەشەکردنێکی خاو و وردە وردە" بووە، ئەوە ڕوونە کە ئەمە ڕێگری لە ڕوونترین ڕوونکردنەوە بۆ سەرچاوەی خەڵوز کردووە، واتە هەڵچوونێکی سروشتی گەورە کە بەهۆی ئاوەوە دروست بووە، بە خێرایی ڕووەکە دڕاوەکانی نێژراون.

    جوڵەی ئاو دەتوانێت بە خێرایی ببێتە هۆی بڕێکی زۆر لە گۆڕانکاری جیۆلۆجی، بە تایبەت ئەگەر ئاوێکی زۆر هەبێت. زۆربەی خەڵک پێیان وایە ئەم گۆڕانکاریانە دەبێت ملیۆنان ساڵ بخایەنێت. (...)

    هەندێک لە جیۆلۆجیستەکان (لەوانەش زۆرێک لەوانەی باوەڕیان بە پرۆسەکانی "ملیۆن ساڵ" هەیە) ئێستا دەڵێن کە گراند کانیۆن بە هەمان شێوە دروست بووە، بە شێوەیەکی کارەساتبار، و بەهۆی وەرینی هێواشی ڕووباری کۆلۆرادۆ بەسەر ملیۆنان... ساڵ.

    لافاوەکە بۆ ماوەی ساڵێک بەردەوام بوو، شاخەکانی داپۆشی، بووە هۆی گێژاوی جیهانی و توێکڵی زەوی وێران کرد کاتێک ئاو (و بە ناچاری ماگماش) بۆ چەند مانگێک ڕژا ("نافورەکانی قووڵایی گەورە شکا"، بەندایەتی ٧:١١). کارەساتێکی ترسناک لەم جۆرە دەبێتە هۆی بڕێکی باوەڕپێنەکراو لە گۆڕانکاری جیۆلۆجی. (9)

ئەو بەڵگانەی کە پشتگیری لە پێکهاتنی کورتخایەن دەکەن. ئەم خاڵانەی خوارەوە بە توندی پشتگیری لەو تێڕوانینە دەکەن کە کاربۆن و نەوت لە کاتی لافاودا بە خێرایی دروست بوون نەک بە هێواشی لە ماوەی ملیۆنان ساڵدا:

• بەردبووی چەقۆی دارەکان کە بە چینە جیاوازەکاندا دەچنە ناوەوە دەتوانرێت لە ناوەڕاستی چینە کاربۆنییەکان بدۆزرێتەوە. وێنەیەکی کۆنی کانێکی خەڵوز لە فەرەنسا نیشان دەدات کە چۆن پێنج چەقۆی دار نزیکەی دە چین دەچنە ناوەوە. ئەم بەردبووانە نەدەکرا دروست ببن و دەربکەون ئەگەر چینە کاربۆنییەکان لە ماوەی ملیۆنان ساڵدا دروست ببن.

یەکێک لە دۆزینەوە سەرنجڕاکێشەکان ئەوەیە کە لە زۆرێک لە نەوتە کاربۆنییەکانی زەویدا، بڕێکی بەرچاو لە نەوتە کۆکراوەکانی توێکڵی دەریایی و بەردبووەکانی ئاژەڵە دەریاییەکان دەدۆزرێتەوە ("تێبینییەک لەسەر ڕوودانی پاشماوەی ئاژەڵە دەریاییەکان لە تۆپێکی خەڵوزی لانکاشایردا"، گۆڤاری جیۆلۆجی، 118:307 , 1981 و Weir, J. "توێژینەوەکانی ئەم دواییەی توێکڵی پێوەرەکانی خەڵوز "، پێشکەوتنی زانست، 38:445، 1950).   هەروەها ئەو ڕووەکانەی کە تەنانەت لە ناوچە تاڵاوەکاندا گەشە ناکەن لەم چینە کاربۆنانەدا دۆزراونەتەوە. ئەم دۆزینەوانە بە ڕوونی ئاماژە بە لافاوەکە دەکەن، کە دەبوو ئاژەڵە دەریاییەکان و فۆرمەکانی تری ژیانی لە نێوان ئەو ڕووەکانەدا بگوازێتەوە کە لەسەر زەوی وشک دەدۆزرێتەوە.

