|
|
|
This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text. On the right, there are more links to translations made by Google Translate. In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).
باوەڕی مەسیحی و مافی مرۆڤ
بخوێنەرەوە کە چۆن باوەڕی مەسیحی مافی مرۆڤ و بارودۆخی مرۆڤەکانی باشتر کردووە
- (١ کۆرنۆس ٦:٩) ئایا نازانن کە ناڕاستگۆکان شانشینی خودا میراتگر نابن؟ فریو مەخۆن ...
- (2 تیمۆس 2:19) 19 بەڵام بناغەی خودا جێگیرە و ئەم مۆرەی هەیە، یەزدان ئەوانەی خۆی دەناسێت. وە با هەرکەسێک ناوی مەسیح دەهێنێت لە تاوانەکان دوور بکەوێتەوە .
- (مەتا ٢٢: ٣٥-٤٠) ئینجا یەکێکیان کە پارێزەر بوو، پرسیارێکی لێکرد و تاقیکردەوە و وتی: 36 مامۆستا، کامە فەرمانی گەورەیە لە یاسادا؟ 37. عیسا پێی فەرموو: «بە هەموو دڵ و بە هەموو گیان و بە هەموو عەقڵ یەزدانی پەروەردگارت خۆش بوێت.» 38 ئەمە فەرمانی یەکەم و گەورەیە. 39 دووەمیان وەک ئەوە وایە: دراوسێکەت وەک خۆت خۆش بوێت . 40 هەموو یاسا و پێغەمبەران لەسەر ئەم دوو فەرمانە هەڵواسراوە.
- (مەتا ٧:١٢) بۆیە هەموو شتێک کە دەتەوێت مرۆڤەکانتان لەگەڵ بکەن، ئێوەش بەو شێوەیە لەگەڵیان بکەن، چونکە یاسا و پێغەمبەران ئەمەیە.
یەکێک لە بۆچوونەکانی ڕۆژئاوای مۆدێرن ئەوەیە کە دەستبەرداربوون لە خودا و باوەڕی مەسیحی بە واتای گەشەکردنی ئەخلاق و کولتوورە. مرۆڤە لیبراڵەکانی بەهادان و ئەو کەسانەی کە مەیلیان بۆ جیهانبینییەکی سروشتییە، ڕەنگە پێیانوابێ کە جیهان بە شێوەیەکی جەوهەری باشتر دەبێت لەگەڵ ڕزگاربوونی مرۆڤ لە خودا. دەبێتە هۆی ئازادی و شارستانیەت و کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و فەزایەک کە عەقڵ بەهای تێدا بێت. لانی کەم زۆر کەس کە باوەڕی مەسیحی ڕەت دەکەنەوە بەم شێوەیە بیردەکەنەوە. هەروەها ڕەنگە زۆرێک ئەو هەڵانەی کە بەناوی مەسیحییەت و خوداوە ئەنجام دراون بێ ئەوەی بزانن کە دەرئەنجامی لادان لە خودایە یان فێرکارییەکانی عیسا و نێردراوان پەیڕەو نەکراون، بخەنە ڕوو. ئەوان لەبەر ئەوە نییە کە فێرکارییەکانی عیسا و نێردراوان پەیڕەو کراون، بەڵکو لەبەر ئەوەی پەیڕەو نەکراون. ئەم جیاوازییە گرنگە لەلایەن زۆرێک لە ڕەخنەگرانی باوەڕی مەسیحییەوە تێناگەن. بەڵام چۆنە؟ ئایا باوەڕی مەسیحی کاریگەری ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر مافەکانی مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤ هەبووە؟ ئێمە لە ژێر ڕۆشنایی چەند نموونەیەکدا سەیری ئەم بابەتە دەکەین، وەک پێگەی ژن، خوێندەواری، لە دایکبوونی زمانی ئەدەبی، و دامەزراندنی قوتابخانە و نەخۆشخانەکان. ئەوان نیشان دەدەن کە چۆن ئیمانی مەسیحی لە زۆر بواردا کاریگەری ئەرێنی هەبووە. ئەو وڵاتانەی کە باوەڕی مەسیحی ڕۆڵێکی گرنگی تێدا گێڕاوە، هەروەها ئەو وڵاتانەن کە خەڵک بە باشتر دەزانن ڕوویان لێ بکەن. لەوانەدا مافی مرۆڤ و بارودۆخی ئابووری بە گشتی لە شوێنەکانی دیکە باشتر بووە.
ئایا باوەڕی مەسیحی پێگەی ژنانی لاواز کردووە یان باشتر کردووە؟ یەکەم: باشە بایەخ بە پێگەی ژن بدرێت، وەک چۆن هەندێک قسەیان کردووە لەسەر کاریگەریی زیانبەخشی ئایینی مەسیحی لەسەر پێگەی ژن. دژی باوەڕی مەسیحی هێرشیان کردووە و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە باوەڕی پیاوسالارییە و پێگەی ژنانی لاواز کردووە. ئەم تۆمەتە بە تایبەتی لەلایەن ئەندامانی بزووتنەوەی فێمینیست و ئەوانی دیکە کە بیرکردنەوەیەکی هاوشێوەیان گرتۆتەبەر، خراوەتەڕوو. ئەم کەسانە پێیان وایە کە پێگەی ژن پەیوەستە بە مامەڵەکردنی بە تەواوی بە هەمان شێوەی پیاو (بۆ نموونە کاهینایەتی مێینە) و نەک شایستەی خۆی و بە تایبەتی لە ڕێگەی مەسیحەوە. لەم تێڕوانینەدا بەهای ژن تەنیا بە لێکچوونەکەی لەگەڵ پیاودا دەپێورێت نەک بە تەنیا بە ناسنامەی وەک ژن. بەڵام دژ بەیەکەوەیە کە هەمان ئەندامانی بزووتنەوەی فێمینیستەکان کە بانگەشەی نوێنەرایەتیکردنی ژنان دەکەن، بە توندی پاڵپشتی لەباربردن دەکەن، کە ئەمەش ڕەتکردنەوەی مێینەیی ڕاستەقینەیە. مێینەیی ڕاستەقینە کوشتنی منداڵ لە ناو سکی دایکدا یان لە دەرەوەی سکی دایکدا ناگرێتەوە. بەڵکو پەیوەندی نزیکی دایک و منداڵ و چاودێریکردنی منداڵ مێینەیی تەندروستە. سەرکردەکانی ئێستای بزووتنەوەی فێمینیستەکان لەبیریان چووە. کێشەیەکی دیکە کە لە ماوەی چالاکیی چڕ و پڕی بزووتنەوەی فێمینیستدا بەدوای خۆیدا هێناوە، زیادبوونی ژمارەی دایکانی تاقانە. ئەمەش لە نەوەی ئێستادا زیاتر باو بووە، کاتێک بنەما مەسیحییەکان و هەمیشەیی هاوسەرگیری وازی لێهێنراوە. زۆرێک لە ژنان لە ژێر بارگرانییەکی گەورەتردان لەوەی پێش سەردەمی بزووتنەوەی فێمینیستی ئێستا بوون. سووک نەبووە، بەڵکو دۆخی ئەوانی خراپتر کردووە.
