This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text.

   On the right, there are more links to translations made by Google Translate.

   In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).

Karaitiana me te pūtaiao

Ua riro anei te faaroo Kerisetiano i te haafifi i te ite aivanaa aore ra ua faaitoito anei te reira? Pānuihia nga taunakitanga!

Ko te kaupapa o tenei tuhinga ko te whakapono Karaitiana me te pūtaiao. Mea nafea te faaroo Kerisetiano i te ohiparaa i te ite aivanaa e to ’na tupuraa? He mea whakararu i te whanaketanga o te aoiao, he mea whakatairanga ranei? Mai te peu e e hi‘opoahia teie vea na roto noa i te mau vea a te ao nei e te mau papai a te mau aivanaa tiaturi ore i te Atua, e horoa pinepine ratou i te hoê mana‘o matauhia no nia i te aroraa i rotopu i te faaroo e te ite aivanaa. Ko te whakaaro ko te whakapono ki te Atua me te matauranga he rerekee tetahi ki tetahi, a, ko te whakapono Karaitiana te aukati i te whanaketanga o te matauranga. I roto i tenei whakaaro, e kiia ana he kaha te pūtaiao i Kariki, ka ahu whakamua ano i te wa o te Maramatanga, ka wehe atu i te karakia o te whakakitenga, ka tiimata ki te whakawhirinaki ki te whakaaro me te tirohanga. Ko te hiranga o Darwin e kiia ana he mea nui mo te wikitoria whakamutunga o te tirohanga putaiao.

    Engari he aha te pono o te take? Ko te uho o te whakapono Karaitiana ehara i te mea pūtaiao me te mahi pūtaiao, engari ko te whakapono ki te oranga o te Atua me Ihu Karaiti, ma roto i a ia e murua ai nga hara o nga tangata katoa. Heoi, ehara tenei i te mea kaore te whakapono Karaitiana i awe i te matauranga me te whanaketanga o te hapori. Engari, ko te hiranga o Ihu me te whakapono Karaitiana kua tino whakatau mo te whanautanga me te ahunga whakamua o te matauranga. Ko tenei tirohanga e ahu mai ana i nga waahanga maha, ka whai ake nei maatau. Ka timata ma te reo me te reo matatini.

Te reo matatini: papakupu, wetereo, reta. Tuatahi, te whanautanga o nga reo pukapuka me te reo matatini. Kei te mohio nga tangata katoa ki te kore he reo tuhituhi a tetahi iwi, kare e taea e te tangata te panui, he aukati tera i te whanaketanga o te matauranga, te rangahau, te whanautanga o nga whakaaro me te horapa o te matauranga. Karekau he pukapuka, kare e taea e koe te panui, kare hoki e horapa te matauranga. Ka noho tonu te hapori i roto i te ahua ngoikore.

   Na, he pehea te awe o te whakapono Karaitiana ki te hanga i nga reo tuhituhi me te reo tuhituhi? Koinei te waahi o te maha o nga kairangahau he waahi matapo. Kaore ratou i te mohio ko te nuinga o nga reo tuhituhi i hangaia e nga Karaitiana karakia. Ei hi‘oraa, i ǒ nei i Filelane, ua nenei o Mikael Agricola, taata faaapî i te pae faaroo Finiland e te papa o te mau papai, i te buka ABC matamua e te Faufaa Apî e te tahi atu mau tuhaa o te tahi atu mau buka o te Bibilia. I ako te iwi ki te panui i a raatau.

    I Tiamani, ua na reira atoa o Martti Luther. Ua huri oia i te Bibilia na roto i te reo Heremani ma to ’na iho reo. E rave rahi hanere neneiraa tei ravehia no ta ’na huriraa e ua haamauhia te reo i faaohipahia e Luther ei reo papai i rotopu i te mau Helemani.

    Ka pehea a Ingarangi? Ua rave o William Tyndale, tei huri i te Bibilia na roto i te reo Beretane, i te hoê tuhaa faufaa i roto i te reira. Na te whakamaoritanga a Tyndale i awe i te whanautanga o te reo Ingarihi hou. Ia au i te iritiraa a Tyndale, ua hamanihia te iritiraa a King James i muri iho, o te iritiraa reo Beretane tuiroo roa ïa o te Bibilia.

   Ko tetahi tauira ko nga reta a nga iwi Slavic, e kiia ana ko te reta a Cyrillic. Ua tapaohia ratou i muri a‘e ia St. Cyril, tei riro ei mitionare i rotopu i te mau Slaves e ua ite ratou e aita ta ratou e piapa. I whakawhanakehia e Cyril te piapa mo ratou kia taea ai e ratou te korero i te Rongopai mo Ihu.