پڕۆفیسۆر پرایس ئەو حاڵەتانە دەخاتە ڕوو کە 50-100 چینە خەڵوزەکان یەک لوتکەی یەکترن و لە نێوانیاندا چینگەلێک هەن لەوانە بەردبووەکانی قووڵایی دەریا. ئەو ئەم پارچە بەڵگەیە هێندە بەهێز و قەناعەتبەخش دەزانێت کە هەرگیز هەوڵی نەداوە لەسەر بنەمای تیۆری یەکپارچەیی لایێل ئەم ڕاستیانە ڕوون بکاتەوە. (ویلجام ئایتالا: کایکیۆدن سانۆما ، ل198)

• لەم سەردەمەدا کاربۆن و نەوت بە شێوەیەکی سروشتی دروست نابێت. هەر بۆیە پێیان دەوترێت سەرچاوە سروشتییە نوێنەبووەکان. تەنانەت لە وڵاتانی گەرمیشدا بە شێوەیەکی سروشتی دروست نابێت، هەرچەندە بارودۆخی ئەو وڵاتانە دەبێ گونجاو بێت. بەپێچەوانەوە ڕووەکەکانی ئەوێ تەنها زوو دەڕووخێن و هیچ ڕۆن و کاربۆنێک دروست نابێت.

   تاکە ئەگەری بەرهەمهێنانی خەڵوز کارەساتێکی سروشتییە کە لەناکاو پاشماوەی ڕووەک لە ژێر بارستەی خاکدا دادەپۆشێت و لە ژێر پەستانێکی بەرزدا دەهێڵێتەوە و لە دۆخێکی بێ ئۆکسجیندایە، کە ئۆکسجین ناتوانێت تێکی ​​بدات. پەستانی بەرز و دۆخی بێ ئۆکسجین بە پێویست دادەنرێت بۆ بەرهەمهێنانی خەڵوز. جگە لەوەش بەکتریا ناتوانێت پاشماوەی ڕووەکەکان لە حاڵەتێکی بێ ئۆکسجیندا شیبکاتەوە. لافاو کە کۆمەڵێک قوڕ و زەوی لەسەر یەکتر کەڵەکە کردبوو، بە باشترین شێوە دەتوانێت ڕووداوێکی لەو جۆرە ڕوون بکاتەوە. ئەم قسەیەی خوارەوە لە کتێبی "Muttuva maa" (ل114)ی جیۆلۆجی فینلەندی پێنتی ئێسکۆلا، ئاماژەیە بۆ هەمان شت. ئاماژە بەوە دەکات کە، لە پەیوەندی لەگەڵ درزەکانی خەڵوزدا، بەردی گڵین هەیە کە لە ئاوەوە چیندار کراوە. وەرگێڕانەکە بە ڕوونی ئاماژە بە لافاوەکە دەکات کە تەنها یەک دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە:

"لە ژێر و لە سەرووی درزەکانی خەڵوزەوە، وەک گوتراوە، چینە ڕێکوپێکەکانی بەردی گڵین هەیە و لە پێکهاتەکەیانەوە دەتوانین بزانین کە لە ئاوەوە چیندار کراون."

3. وێرانکردنی دایناسۆرەکان

خەڵک بەگشتی پێیان وایە کە وێرانکردنی دایناسۆرەکان ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر لە قۆناغی کۆتایی سەردەمی کریتاسیۆسدا ڕوویداوە، هەروەها ئامۆنیت و بیلێمنیت و چەند جۆرێکی تری ڕووەک و گیاندار لەناوبردووە. پێدەچێت ئەو وێرانکارییە بەشێکی زۆری ئاژەڵەکانی سەردەمی کریتاسیۆسی بردبێتەوە.

   ئایا ئەو باوەڕە ڕاستە؟ ئایا بەڕاستی دایناسۆرەکان لە ماوەی ئەو قۆناغەی کە پێی دەوترێت کریتاسی ملیۆنان ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون، یان لە لافاودا لەناوچوون؟ لەم بەشەی خوارەوەدا ئەم بابەتە دەکۆڵینەوە لەکاتێکدا باوترین تیۆرییەکان لەبەرچاو دەگرین کە خراونەتە ڕوو:

ئایا دایناسۆرەکان بەهۆی پەتایەک، ڤایرۆسێک، یان دزەکانی هێلکە لەناوچوون ؟ هەندێک کەس تیۆریزە دەکەن کە دایناسۆرەکان بەهۆی پەتایەک یان ڤایرۆسێکەوە لەناوچوون. هەندێکی تر تیۆریزە دەکەن کە ئاژەڵەکانی تر لەناکاو دەستیان کردووە بە خواردنی هێلکەی دایناسۆر.  