ئەکتەر و نووسەر ئیپو نووتیۆ و توێژەر تۆمی هۆیکالاباسی ئەو سەرلێشێواوییە بکەن سەبارەت بە پەیوەندی نێر و مێ. هۆیکالا پرسیاری ئەوە دەکات کە بۆچی خێزانی ئەتۆمی دەستی بە هەڵوەشانەوە کرد کاتێک ژنان مافی زیاتریان بەدەستهێنا. ئەو پێی وایە بەم زووانە فینلاند ڕووبەڕووی هەمان ئەو دۆخە دەبێتەوە کە سوید لە ئێستاوە ڕووبەڕووی بووەتەوە: باوترین فۆڕمی خێزان دایکی تاقانە و یەک منداڵەکەیەتی. ژنان دەیانویست لەو دۆخە ڕزگاریان بێت کە ئازادی هەڵبژاردنیان نەبوو و کۆتاییان بە دۆخێک هێنا کە ئازادی هەڵبژاردنیان نییە. (...) زۆرێک لە خانمان بەهۆی کاری ناوماڵ و خوێندن و دامەزراندنی کورتخایەنیان ماندوو دەبن. هۆیکاڵا لەسەر ئەو بۆچوونەیە کە ئەم کێشانە لە پەیوەندییەکاندا بەهۆی ئەوەی پیاوان ناتوانن بەرگەی ئەو ژنانە بگرن کە سەرکەوتوون. لەگەڵ دابەزینی لێبوردەیی خەڵک، ئاستیان بۆ جیابوونەوەش دادەبەزێت. ئێستا فینلاند کولتوری جیابوونەوەی هەیە. (1)
ئەی مێژوو و پێگەی ژن؟ زۆرێک هێرش دەکەنە سەر ئایینی مەسیحی بە وردی لەبەر ئەوەی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پێگەی ژنانی لاواز کردووە. بەڵام ئەم ئارگیومێنتە بەرگەی ڕەچاوکردنی مێژوویی ناگرێت. چونکە بە بەراورد لەگەڵ ژنان لە کۆمەڵگا یۆنانی و ڕۆمانییەکان، پێگەی ژنانی مەسیحی زۆر باشتر بوو. نموونەیەک لە جیهانی کۆن، وازهێنان بوو لە کچە ساواکان. لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا، کارێکی باو بوو کە بەشداریکردن لە پلاندانانی خێزان بە وازهێنان لە منداڵە تازە لەدایکبووەکان. بە تایبەتی چارەنووسی کچەکان بوو. لە ئەنجامدا بڕی پەیوەندییەکانی ژن و پیاو شێواوە و مەزەندە دەکرێت کە لە کۆمەڵگەی ڕۆمانیدا لە هەر سەد ژنێکدا نزیکەی سەد و سی پیاو هەبوون. بەڵام باوەڕی مەسیحی دۆخەکەی گۆڕی و پێگەی ژنانی لە سەردەمی کۆندا باشتر کرد. کاتێک مەسیحییەکان لەباربردنی منداڵ و کوشتنی منداڵی تازەلەدایکبوویان قەدەغە کرد، کاریگەری لەسەر مانەوەی کچان هەبوو. کچان بەقەد کوڕان گرنگییان پێدەدرا. ئەمەش وایکرد کە ڕێژەی پەیوەندییەکانی ژن و پیاو یەکسانتر بێت. نموونەیەکی تر هاوسەرگیری منداڵان و هاوسەرگیرییە کە لە تەمەنێکی بچووکدا ڕێکدەخرێت. لە کۆمەڵگەی ئەنتیکدا، شتێکی باو بوو کە کچان ناچار بکرێت هاوسەرگیری بکەن لەکاتێکدا هێشتا لە تەمەنی باڵغبووندا بوون یان تەنانەت پێش ئەوەش. کاسیۆس دیۆی یۆنانی کە مێژووی ڕۆمانی نووسیوە، ڕایگەیاندووە کە کچێک هەر لە تەمەنی ١٢ ساڵییەوە ئامادەیە هاوسەرگیری بکات: "کچێک پێش لەدایکبوونی ١٢ ساڵە هاوسەرگیری دەکات، لە ڕۆژی لەدایکبوونی ١٢ ساڵەیدا دەبێتە هاوبەشی یاسایی ." ئیمانی مەسیحی بە شێوەیەک کاریگەری هەبوو کە ڕێگەی بە ژنان دا دواتر هاوسەرگیری بکەن و هاوبەشی ژیانی خۆیان هەڵبژێرن. نموونەی سێیەممان پەیوەندی بە بێوەژنە مێینەکانەوە هەیە، کە دۆخیان لە جیهانی ئەنتیکدا خراپ بووە (وەک لە هیندستانی مۆدێرن کە تەنانەت بێوەژنە مێینەکان بە زیندووی سووتێنراون). ئەوان نوێنەرایەتی یەکێک لە گروپە لاوازەکان و کەمتر بەختەوەرەکانیان دەکرد، بەڵام ئایینی مەسیحی ژیانی ئەوانی باشتر کرد. کۆمەڵگا بانگهێشت کرابوو بۆ ئەوەی ئاگاداری بێوەژنەکان بن ئەوەندەی ئاگاداری منداڵە پشتگوێخراوەکان بوون. ئەمەش کاریگەری لەسەر بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحی لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا هەبوو. کردەوەکانی پێغەمبەران و نامەکان، بۆ نموونە، دۆخی بێوەژنەکان دەخەنە ڕوو (ئەکەد ٦: ١، یەکەم تیمۆس ٥: ٣-١٦، یاقوب ١: ٢٧) چوارەم: لە پەیمانی نوێدا فێرکارییەک هەیە بۆ ئەو مێردانەی کە دەبێت ژنەکانیان خۆشبوێت، هەروەک چۆن مەسیح کڵێسای خۆشویستووە. ئەگەر لێرەدا شتێکی نەرێنی بەرامبەر بە ژنان هەبێت، پێویستە فێمینیستە هاوچەرخەکان پێمان بڵێن چی لێ خراپە. ئایا خۆشەویستی پیاو بەرامبەر بە ژنەکەی ڕێک ئەوە نییە کە هەموو ژنێک لە ژیانی هاوسەرگیریدا دەیەوێت؟
- (ئەفسیان ٥:٢٥،٢٨) مێردەکان، ژنەکانتان خۆش بوێت، هەروەک چۆن مەسیح کڵێسای خۆشویستووە و خۆی لە پێناویدا بەخشیوە 28 پیاوانیش دەبێ ژنەکانیان وەک جەستەی خۆیان خۆش بوێت. ئەوەی ژنەکەی خۆشدەوێت خۆی خۆشدەوێت.
پێنجەم: دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە ڕێژەی ژنان لە نێوان شوێنکەوتوانی عیسادا هەمیشە زۆر بووە. ئەمەش لە سەدەکانی یەکەم و دواتریشدا وابوو. ئەگەر باوەڕی مەسیحی باشتربوونی ژیانیان نەهێنایە ئاراوە، بۆچی ئەوە ڕووی دەدا؟ بۆچی ئەوان حەزیان لەم شتە بوو ئەگەر دەیانزانی باوەڕی مەسیحی ژنێکی ژێردەستە دەکات؟ ڕاستییەکە ئەوەیە، بە گشتی ژیانی ئەوانی باشتر کرد. جگە لەوەش ڕاستییەکە ئەوەیە کە ژنان لە زۆرێک لە بزووتنەوەکانی بوژانەوەی مەسیحیدا ڕۆڵێکی گەورەیان هەبووە. نموونەیەکی باش بۆ نموونە بووژانەوەی پەنتەکۆستاڵ و سوپای ڕزگاری. ژنان ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە و ئینجیلیان بۆ ئەو ناوچانە بڵاوکردۆتەوە کە بەشی پیاوی تێدا نییە.