   I mua i te whanautanga o te kaha ki te panui, me noho tonu te reo tuhituhi. I roto i tenei tikanga, he nui te mahi a nga mihinare Karaitiana, ehara i nga rau tau ki muri i nga whenua o te hauauru, engari i Afirika me Asia hoki i muri mai. Kua roa pea nga mihinare i mahi rangahau reo. Na ratou i hanga nga wetereo tuatahi, papakupu me nga reta.

   Ko tetahi o aua tangata ko te mihinare Metoriti a Frank Laubach, nana i timata te mahi panui i te ao katoa. I awe ia i te whanaketanga o nga pukapuka ABC i roto i nga reo 313. Kua tohua ia hei apotoro mo te hunga kore korero.

    Ko nga tauira e whai ake nei e pa ana ki te mea kotahi, te whanaketanga o nga reo. He mea nui ano ko nga reo penei i te Hindi, te reo matua o Inia, Urdu o Pakistan, me Bengali o Bangladesh kei a raatau te wetereo me te reo i runga i nga kaupapa Karaitiana. E hia rau miriona nga tangata e korero ana, e whakamahi ana i enei reo.

Vishal Mangalwadi: I tipu ake ahau i roto i te ngakau o te reo Hindu i Allahabad, tata ki te 80 kiromita mai i Kashi, i tuhia e Tulsidas Ramcharitmanasin , te epic whakapono tino nui o te Raki o Inia. I korerotia mai ki ahau i ahu mai a Hindi i tenei hautoa nui. I to ’u taioraa râ, ua peapea roa vau, no te mea aita vau i taa i te hoê noa ’‘e pereota o te reira. He rereke te reo “Hindi” a te kaituhi i taku ka timata ahau ki te patai, no hea taku reo whaea – te reo rangatira o Inia – no hea.

… Kare ano hoki nga tohunga hindu i whakawhanake i te reo o Inia, te Hindi. Ko te mihi ki nga kaiwhakamaori Paipera penei i a John Borthwick Gilchrist me nga tohunga reo mihinare penei i a Rev. SHKellogg i puta mai te reo tuhituhi Hindi o naianei mai i te reo i whakamahia e te kaitito waiata a Tulsidas (c. 1532-1623).

... Ua horoa te feia huri Bibilia e te mau mitionare hau atu i to ’u reo Hindi. Ko nga reo tuhituhi ora katoa o Inia e whakaatu ana i a raatau mahi. I te tau 2005, i tukuna e Dr. Babu Verghese, he kairangahau mai i Mumbai engari he tangata korero Maori o Malayalam, i tukuna he tuhinga tohu tohu 700-wharangi ki te Whare Wananga o Nagpur mo te arotake. Ua faaite oia e na te feia huri Bibilia i hamani i na reo papai e 73 no teie tau na roto i te mau reo e paraparauhia ra e te rahiraa o te mau Inidia ite ore i te taio. Ko enei ko nga reo rangatira o Inia (Hindi), Pakistan (Urdu) me Bangladesh (Bengali). E rima nga tohunga o Bramine i ako i te tuhinga whakapae a Verghes, ka whakawhiwhia ki a ia te taitara Doctor of Philosophy i te tau 2008. I taua wa ano, i whakaae katoa ratou, i muri i te whakaputanga, me tango te tuhinga roa hei pukapuka ako mo te ako reo Inia. (1)

Ko te mahi mihinare Karaitiana i nga wa katoa he whanui te ahua o te awhina i te tangata, no reira kua toro atu ki te awhina i te hunga mate, te haua, te hiakai, te kainga kore, me te whakahawea. I roto e rave rahi mau fenua no Afirika, ua patu te mau mitionare Kerisetiano i te niu o te taatoaraa o te faanahoraa o te fare haapiiraa i te pae no te haapiiraa tumu e te toroa. Waihoki, ko te miihana i whai waahi nui ki te hanganga o te whatunga tiaki hauora ... Ko te kairangahau rongonui o Awherika, ko te Ahorangi o te Whare Wananga o Yale a Lamin Sanneh i kii i Awherika, kua mahia e nga mihinare te mahi tino nui ki nga ahurea o te rohe ma te hanga i te turanga o te reo tuhi. (2)

Nga kaupapa reo matatini me nga tuhinga. Ka rite ki te korero, ko te nuinga o nga reo kua whiwhi i o raatau wetereo me o raatau tuhinga mai i te mana o te whakapono Karaitiana. E ere te feia tiaturi ore i te Atua e te mau hau fenua i te mau tumu o teie tupuraa, e mau tia râ no te faaroo Kerisetiano. Ko te whanaketanga o nga hapori ka taea te whakaroa mo nga rau tau me te kore whakapono ki te Atua me Ihu.