   بەڵام کێشەیەکی گەورە لە هەردوو تیۆرەکەدا هەیە: هیچ کامیان ڕوونی ناکەنەوە کە چۆن ڕووەک و ئاژەڵەکانی دیکە -- پلێسیۆسۆر، ئیچتیۆسۆر، پتێرۆساور، ڕووەک، ڕووەکخۆر ئامۆنیت و بێلمنایت -- دەیانتوانی لە هەمان کاتدا بمرن. (ئەمۆنیت و بێلمنیت ئاژەڵێکی دەریاین کە بەردبووەکانیان لە بناری بەرزاییەکانی ئەلب و هیمالایا و لە شوێنەکانی تردا دۆزراونەتەوە.) بۆچی ئەم جۆرەکانی تر لە هەمان کاتدا مردوون؟ بە دڵنیاییەوە ڤایرۆسەکان ناتوانن بکوژ بن؛ چۆن ڤایرۆسەکان دەتوانن جۆرە تەواو جیاوازەکان، ئاژەڵە دەریاییەکان و وشکانییەکان، تەنانەت ڕووەکەکانیش لەناو ببەن؟ ئەم جۆرە ڤایرۆسانە نازانرێن.

   تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە هێلکەخۆرەکانەوە هەیە، ئەوانیش ناتوانن لە یەک کاتدا لەناوچوونی چەند جۆرێکی جیاواز ڕوون بکەنەوە، چ جای ڕووەک. نەیانتوانی لە یەک کاتدا ببنە هۆی لەناوچوون و لەناوچوونی جۆرە جیاوازەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان. دەبێت ڕوونکردنەوەیەکی باشتر بۆ ئەمە هەبێت.

ئایا نەیزەکێک هۆکاری ئەو وێرانکارییە بووە؟ هەندێک کەس تیۆریزە دەکەن کە نەیزەکێک هەورێکی گەورەی تۆزی بەرزکردۆتەوە، و ئەم هەورە تۆزە بۆ ماوەیەکی زۆر خۆری گرتووە کە هەموو ڕووەکەکان مردوون و ڕووەکخۆرەکان لە برسێتی مردن.

   بەڵام کێشەیەک لەم تیۆرییەدا هەیە کە باس لە گۆڕانی خاو لە کەشوهەوادا دەکات. ئەم تیۆرە، یان ئەو تیۆرییانەی لە سەرەوە باسمان کرد، ناتوانن ڕوونی بکەنەوە کە چۆن بەردبووی دایناسۆرەکان لەناو بەرد و شاخەکاندا لە ناوچەیەکی فراوانی گۆی زەویدا دەدۆزرێتەوە. لە سەرانسەری جیهان لەناو بەردی ڕەقدا دەدۆزرێتەوە، ئەمەش بەڕاستی سەیرە. سەیرە چونکە هەر ئاژەڵێکی گەورە – ڕەنگە درێژییەکەی ٢٠ مەتر بێت – ناتوانێت بچێتە ناو بەردێکی ڕەقەوە. کات یارمەتیدەر نییە، هەروەها. تەنانەت ئەگەر ملیۆنان ساڵ چاوەڕێی ئەوەمان بکردایە تا ئەو ئاژەڵانە لە زەویدا بنێژرێن و بگۆڕدرێن بۆ بەردبوو، پێش ئەوە دەڕووخێن یان ئاژەڵەکانی دیکە بیانخۆن. لە ڕاستیدا هەرکاتێک بەردبووێکی دایناسۆر یان بەردبووی دیکە ببینین، دەبێ بە خێرایی لە ژێر شلە و قوڕدا نێژرابن. ناکرێ بە هیچ شێوەیەک لەدایک بوون: ١.

ئاشکرایە ئەگەر دروستبوونی نیشتووەکان بەو ڕێژەیە خاوە ڕوویدا، هیچ بەردبوویەک بەرهەم نەدەهات، چونکە لەناو نیشتووەکاندا نەدەنێژرا، بەڵام پێش ئەو لەژێر کاریگەری ترشەکانی ئاوەکەدا شیدەبوونەوە، یان لەناو دەچن و پارچە پارچە بکرێن کاتێک لە بنی دەریا قووڵەکاندا دەیانشۆرد و لێیان دەدا. تەنها لە ڕووداوێکدا دەتوانن بە نیشتوو داپۆشرێن، کە لەناکاو لەوێدا دەنێژرێن. ( جیۆکرۆنۆلۆژی یان تەمەنی زەوی لەسەر بنەمای نیشتوو و ژیان , بولیتینی ئەنجومەنی نیشتمانی توێژینەوە ژمارە 80، واشنتۆن دی سی، 1931، ل14)