پرۆفیسۆری کۆمەڵناسی و توێژینەوەی ئایینی، ڕۆدنی ستارک، کتێبێکی لەسەر گەشەکردن و سەرکەوتنی ئایینی مەسیحی نووسیوە، هەروەها گرنگی ژنانی لەسەر بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحی شیکردووەتەوە. بە بڕوای ستارک، پێگەی ژنانی مەسیحی هەر لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئایینی مەسیحییەوە باش بووە. ئەوان پێگە و پارێزگارییەکی بەرزتریان هەبووە لە چاو خوشکە ڕۆمانییەکانی هاوڕێیان، کە پێگەی ئەوان لە لای خۆیانەوە بە شێوەیەکی بەرچاو لە پێگەی ژنانی یۆنانی بەرزتر بووە. هەروەها لەباربردنی منداڵ و کوشتنی کۆرپەی تازە لەدایکبوو لە کۆمەڵگا مەسیحییەکان ڕێگەپێدراو نەبوو – هەردووکیان بە توندی قەدەغە کرابوون. لە ئەنجامدا ئایینی مەسیحی لە نێو ژناندا زۆر بەناوبانگ بوو، (چادویک ١٩٦٧؛ براون، ١٩٨٨) و بڵاوبووەوە، بە تایبەت لە ڕێگەی ژنانی پۆشەوە بۆ مێردەکانیان.(٢)
جگە لەوەش ئینکاری بێهودەیە، ئەوەی تەنانەت نەیارانی کافرەکانی ئایینی مەسیحی بە ئاشکرا دان بەوەدا دەنێن: کە ئەم ئایینە نوێیە بڕێکی نائاسایی ژنانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە و زۆرێک لە ژنانیش لە فێرکارییەکانی جەماعەتەوە دڵنەوایییەکی وایان دەستکەوتووە کە ئایینە کۆنەکان نەیانتوانیوە دابینی بکەن. وەک ئاماژەم پێدا، کێلسۆس بیری لە ڕێژەی بەرفراوانی ژنان لە نێو مەسیحییەکاندا دەکرد، وەک بەڵگەیەک بۆ ناعەقڵانیی و سروشتی ناشرینی ئایینی مەسیحی. جولیانۆس لە کتێبە پیرۆزەکەیدا میزۆپگۆن ڕەخنەی لە پیاوانی ئەنتیۆکیا گرت کە ڕێگەیان بە ژنەکانیان داوە کەلوپەلەکانیان لەسەر "گەلیلییەکان" و هەژاران بەفیڕۆ بدەن، ئەمەش بەداخەوە بووە هۆی ئەوەی "بێباوەڕی" مەسیحییەکان سەرسامی گشتی بەدەستبهێنن. وه هه روه ها. بەڵگەکان سەبارەت بە ئایینی مەسیحی سەرەتایی ڕاستەوخۆ بوار بۆ گومان ناهێڵنەوە کە ئایینێکە، کە بە قورسی ژنانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و نزیکەی بەو فراوانییە بڵاونەدەبووەوە و بەو خێراییە بڵاونەدەبووەوە ئەگەر ئەوەندە ژنانی نەبووایە. (3)
ئەی قەشەی ژن و هەڵوێستی نەرێنی بەرامبەر بەو کارە؟ زۆرێک لە مەسیحییەکان لە کتێبی پیرۆزەوە تێدەگەن کە ئەم بابەتە تەنها هی مرۆڤەکانە (١ تیمۆس ٣: ١-٧؛ تیتۆس ١: ٥-٩). مەسەلەکە ئەوە نییە کە ژنان بە کەمتەرخەم هەژمار بکرێن بەڵکو پرسیارێکە کە ژن و پیاو ڕۆڵی جیاوازیان هەبێت. هەروەها گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە عیسا چۆن کار دەکات. بەگشتی خەڵک عیسا بە باش دەزانن و بەڕاستی باش بوو. ئەو بە هەمان شێوە شوێنکەوتووی نێر و مێی هەبوو. بەڵام دۆزینەوەیەکی گرنگ ئەوەیە کە عیسا تەنها پیاوەکانی وەک نێردراوان هەڵبژاردووە (مەتا ١٠: ١-٤) نەک ژنان. عیسا لێرەدا مۆدێلی فێمینیستە مۆدێرنەکان پەیڕەو نەکرد، هەرچەندە بە دڵنیاییەوە هەموو مرۆڤەکانی خۆشدەویست، بەبێ گوێدانە ڕەگەز. کەواتە بۆچی گرنگی بەو نەخشە بدەین کە عیسا داناوە؟ هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە عیسا تەنها مرۆڤ نەبووە بەڵکو خودا بووە بە پیتی گەورە G. ئەو خودایە بووە کە هەموو شتەکانی دروست کردووە و لە ئاسمانەوە هاتووە (یۆحەنا ١: ١-٣،١٤). عیسا خۆی فەرمووی: " پێی وتن: «ئێوە خەڵکی خوارەوەن، من لە سەرەوەم، ئێوە خەڵکی ئەم جیهانەن، من لە ئەم جیهانە نیم. 24 بۆیە پێم گوتوون کە لە گوناهەکانتاندا دەمرن، چونکە ئەگەر باوەڕت بەوە نەبێت کە من ئەوم، ئەوا لە گوناهەکانتدا دەمری”. (یۆحەنا ٨: ٢٣، ٢٤). کەواتە ئەگەر عیسا ئەو خودایە بێت کە نەخشەی بۆ نێردراوانی یەکەم داناوە، نابێت بە شان هەڵکێشان ئەم بابەتە پشتگوێ بخەین و بانگەشەی ئەوە بکەین کە هیچ مانایەکی نییە. ئەوانەی ئەمڕۆ باس لە نایەکسانی دەکەن لەم بابەتەدا، پێدەچێت ئەو فێرکاریانەی دیکەش ڕەت بکەنەوە کە عیسا هێناویەتییە ئاراوە. زۆرێک لەوانە باوەڕیان بە دۆزەخ و هیچ بنەمایەکی تری کتێبی پیرۆز نییە کە عیسا فێری کردبێت. ئەوان بانگەشەی درۆ دەکەن و پێیان وایە لە عیسا ژیرترن. ئایا ئەمە هەڵوێستێکی خۆبەزلزانانە نییە؟ مرۆڤ دەتوانێت لە کەسێکی لەو جۆرە بپرسێت بۆچی ئەندامی بەشی یان کڵێسایەکیت ئەگەر تەنانەت باوەڕت بەو بنەما بنەڕەتیانەش نییە کە عیسا فێری کردوون؟ ئەم جۆرە کەسانە قەشە نان و هاوشێوەی "سەرکردە کوێرەکانی نابینایان" ئەوەی لە سەردەمی عیسادا هەبووە. ئەوەی لە سەردەمی عیسادا هەبوو. لە لایەکی ترەوە ئەگەر تۆ لەو جۆرە کەسەیت کە لەسەر ئەم بابەتە ناکۆکیت، ژیانی هەتاهەتایی بە هۆیەوە ڕەت مەکەرەوە! خودا بانگت دەکات بۆ شانشینی ئەبەدی خۆی، بۆیە ئەم بانگەوازە ڕەت مەکەرەوە بەهۆی شتێکی وا!
دۆخی منداڵان.
منداڵێک بە لەباربردن مەکوژە و جارێکی دیکەش لەدایک دەبێت بیکوژیتەوە (نامەی بەرنابا، ١٩، ٥)
نابێت بە لەباربردن بەرهەمی سکی دایکی بکوژیت و نابێت ئەو کۆرپەی کە پێشتر لەدایک بووە بکوژیت (Tertullian, Apologeticum,9,8:PL 1, 371-372)
دووەم: ئایینی مەسیحی مافی مرۆڤی منداڵانی باشتر کرد. لە سەرەوە باسمان لەوە کرد کە چۆن وازهێنان لە کۆرپەی تازە لەدایکبووی نەخوازراو کارێکی باو بووە لە کۆمەڵگەی ئەنتیکدا. لە هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکاندا شتێکی باو بوو و پراکتیکی گشتی ئەوە بوو کە باوکی خێزانەکە لە هەفتەی یەکەمی ژیانی منداڵی تازەلەدایکبوو بڕیار بدات کە ئایا ڕێگەی پێدەدرێت بژی یان نا. ئەگەر منداڵەکە کچ بوو، کەمئەندام بوو، یان نەخوازراو بوو، زۆرجار وازی لێدەهێنرا. هەندێک لە منداڵە جێهێڵراوەکان هەندێک جار دواتر پەروەردە دەکران بۆ ئەوەی ببنە لەشفرۆش، کۆیلە، یان سواڵکەر، ئەمەش پێگەی لاوازی ئەوان نیشان دەدات. ئایینی مەسیحی دۆخی منداڵانی باشتر کرد. لە ئەنجامدا مرۆڤەکان دەستیان کرد بە وازهێنان لە خووی وازهێنان و منداڵان وەک مرۆڤێکی خاوەن کەسایەتی تەواو و مافی مرۆڤی تەواو سەیر دەکرا. منداڵە جێهێڵراوەکان لە شەقامەکانەوە کۆدەکرانەوە و دەرفەتێکی نوێیان لە ژیاندا پێدەدرا. لە کۆتاییدا یاساکانیش گۆڕدرا: لە ساڵی ٣٧٤دا، لە سەردەمی ئیمپراتۆر ڤالێنتینیان، وازهێنان لە منداڵان بوو بە تاوان.
کۆیلایەتی. کاتێک باوەڕی مەسیحی پێگەی ژن و منداڵانی باشتر کرد، پێگەی کۆیلەکانیش باشتر کرد و لە کۆتاییدا بەشداری کرد لە نەمانی ئەم دامەزراوەیە. لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا کۆیلایەتی بەربڵاو بوو و هەروەها لە شار-دەوڵەتەکانی یۆنانیشدا لە سەدا ١٥-٣٠ی ئەندامانی کۆمەڵگا کۆیلە بوون و مافی مەدەنییان نەبوو، بەڵام باوەڕی مەسیحی گۆڕانکارییەکی بەسەر دۆخەکەدا هێنا. زۆرێک لەمڕۆدا ڕەخنە لە سەدەکانی ناوەڕاست دەگرن و ناوی دەبەن سەدەکانی تاریک، بەڵام هەر لەو ماوەیەدا بوو کە کۆیلایەتی لە ئەوروپا نەما، جگە لە چەند ناوچەیەکی دەوروبەری. ئەی کۆیلایەتی سەردەمی نوێ چی؟ لە سەردەمی مۆدێرن باسی سەردەمێکی ڕۆشنگەری بە ڕێزەوە دەکرێت، بەڵام کاتێک کۆیلایەتی دەستی پێکردەوە، ئەم دامەزراوەیە تەنها لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا لە گەورەترین ئاستی خۆیدا بوو. سەردەمێکی تاریک بوو بۆ چەند کۆمەڵە مرۆڤێک. بەڵام نوێنەرانی ئایینی مەسیحی بوژانەوە، وەک کواکەرەکان و میتۆدیستەکان، بەشدارییان لە قەدەغەکردنی کۆیلایەتی لە ئینگلتەرا و وڵاتانی دیکەدا کرد. مافەکانی مرۆڤی باشتر کرد:
کۆیلایەتی بەردەوام بوو و بە درێژایی سەردەمی ڕۆشنگەری لە ماوەی چوار دەیەی کۆتایی سەدەی ١٨دا زیاتر بڵاوبووەوە . تەنها لە کۆتایی سەدەدا یەکەم پڕۆژە یاسا بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی لە کۆلۆنییە گەورەکاندا دەرچوو. بزووتنەوەیەکی هەڵوەشاندنەوە لە ئینگلتەرا دەستی پێکرد، کە لەلایەن دوو مەزهەبی مەسیحی، کواکەر و میتۆدیستەکانەوە خرایە جووڵە. بەپێی بەیاننامە و بڕیارەکانیان کۆیلایەتی بە تایبەتی بە گوناه دادەنرا نەک جۆرێک لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ. (4)
دیموکراسی و سەقامگیری کۆمەڵگا
- (١ تیمۆس ٢: ١،٢) بۆیە ئامۆژگاری دەکەم کە پێش هەموو شتێک دوعا و دوعا و شەفاعەت و سوپاسگوزاری بۆ هەموو مرۆڤەکان بکرێت. 2 بۆ پاشاکان و هەموو ئەوانەی دەسەڵاتدارن. بۆ ئەوەی ژیانێکی ئارام و ئارام بە هەموو خوداپەرستی و ڕاستگۆییەوە بەڕێوەببەین.
یەکەم نامەی بۆ تیمۆتێس هانمان دەدات دوعا بۆ دەسەڵاتداران بکەین بۆ ئەوەی ببێتە هۆی ژیانێکی ئارام. باشترە لەوەی کە نائارامی لە کۆمەڵگادا هەبێت، دیکتاتۆرییەکی بێسنوور، یان یاخیبوونی بەردەوام لە دەسەڵاتداران. بۆ پێشهاتە ئابووری و پێشهاتەکانی تر باشترە کە سەرکردەکان هەوڵی چاکە بدەن. هەندێک لە زانایان ڕایانگەیاندووە کە ئەوە کاری میسیۆنەری مەسیحییە کە ڕۆڵێکی ئەرێنی لە گەشەپێدانی دیموکراسی و سەقامگیری کۆمەڵگادا هەبووە. ئەمەش لە وڵاتانی ئەفریقا و ئاسیادا بینراوە. لەو شوێنانەی کە کاری چالاکانەی میسیۆنەری هەبووە، دۆخی ئەمڕۆ باشترە لە چاو ئەو ناوچانەی کە کاریگەری میسیۆنێرەکان کەمتر بووە یان نەبووە. لە بابەتگەلێکی وەک ئەوە دێتە پێشەوە کە ئابووری لە ناوچەکانی میسیۆنەکان ئەمڕۆ زیاتر گەشەسەندووە، دۆخی تەندروستی تاڕادەیەک باشترە، مردنی منداڵان کەمترە، گەندەڵی کەمترە، خوێندەواری زیاتر باو و دەستڕاگەیشتن بە خوێندن ئاسانترە لە... لە بوارەکانی تردا. لە ئەوروپا و ئەمریکای باکووریش لە ڕابردوودا هەمان گەشەسەندن ڕوویداوە و بە دڵنیاییەوە باوەڕی مەسیحی کاریگەریی هەبووە لەوەشدا.
زانا: کاری میسیۆنەری دیموکراسی دەستپێکرد
بە گوتەی ڕۆبەرت وودبێری، مامۆستای یاریدەدەر لە زانکۆی تەکساس، کاریگەریی کاری میسیۆنەری پرۆتستانتەکان لە ساڵانی ١٨٠٠ و سەرەتای ١٩٠٠ لەسەر گەشەسەندنی دیموکراسی لەوە بەرچاوتر بووە کە لە سەرەتادا بیری لێدەکرایەوە. میسیۆنەرەکان لەبری ئەوەی ڕۆڵێکی بچووکیان هەبێت لە پەرەپێدانی دیموکراسیدا، لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەفریقا و ئاسیادا بەشێکی بەرچاویان لەوەدا هەبووە. گۆڤاری کریستیانیتی تودەی باسی ئەو بابەتە دەکات. ڕۆبێرت وودبێری نزیکەی ١٥ ساڵە لێکۆڵینەوەی لە پەیوەندی نێوان کاری میسیۆنەری و ئەو هۆکارانەی کردووە کە کاریگەرییان لەسەر دیموکراسی هەیە. بە وتەی ئەو، لەوێ کە میسیۆنەرە پرۆتستانتەکان کاریگەرییەکی ناوەندییان هەبووە. لەوێ ئابووری لەم سەردەمەدا گەشەسەندووترە و دۆخی تەندروستی تاڕادەیەک زۆر باشترە لە چاو ئەو ناوچانەی کە کاریگەری میسیۆنێرەکان بچووکتر بووە یان نەبووە. لەو ناوچانەی مێژووی میسیۆنەریی باویان هەیە، لە ئێستادا ڕێژەی مردنی منداڵان کەمترە، گەندەڵی کەمترە، خوێندەواری زیاترە و چوونە ناو خوێندن ئاسانترە، بەتایبەتی بۆ ژنان. بە گوێرەی ڕۆبەرت وودبێری، بە تایبەتی مەسیحییەکانی زیندووبوونەوەی پرۆتستانت بوون کە کاریگەری ئەرێنییان هەبووە. لە بەرامبەردا، ڕۆحانییەکان یان میسیۆنەرە کاسۆلیکییەکانی دەوڵەت کە پێش شەستەکان کاریگەرییان هەبووە، کاریگەرییەکی هاوشێوەیان نەبووە. میسیۆنەرە پرۆتستانتەکان لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەت ئازاد بوون. “یەکێک لە چەشنە چەقبەستووەکانی ناوەندی لە کاری میسیۆنەریدا ئەوەیە کە پەیوەندی بە کۆلۆنیالیزمەوە هەیە. - - بەڵام کرێکارانی پرۆتستانت کە لەلایەن حکومەتەوە پارەیان بۆ دابین نەکرابوو، هەمیشە کاردانەوەی ڕەخنەگرانەیان هەبوو بەرامبەر بە کۆلۆنیالیزم”، وودبێری بە کریستیانیتی تودەی دەڵێت. کارە درێژخایەنەکەی وودبێری ستایشی وەرگرتووە. لەنێو ئەوانی تردا، مامۆستای توێژینەوە فیلیپ جێنکنز لە زانکۆی بایلۆر سەبارەت بە لێکۆڵینەوەکانی وودبێری ئاماژەی بەم شتانە کردووە: “بەڕاستی هەوڵمدا بۆشاییەکان بدۆزمەوە، بەڵام تیۆرەکە ڕاستە. کاریگەرییەکی زۆری لەسەر لێکۆڵینەوە جیهانییەکان لەسەر ئایینی مەسیحی هەیە”. بەپێی گۆڤاری کریستیانیتی تودەی زیاتر لە دە لێکۆڵینەوە دۆزینەوەکانی وودبێرییان بەهێزتر کردووە. (5)
تاوان و بڕەکەی
- (مەتا ٢٢: ٣٥-٤٠) ئینجا یەکێکیان کە پارێزەر بوو، پرسیارێکی لێکرد و تاقیکردەوە و وتی: 36 مامۆستا، کامە فەرمانی گەورەیە لە یاسادا؟ 37. عیسا پێی فەرموو: «بە هەموو دڵ و بە هەموو گیان و بە هەموو عەقڵ یەزدانی پەروەردگارت خۆش بوێت.» 38 ئەمە فەرمانی یەکەم و گەورەیە. 39 دووەمیان وەک ئەوە وایە: دراوسێکەت وەک خۆت خۆش بوێت . 40 هەموو یاسا و پێغەمبەران لەسەر ئەم دوو فەرمانە هەڵواسراوە .