دەرەنجامەکە ئەوەیە کە ئەم دایناسۆرانە کە لە سەرانسەری جیهاندا دەبینرێن، دەبێ زۆر بە خێرایی لە ژێر قوڕ و پاشماوەی شلەدا نێژراون. قوڕی نەرم لە سەرەتادا هاتۆتە دەوروبەریان، پاشان بە هەمان شێوەی چیمەنتۆ بە توندی ڕەق بووەتەوە. تەنها بەم شێوەیە دەتوانرێت سەرەتای بەردبووەکانی دایناسۆر و مامۆس و ئاژەڵەکانی تر ڕوون بکرێتەوە. لە لافاودا بە دڵنیاییەوە شتێکی لەو جۆرە دەتوانێت ڕووبدات. ئێمە سەیری وەسفەکە دەکەین، کە بیرۆکەیەکی دروست لە پرسەکە دەدات. دۆزینەوەی دایناسۆرەکان لەناو بەردی ڕەقدا نیشان دەدات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دەبێ بە قوڕێکی نەرم داپۆشرابن. پاشان قوڕەکە لە دەوروبەریان ڕەق بووەتەوە. تەنیا لە لافاودا، بەڵام لە خولی سروشتی ئاساییدا نەبوو، دەمانتوانی چاوەڕێی ئەوە بکەین شتێکی لەو جۆرە ڕووبدات (هەروەها ئاماژەیەک لە نووسینەکەدا هەیە کە چۆن ڕەنگە گێژەڵوکەی ئاو ئێسکی دایناسۆرەکانیان کەڵەکە کردبێت).

چووە بیابانەکانی داکۆتای باشوور، کە دیوار و بەردی بەردی ڕەنگی سوور و زەرد و پرتەقاڵی ڕەنگ گەشاوەی تێدایە. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا هەندێک ئێسکی لە دیواری بەردەکەدا دۆزیەوە , کە بە ئەو جۆرە مەزەندەی کرد کە دەستی کردبوو بۆ دۆزینەوەی. کاتێک بەردێکی لە دەوری ئێسکەکاندا هەڵکەند , بۆی دەرکەوت کە ئێسکەکان لە ڕێکوپێکی پێکهاتەی ئاژەڵەکەدان. ئەوان لە کەڵەکەیەکدا نەبوون وەک ئەوەی زۆرجار ئێسکی دایناسۆرەکان هەیە. زۆرێک لەم جۆرە کەڵەکەبوونانە وەک ئەوەی بەهۆی گێژەڵوکەیەکی بەهێزی ئاوەوە دروستکرابوون.

   ئێستا ئەم ئێسکانە لەناو بەردی شنی شین بوون کە زۆر ڕەقە . بەردی شنی دەبوو بە ئامێری گریدەر لاببرێت و بە تەقینەوە لاببرێت. براون و هاوکارەکانی چاڵێکیان دروستکرد کە قووڵی نزیکەی حەوت مەتر و نیو بوو بۆ ئەوەی ئێسکەکان دەربهێنن. لابردنی یەک ئێسکەپەیکەری گەورە دوو هاوینی پێچوو. بە هیچ شێوەیەک ئێسکەکانیان لە بەردەکە دەرنەهێنا. بەردەکانیان بە شەمەندەفەر گواستەوە بۆ مۆزەخانەکە، لەوێ زاناکان توانیان مادەی بەردەکە ببڕن و ئێسکەپەیکەرەکە دابنێن. ئەم کۆترە ستەمکارە ئێستا لە هۆڵی پێشانگای مۆزەخانەکەدا وەستاوە. (ل72، دایناسۆرەکان / ڕوت ویلەر و هارۆڵد جی. کۆفین)

REFERENCES:

1. J.S. Shelton: Geology illustrated

2. Kalle Taipale: Levoton maapallo, p. 78

3. Toivo Seljavaara: Oliko vedenpaisumus ja Nooan arkki mahdollinen?, p. 5

4. Werner Keller: Raamattu on oikeassa, p. 29

5. Arno C. Gaebelein: Kristillisyys vaiko uskonto?, p. 48

6. Francis Hitching: Arvoitukselliset tapahtumat (The World Atlas of Mysteries), p. 165

7. siteeraus: Luominen 17, p. 39

8. J. Ashton: Evolution Impossible, Master Books, Green Forest AZ, 2012, p. 115, lainaa viitettä 1, p. 7

9. Carl Wieland: Kiviä ja luita (Stones and Bones), p. 12-14