- (لووقا ١٨:٢٠،٢١) تۆ فەرمانەکان دەزانیت , زینا مەکە، مەکوژە، دزی مەکە، شایەتحاڵی درۆ مەدە، ڕێز لە باوک و دایکت بگرە. 21 ئینجا گوتی: «هەموو ئەمانەم لە گەنجییەوە پاراستووە.»
- (ڕۆم ١٣: ٨،٩) هیچ قەرزاری کەس مەبن، جگە لەوەی یەکتریان خۆشبوێت، چونکە ئەوەی کەسێکی دیکەی خۆشدەوێت، یاسای جێبەجێ کردووە. 9 بۆ ئەمەش، زینا مەکە، مەکوژە، دزی نەکەیت، شایەتحاڵی درۆ مەدە، تەماح مەکە. وە ئەگەر فەرمانێکی تریش هەبوو، بە کورتی لەم وتەیەدا تێدەگات، واتە دراوسێکەت وەک خۆت خۆشبوێت.
ئاستی تاوانکاری کاریگەری لەسەر مافەکانی مرۆڤ هەیە. تا تاوان کەمتر بێت، ئەگەری سەقامگیری کۆمەڵگایەک زیاتر دەبێت و هیچ نادادپەروەرییەک بەرامبەر بە کەسانی دیکە نەکرێت. کاریگەری باوەڕی مەسیحی لەسەر تاوان چییە؟ ئەگەر ڕاستەقینە بێت، دەبێت بەشداربێت لە گۆڕانکاری ئەرێنی لە کەسەکەدا و کەمکردنەوەی نادادپەروەری بەرامبەر بە کەسانی تر. زۆرێک گلەیی لە خراپییەکانی کۆمەڵگاکان دەکەن، بەڵام ئینجیل و بانگەواز بۆ تەوبەکردن (بڕوانە قسەکانی عیسا، لوقا ١٣: ٣: "... بەڵام، ئەگەر تۆش نەکەن، هەمووتان بە هەمان شێوە لەناو دەچن.) هێزێکی ئەرێنییە بۆ گۆڕانکاری. جگە لەوەش پەیڕەوکردنی گەورەترین فەرمانی خۆشویستنی دراوسێ، لەگەڵ فەرمانی تر، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی تاوان. لە کوێی دراوسێ خۆشەویست و بەهادار بێت، هیچ خراپەیەک بەرامبەری ناکرێت. مامەڵەی دروست لەگەڵ دراوسێیەکدا بنەمای کەمکردنەوەی تاوانە. کەواتە ئەگەر کەسێک دەستی لێبدات لەلایەن خوداوە، دەبێت گۆڕانکارییەکی ئەرێنی لە ناویدا بهێنێتە ئاراوە. تاکە تەمومژاوی و تاڵەکان دەتوانن زیاتر ئەرێنی بن، ئالوودەبووەکە توانای وەستاندنی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان و دزینی هەیە. قومارچییەک جگە لە یارییەکان بەرژەوەندییەکی تر بەدەست دەهێنێت، یان تیرۆریستێک دەتوانێت چالاکیی تیرۆریستی بوەستێنێت. ئەو گۆڕانکارییانەن کە دەتوانن کاریگەری ئەرێنی لەسەر ژیانی خۆیان و ئەوانی دیکە هەبێت. نموونەیەکی بچووک نیشان دەدات کە چۆن خودا دەتوانێت ژیانی زۆر کەس بگۆڕێت. نموونەکە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک لە ناوخۆدا چەندە گۆڕانکاریان بەسەردا هاتووە. وەسفەکە لە سەدەی نۆزدەهەم و لە کتێبی چارڵز جی فینی Ihmeellisiä herätyksiä ەوە وەرگیراوە .
پێم وتووە کە دۆخی ئەخلاقی لە ڕێگەی ئەم بوژانەوەیە گۆڕانکارییەکی زۆری بەسەردا هاتووە. شارەکە نوێ بوو، لە ڕووی ئابوورییەوە خۆشگوزەران و کارگێڕی بوو بەڵام پڕ بوو لە گوناه. دانیشتووانەکە بە تایبەتی زیرەک و خۆپەرست بوون بەڵام لەگەڵ ئەوەی بوژانەوەکە شارەکەی گرتەوە بە هێنانی قەرەباڵغییەکی زۆر لە سەرنجڕاکێشترین کەسەکانی، ژن و پیاو، بۆ گۆڕینی ئایین، گۆڕانکارییەکی زۆر موعجیزەئامێز ڕوویدا سەبارەت بە ڕێکخستن و ئاشتیخوازی و ئەخلاق. دوای چەندین ساڵ لەگەڵ پارێزەرێک قسەیەکم کرد. لەم بوژانەوەیەدا موسڵمان بووبوو و داواکاری گشتی بووە لە دۆسیە تاوانکارییەکاندا. بەهۆی ئەم نووسینگەیەوە ئاماری تاوانکارییەکان بە تەواوی بۆی ئاشنا بوون. سەبارەت بە سەردەمی ئەم بوژانەوەیە وتی، “بە بەڵگەنامەکانی یاسای تاوانەکانم پشکنیوە و سەرنجی ڕاستییەکی سەرسوڕهێنەرم داوە: لە کاتێکدا شارەکەمان دوای سەردەمی بوژانەوەکە سێ ئەوەندە گەورەتر بووە، تەنانەت یەک لەسەر سێی تۆمەتبارکردنەکان لەو شوێنە نەبووە پێشتر بوون. کاریگەرییەکی زۆر موعجیزەئامێزی بووژانەوەکە لەسەر کۆمەڵگاکەمان هەبوو.”(...) (...) هەم دژایەتی گشتی و هەم دژایەتی کەسی وردە وردە کەم بووەوە. لە ڕۆچێستەر هیچم لەو بارەیەوە نەدەزانی. ڕزگاربوون سەردانێکی گەورەی خۆی هەبوو، بوژانەوەکان ئەوەندە بەهێز بوون و ئەوەندە بە فراوانی دەجووڵان و مرۆڤەکان کاتیان هەبوو هەم بە خۆیان و هەم بە ئەنجامەکانی ئەوان تا ڕادەیەک ئاشنا بن کە ترسیان هەبوو وەک پێشوو دژایەتیان بکەن. هەروەها قەشە باشتر لێیان تێدەگەیشتن و خراپەکارانیش قەناعەتیان پێدەهات کە ئەوان کردەوەی خودان. ئەم بیرۆکەیەی ئەوان نزیک بوو لە باو، ئەوەندە ڕوون بوو سروشتی عەقڵانی گۆڕاوەکان، ئەوەندە بەڕاستی گۆڕاو، "دروستکردنی نوێ"، گۆڕاوەکان بوون، گۆڕانکارییەکی هێندە ورد هەم لە تاکەکاندا و چ لە کۆمەڵگادا ڕوویدا و ئەوەندە هەمیشەیی و حاشا هەڵنەگر بوون میوەکە.
ئەی هەڵەکانی کڵێسا؟ ڕەنگە زۆرێک لە بێدینەکان بڵێن باوەڕی مەسیحی گۆڕانکاری ئەرێنی بەدوای خۆیدا ناهێنێت و ڕەنگە ئاماژە بە هەزاران نادادپەروەری بکەن کە بەناوی خوداوە ئەنجامدراون، بەدرێژایی سەدەکان. لەسەر ئەو بنەمایە دڵنیان لەوەی خودا نییە. دەڵێن: ئایا باوەڕکردن بە خودا لە کاتێکدا ئەوەندە نادادپەروەری بە ناوی ئەوەوە کراوە، شتێکی بێمانا نییە؟ بەڵام ئەم کەسانە ڕەچاوی ناکەن
• کە ناڕاستگۆکان شانشینی خودا میراتگری نابن: ئایا نازانن کە ناڕاستگۆکان شانشینی خودا میراتگران نابن؟ فریو مەخۆن... (١ کۆرنۆس ٦:٩) • کە عیسا ڕەتیدەکاتەوە دان بە ستەمکاراندا بنێت: پاشان دان بەوەدا دەنێم، هەرگیز ئێوەم نەناسیوە: لە من دوور بکەونەوە، ئێوە کە تاوانکاری دەکەن. (مەتا ٧: ٢٣) • کە عیسا و یۆحەنا و نێردراوان تەوبەیان ڕاگەیاند. هەروەها عیسا وتی کە ”بەڵام ئەگەر تۆبە نەکەن، هەمووتان بە هەمان شێوە لەناو دەچن” (لووقا ١٣:٣). • کە عیسا هۆشداری داوە لە گرتنی شمشێر و ئامۆژگاری کردووە کە دوژمنان خۆشبوێت (مەتا ٢٦: ٥٢، ٥: ٤٣، ٤٤). • هەروەها زۆرێک لە قسەکانی پۆڵس پشتگوێ دەخەن کە تێیدا هۆشداریی داوە لەو گورگە دڕندانەی کە دوای ڕۆشتنی دێن. ئەم قسانەی پۆڵس گەشەسەندنی مێژوو بە باشی نیشان دەدەن. باسی ئەو سەدە و ناعەدالەتیانە دەکەن کە بەناوی خوداوە کراوە کە ڕوویانداوە. مەحاڵە ئینکاری ئەوە بکەین کە پۆڵس ڕاست نەبووە. جگە لەوەش پۆڵس نیشانیدا کە کردەوەکان دەتوانن شایەتحاڵی دژی مرۆڤ بن. هەروەها دەیتوانی خۆی بە کەسانی دیکە بڵێت: "برایان، پێکەوە شوێنکەوتووی من بن و ئەوانەی وا دەڕۆن نیشانەیان بدە، وەک چۆن ئێمەتان هەیە بۆ نموونە." ، فیلیپیان ٣:١٧.
- (ئەکەد ٢٠: ٢٩-٣١) چونکە من ئەمە دەزانم کە دوای ڕۆشتنم گورگە دڵتەزێنەکان دەچنە ناوتانەوە و بەزەیی بە مەڕەکان نادات. 30 هەروەها مرۆڤەکان لە خۆتانەوە سەرهەڵدەدەن و قسەی چەوت دەکەن و شاگردەکانیان بە دوای خۆیاندا ڕابکێشن. 31 بۆیە ئاگاداربن و لەبیرتان بێت کە لە ماوەی سێ ساڵدا وازم لە ئاگادارکردنەوە نەهێنا شەو و ڕۆژ بە فرمێسکەوە.
- (تیتی ١: ١٦) ئەوان دان بەوەدا دەنێن کە خودا دەناسن؛ بەڵام لە کارەکاندا ئینکاری لێ دەکەن، قێزەون و سەرپێچیکارن و لە هەموو کارێکی چاکدا ڕەت دەکرێنەوە.
پەروەردە و خوێندەواری پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە مافی مرۆڤەوە نییە، بەڵام ئەو وڵاتانەی کە دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و خوێندەواری ئاسانە، بە گشتی لە مافی مرۆڤیشدا پێشکەوتنیان بەدەستهێناوە. کەواتە چۆن باوەڕی مەسیحی پەیوەندی بەو بابەتەوە هەیە؟ زۆرێک لێرەدا خاڵی کوێریان هەیە. ئەوان نازانن کە بەشێکی زۆری زمانە نووسراوەکانی ئەوروپا و وڵاتانی دیکە - هەروەها زۆرێک لە قوتابخانە و زانکۆکان - لە کاریگەریی باوەڕی مەسیحی لەدایک بوون. بۆ نموونە لێرە لە فینلاند، میکایل ئەگریکۆلا، چاکسازیخوازی فینلاند و باوکی ئەدەبیات، یەکەم کتێبی ABC و هەروەها پەیمانی نوێ و بەشێک لە کتێبەکانی دیکەی کتێبی پیرۆزی چاپ کرد. خەڵک لە ڕێگەی ئەوانەوە فێری خوێندنەوە بوون. لە زۆرێک لە گەلانی دیکەی جیهانی ڕۆژئاوادا گەشەسەندن لە ڕێگەی پرۆسەیەکی هاوشێوەوە ڕوویداوە:
مەسیحیەت شارستانیەتی ڕۆژئاوای دروست کرد. ئەگەر شوێنکەوتوانی عیسا وەک مەزهەبێکی بێهێزی جولەکە بمانایەتەوە، زۆرێک لە ئێوە هەرگیز فێری خوێندنەوە نەدەبوون و ئەوانی دیکەش لە پەرتووکە دەست کۆپیکراوەکانەوە دەیانخوێندەوە. ئەگەر ئیلاهیات بە پێشکەوتن و یەکسانی ئەخلاقیەوە داڕێژرابێت، لە ئێستادا هەموو جیهان لە حاڵەتێکدا دەبوو، کە کۆمەڵگا غەیرە ئەوروپیەکان بە نزیکەیی لە ساڵانی ١٨٠٠دا بوون: جیهانێک کە ئەستێرەناس و کیمیاناسانی بێشوماری تێدابوو، بەڵام زانایان نەبوو. جیهانێکی دیسپۆتی بێ زانکۆ و بانک و کارگە و چاویلکە و شووشە و پیانۆ. جیهانێک، کە زۆربەی منداڵان پێش تەمەنی پێنج ساڵی دەمرن و زۆرێک لە ژنان بەهۆی منداڵبوونەوە دەمرن – جیهانێک کە بەڕاستی لە "سەردەمی تاریک"دا دەژیا. جیهانێکی مۆدێرن تەنها لە کۆمەڵگا مەسیحییەکانەوە سەریهەڵدا. نەک لە کایەی ئیسلامیدا. لە ئاسیادا نییە. نەک لە کۆمەڵگەیەکی ”عەلمانی”دا – وەک چۆن شتێکی لەو جۆرە بوونی نەبووە. (٦)
هەروەها نەخۆشخانەکان پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە مافی مرۆڤەوە نییە ، بەڵکو پێگە و گوزەرانی خەڵک باشتر دەکەن. لەم بوارەدا باوەڕی مەسیحی ڕۆڵی گەورەی هەبووە، بەو پێیەی زۆرێک لە نەخۆشخانەکان (بە خاچی سوورەوە) لە دەرەوەی کاریگەرییەکانی لەدایک بوون. خۆشەویستی خوای گەورە بۆ دراوسێ و ئارەزووی یارمەتیدانی خەڵک لە پاشخانی زۆربەی نەخۆشخانەکاندایە:
لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا خەڵکەکە کە سەر بە ڕێبازی سانت بەنێدکتن، تەنها لە ئەوروپای ڕۆژئاوا زیاتر لە دوو هەزار نەخۆشخانەیان پاراستووە. سەدەی دوازدەهەم لەم ڕووەوە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گرنگ بوو، بە تایبەت لەوێ کە ڕێکخراوی سانت جۆن تێیدا کاردەکرد . بۆ نموونە نەخۆشخانەی گەورەی ڕۆحی پیرۆز لە ساڵی ١١٤٥ لە مۆنپیلیە دامەزراوە، کە بە خێرایی بووە ناوەندی پەروەردەی پزیشکی و سەنتەری پزیشکی مۆنپیلیە لە ماوەی ساڵی ١٢٢١. جگە لە چاودێری پزیشکی، ئەم نەخۆشخانەیانە خۆراکیان بۆ برسیەکان دابین دەکرد و... ئاگاداری بێوەژن و هەتیوەکانی دەکرد و بەخشینیان بەو کەسانە دەدا کە پێویستیان پێی بوو. (7)
چەند نموونەیەک لە ئەفریقاوە گرنگی باوەڕی مەسیحی نیشان دەدەن. زۆرێک ڕەخنە لە کاری میسیۆنەری دەگرن، بەڵام گۆڕانکاری و سەقامگیرییەکی گەورەی بۆ کۆمەڵگاکانی ئەفریقا هێناوەتە ئاراوە. لە ئەنجامدا ئابووریش دەستی بە گەشەسەندن کردووە و ئاستی ژیانی خەڵک بەرز بووەتەوە. یەکەم کۆمێنتەکان لەلایەن نیلسۆن ماندێلاوەیە. ئەم دووەمیان لەلایەن ماتیۆ پاریس، سیاسەتمەدار و نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی بەناوبانگی بەریتانی لە ڕۆژنامەی تایمزدا نووسراوە، بە ناونیشانی “وەک بێدینێک، بەڕاستی باوەڕم وایە ئەفریقا پێویستی بە خودایە” و لە ژێر سەردێڕی لاوەکیدا، “میسیۆنێرەکان نەک بەخشینەکان، ئەو... چارەسەری گەورەترین کێشەی ئەفریقا - بیرکردنەوەی پاسیڤی چەقاندنی خەڵک”. پاریس دوای ئەوەی لە تەمەنی منداڵیدا لە وڵاتە جیاوازەکانی ئەفریقا و دوای ئەنجامدانی گەشتێکی بەرفراوان بەسەر کیشوەرەکەدا گەیشتبووە ئەم ئەنجامە. ئەو خۆی بێدینە، بەڵام ئاماژەی بەوە کردووە کە کاری میسیۆنەری کاریگەری ئەرێنی هەیە. تەنها کاری کۆمەڵایەتی یان هاوبەشکردنی زانیاری تەکنیکی بەدووری نازانرێت سەرکەوتوو بێت، بەڵام کیشوەرەکە بۆ تێکەڵەیەکی زیانبەخشی نایک و جادووگەر و مۆبایل و چەقۆیەکی جەنگەڵ بەجێدەهێڵێت.
ماتیۆ پاریس: ئیلهامبەخش بوو بۆم، ئیمانی کەمبووەوەم لە خێرخوازی وڵاتانی گەشەسەندوو نوێکردەوە. بەڵام سەفەرکردن لە مالاوی تێڕوانینێکی تریشی تازە کردەوە، تێڕوانینێک کە بە درێژایی ژیانم هەوڵم داوە دووری بخەمەوە، بەڵام تێبینییەکە کە لە منداڵییەوە لە ئەفریقا نەمتوانیوە لێی دوور بکەومەتەوە. چەمکە ئایدیۆلۆژییەکانم تێکەڵ دەکات، بە چەقبەستوویی ڕەتیدەکاتەوە لەگەڵ جیهانبینیمدا بگونجێت و باوەڕە گەشەسەندووەکەی منی سەرلێشێواو کردووە کە خودا نییە. ئێستا، وەک وەک بێدینێکی خوو، قەناعەتم بەو کاریگەرییە گەورەیە هەیە کە ئینجیلی مەسیحی لە ئەفریقادا هەیەتی – بە تەواوی جیاواز لە ڕێکخراوە مەدەنییە عەلمانییەکان، پڕۆژە حکومییەکان و هەوڵەکانی یارمەتیدانی نێودەوڵەتی. ئەمانە بە سادەیی بەس نین. تەنها پەروەردە و وانەوتنەوە بەس نییە. لە ئەفریقا ئایینی مەسیحی دڵی مرۆڤەکان دەگۆڕێت. گۆڕانی ڕۆحی دەهێنێت. لەدایکبوونەوە ڕاستەقینە و ڕاستەقینە. گۆڕان باشە. ...من دەڵێم شەرمەزارییە کە ڕزگاربوون بەشێکە لە پاکێجەکە، بەڵام هەردوو مەسیحی سپی پێست و ڕەشپێست کە لە ئەفریقا کاردەکەن، نەخۆشەکان چاک دەکەنەوە، خەڵک فێری خوێندنەوە و نووسین دەکەن؛ و تەنها عەلمانیترین کەس دەیتوانی سەیری نەخۆشخانە یان قوتابخانەیەکی میسیۆن بکات و بڵێت جیهان بەبێ ئەو باشتر دەبێت... دەرهێنانی بڵاوبوونەوەی ئینجیلی مەسیحی لە هاوکێشەی ئەفریقا ڕەنگە کیشوەرەکە لە ژێر ڕەحمەتی ئەو پێکهاتە ناشرینەدا بەجێبهێڵێت : نایک و جادووگەر و مۆبایل و چەقۆ.
تەندروستی و خۆشگوزەرانی
- 1 (یۆحەنا 3:11) چونکە ئەمە ئەو پەیامەیە کە لە سەرەتاوە بیستووتان، کە یەکترمان خۆش بوێت.
- (١ پەترۆس ٢:١٧) ١٧ ڕێز لە هەموو مرۆڤەکان بگرن . برایەتی خۆش بوێت. ترس له خودا. ڕێز لە پاشا بگرن.
تەندروستی و خۆشگوزەرانی بابەتگەلێکن کە نزیکن لە مافی مرۆڤ. بە تایبەتی باشی دەروونی زۆر پەیوەستە بە کەسانی ترەوە، واتە چۆن کاردانەوەمان بەرامبەر بە هەڵسوکەوتی ئەوانی تر بەرامبەر بە خۆمان. بەگشتی ئەگەر منداڵ ژینگەیەکی گەشەکردنی پاڵپشت و هاوڕێ و دایک و باوکی خۆشەویستی هەبێت، ئەوا بە ئەگەرێکی زۆرەوە گەشە دەکات و دەبێتە کەسێکی گەورەساڵ کە خۆی و کەسانی دیکە قبوڵ بکات. ڕۆح و مێشکی باشە چونکە بەهای پێدراوە و خۆشەویست بووە. بێگومان بۆ گەورەکانیش هەمان شت ڕاستە. ئەوانیش کاتێک قبوڵ دەکرێن و بەهایان پێدەدرێت، باشن. کاریگەری باوەڕی مەسیحی لەسەر تەندروستی دەروونی چییە؟ لەم بوارەدا ڕێنمایی ڕوونمان پێدراوە؛ پێویستە دراوسێکانمان خۆشبوێت و ڕێز لە هەموو کەسێک بگرین، وەک بۆ نموونە ئایەتەکانی پێشوو نیشان دەدەن. بنەمایەکی باشی هەیە بۆ تەندروستی دەروونی و هەروەها بۆ مافەکانی مرۆڤ. بەڵام خۆشگوزەرانی مرۆڤیش بەندە بە هۆکارە جەستەییەکانەوە نەک تەنها دەروونییەکان. ئەگەر خۆراکی کەم بوو، ئەگەر باری تەندروستی خراپ بوو، یان لە کاتی نەخۆشیدا چارەسەری وەرنەگرت، ئەمە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی خۆشگوزەرانی. زۆرجار ئەم شتانە لەو کۆمەڵگایانەدا ڕوونادات کە ڕێز لە مافی مرۆڤی ئەوانی تر ناگرن. ڕێنماییەکانی کتێبی پیرۆز چییە کاتێک باس لە مرۆڤەکان دەکرێت کە لە دۆخە سەختەکانی ژیاندان؟ لە دیوی پەیمانی نوێدا دەوڵەمەندی فێرکردن و ئایەت لەسەر ئەم بابەتە هەیە. لە فێرکارییەکانی هەم عیسا و هەم لە نێردراواندا دەردەکەون. ئەوان داوامان لێدەکەن هاوکاری ئەو کەسانە بکەین کە هەژارن، نەخۆشن یان کێشەیان هەیە. تەنها کێشە ئەوەیە کە ئێمە خاوین لە جێبەجێکردنیان. ئیمانمان هەمیشە ئەوەندە پراکتیکی نییە کە درێژبێتەوە بۆ دراوسێکانمان:
- (مارک ١٤: ٧) ٧ چونکە هەژارەکانتان هەمیشە لەگەڵدایە و هەرکاتێک بتەوێت دەتوانن چاکەیان بۆ بکەن، بەڵام من هەمیشە نەتانکردووە.
- (١ی یۆحەنا ٣: ١٧،١٨) بەڵام هەرکەسێک چاکەی ئەم دونیایەی هەبێت و بزانێت براکەی پێویستی هەیە و ڕیخۆڵەی بەزەیی خۆی لێ دابخات، چۆن خۆشەویستی خودا تێیدا نیشتەجێیە؟ 18 منداڵە بچووکەکانم، با بە قسە و زمان خۆشمان نەوێت. بەڵام بە کردەوە و بە ڕاستی.
- (یاقوب ٢: ١٥-١٧) ئەگەر خوشکێک یان خوشکێک ڕووت بێت و بێبەش بێت لە خواردنی ڕۆژانە، 16 یەکێک لە ئێوە پێیان دەڵێت: «بە ئاشتی بڕۆن، گەرم و تێر بن. هەرچەندە ئەو شتانەیان پێ نادەیت کە پێویستن بۆ جەستە. قازانجی چی دەکات؟ 17 ئیمانیش ئەگەر کارەکانی نەبێت، مردووە و تەنیایە.
- (تیتی ٣: ١٤) ١٤ با ئێمەش فێری پاراستنی کارە باشەکان بن بۆ بەکارهێنانی پێویست، بۆ ئەوەی بێ بەرهەم نەبن.
بەڵام هەندێکیان پەیڕەوی لە فێرکارییەکانی پێشووی کتێبی پیرۆزدا کردووە. لە ئەنجامدا زۆرێک لە ڕێکخراوە خێرخوازییە مەسیحییەکان سەریان هەڵداوە. بۆ نموونە خاچی سوور کاتێک لەدایک بوو کە مەسیحییەکی دڵگەرم بە ناوی هێنری دونانت دۆخی نالەباری بریندارانی بەرەکانی شەڕی بینی و دەستی کرد بە داڕشتنی ڕێگاکانی سووککردنی. فلۆرانس نایتنگەیل، مەسیحییەکی خواپەرست و چاکسازی لە هەردوو چاودێری سەربازی و پزیشکی گشتیدا کرد، هەروەها لە هەمان ناوچەدا کارەکانی دەکرد. هەروەها ویلیام بووس دامەزرێنەری سوپای ڕزگاری و ئێگلانتاین جێب دامەزرێنەری ڕێکخراوی ڕزگارکردنی منداڵان ناسراون. ئەم ڕێکخراوەی دوایی کاتێک سەریهەڵدا کە جێب دوای جەنگی جیهانی یەکەم بۆ منداڵانی برسیکراوی ئەوروپای ناوەڕاست کاردەکات. نموونەیەک لە پراکتیکییەتی ئیمان جۆن وێسلییە کە بانگخوازێکی ناسراو و باوکی بزووتنەوەی میتۆدیست بووە لە سەدەی هەژدەهەمدا. لە ژێر کاریگەری ئەودا، ئینگلتەرا توانی نوێبوونەوەی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە بە پێشکەوتنی بەرچاوی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری ئەزموون بکات. نادادپەروەری و هەژاری کۆمەڵگایان کەم کردەوە، ئاستی ژیانی هەزاران کەسیان بەرزکردەوە. تەنانەت مێژوونووس جەی وێسلی برێدی مەزەندەی کردووە کە بزووتنەوەی چاکسازی برایانی وێسلی ڕێگری لە ئینگلتەرا کردووە کە بچێتە ناو شۆڕش و توندوتیژییەکی هاوشێوە کە لە فەرەنسا ڕوویدا:
پەیامی وێسلی جەختی لەسەر گشتگیری ئینجیل دەکردەوە. بەس نەبوو ڕۆحی مرۆڤ ڕزگاری بێت، بەڵکو دەبوو عەقڵ و جەستە و شوێنی نیشتەجێبوونی مرۆڤیش بگۆڕێت. لە سایەی تێڕوانینی وێسلی، کارەکانی لە بەریتانیا زۆر زیاتر بوو لە ئینجیل. دەرمانخانە و کتێبفرۆش و قوتابخانەیەکی ئازاد و پەناگەیەکی بێوەژنەکانی کردەوە و زۆر پێش ئەوەی ویلیام ویلبەرفۆرس کە ناسراوترین نەیاری کۆیلایەتی لەدایک بێت، هەستا بۆ دژایەتیکردنی کۆیلایەتی. وێسلی ئازادی مەدەنی و ئایینی بەرەوپێش دەبرد و خەڵکی وروژاند تا بزانن هەژاران چەندە دڕندانە بێبەش دەکرێن. وۆرک شۆپی بڕین و کاری دەستی داناوە و هەروەها خۆی پزیشکی خوێندووە بۆ یارمەتیدانی کەسانی پێویست. هەوڵەکانی وێسلی بووە هۆی باشترکردنی مافەکانی کرێکاران و هەروەها پەرەپێدانی ڕێساکانی سەلامەتی لە شوێنەکانی کاردا. دەیڤید لۆید جۆرج، سەرۆکوەزیرانی پێشووی بەریتانیا ڕایگەیاند، بۆ ماوەی زیاتر لە سەد ساڵ، میتۆدیستەکان سەرکردەی باڵادەستی بزووتنەوەی سەندیکاکان بوون. ... ڕۆبێرت ڕیکس بیرۆکەی دەستپێکردنی قوتابخانەی یەکشەممەی هێنایە ئاراوە، چونکە دەیویست دەرفەت بە منداڵانی کرێکارەکان بدات بچنە قوتابخانە. ئەوانی دیکە کە بەهۆی بوژانەوەی وێسلی کاریگەرییان لەسەر بوو، چاکسازییان لە خانەی هەتیوەکان و نەخۆشخانەکانی دەروونی و نەخۆشخانە و زیندانەکان کرد. بۆ نموونە فلۆرانس نایتنگەیل و ئەلیزابێس فرای بە پەرەپێدان و مۆدێرنکردنی چاودێری پزیشکی و سیستەمی زیندان ناسراو بوون. (10)
References:
1. Pirjo Alajoki: Naiseus vedenjakajalla, p. 21,22 2. Mia Puolimatka: Minkä arvoinen on ihminen?, p. 130 3. David Bentley Hart: Ateismin harhat (Atheist Delusions: The Christian Revolution and its Fashionable Enemies), p. 224,225 4. Pekka Isaksson & Jouko Jokisalo: Kallonmittaajia ja skinejä, p. 77 5. Matti Korhonen, Uusi tie 6.2.2014, p. 5 6. Rodney Stark: The victory of reason. How Christianity led to freedom, capitalism and Western Success. New York, Random House (2005), p. 233 7. David Bentley Hart: Ateismin harhat (Atheist Delusions: The Christian Revolution and its Fashionable Enemies), p. 65 8. Lennart Saari: Haavoittunut planeetta, p. 104 9. Parris, M., As an atheist, I truly believe Africa needs God, The Times Online, www.timesonline.co.uk, 27 December 2008 10. Loren Cunningham / Janice Rogers: Kirja joka muuttaa kansat (The Book that Transforms Nations), p. 41
|
Jesus is the way, the truth and the life
Grap to eternal life!
|
Other Google Translate machine translations:
ملیۆنان ساڵ / دایناسۆرەکان / پەرەسەندنی مرۆڤ؟ |