    Kei roto i tenei waahanga nga kaupapa reo matatini i Uropi me etahi atu waahi o te ao. Na roto ia ratou, e haapii te taata i te taio i te Bibilia e te tahi atu mau papai e e haapii i te mau mea apî. Ki te kore koe e mohio ki te tuhituhi, he uaua ki te ako i nga mea hou kua tuhia e etahi atu.

    I te wa i wikitoria ai e te whakapono Karaitiana te mara na roto i te mahi mihinare, kua pai ake te ahua o te hapori me te mana o nga iwi maha. Ko enei mea he pai ake te ahua o te hauora, he pai ake te ohanga, he pai ake te ahuatanga o te hapori, he iti ake te pirau me te mate tamariki, me te pai ake o te mohio ki te reo matatini. Mena kaore he mahi mihinare me te whakapono Karaitiana, ka nui ake te mamae me te rawakore i te ao, kaore hoki te tangata e mohio ki te panui. I roto i etahi atu, ko Robert Woodberry, he kaiako awhina i te Whare Wananga o Texas, i kite i te hononga i waenga i te mahi mihinare me te manapori, te pai ake o te mana o te tangata me te reo tuhituhi:

Kairangataiao: Na te mahi mihinare i timata te manapori

E ai ki a Robert Woodberry, te ahorangi kaiawhina i te Whare Wananga o Texas, ko te paanga o nga mahi mihinare a nga Porotetani i te tekau tau atu i 1800 me te timatanga o te 1900 i runga i te whanaketanga o te manapori kua tino nui ake i nga whakaaro o mua. Maoti i te rave i te hoê tuhaa iti i roto i te tupuraa o te hau manahune, e tuhaa rahi ta te mau mitionare i roto e rave rahi mau fenua no Afirika e no Asia. Te faaite ra te vea Christianity Today i te reira.

Kua rangahau a Robert Woodberry i te hononga i waenga i te mahi mihinare me nga take e pa ana ki te manapori tata mo te 15 tau. E ai ki a ia, i reira nga mihinare Porotetani i whai mana nui. I reira kua kaha ake te whakawhanaketanga o te ohanga i enei ra, a he pai ake te ahua o te hauora i nga waahi, he iti ake te mana o nga mihinare, kaore ranei. I roto i nga waahi kei te nuinga o nga hitori o nga mihinare, kei te iti ake te mate o nga tamariki i tenei wa, he iti te pirau, he nui ake te reo tuhituhi me te ngawari ake te uru ki te matauranga, ina koa mo nga wahine.

   E ai ki a Robert Woodberry, na nga Karaitiana whakaoranga Porotetani i whai hua pai. Engari, ko nga minita mahi a te kawanatanga me nga mihinare Katorika i mua i te tekau tau atu i 1960 karekau he paanga pera. (3)

Ko tetahi tauira pai mo te awe o te whakapono Karaitiana ki te reo matatini me nga tuhinga, no te tata ki te tau 1900 ka eke nga tuhinga a te ao ki nga pukapuka wairua i nga hokonga. Tei roto te Bibilia e ta ’na mau haapiiraa i te hoê tiaraa faufaa roa i te roaraa o te mau tenetere, e tae roa mai i te senekele i mairi a‘enei, ua ere roa ’tu to ’na faufaaraa i te mau fenua Tooa o te râ. He mea tupono noa ranei i taua ano o te rau tau 20, i te wa i whakarerea ai te whakapono Karaitiana, ka whawhai nga pakanga nui rawa atu o te hitori?

    Ko tetahi atu tauira ko Ingarangi, koinei te whenua tino whakawhanake i te ao i nga rautau 18 me te 19. Engari he aha i muri i te pai o te whanaketanga o Ingarangi? Ko tetahi take ko te whakaoranga wairua i tahuri ai nga tangata ki te Atua. He maha nga mea pai i puta mai, penei i te matauranga pukapuka, te whakakore i te mahi taurekareka, me te whakapai ake i te mana o te hunga rawakore me nga kaimahi.

   Ko John Wesley, e mohiotia ana ko te kaikauwhau tino nui o te kaupapa Metoriti, a na roto i a ia nga whakaoranga nui i tae mai ki Ingarangi i te rau tau 1800, i tino whakaawe i tenei whanaketanga. E ai ki te korero na tana mahi i ora ai a Ingarangi i te ahua o te hurihanga i puta ki Parani. Heoi, i whai waahi ano a Wesley me ona hoa mahi i te mea ka taea e nga tangata pakeha nga pukapuka te panui. Te parau ra te Encyclopedia Britannica no Wesley i roto i teie tuhaa e “aita e taata ê atu i te 18raa o te tenetere i rave rahi roa i te faaitoitoraa i te taioraa i te mau buka maitai, e ua afai mai i te mau buka e rave rahi i mua i te taata ma te hoo iti”...

    I Ingarani, he hua o nga whakaoranga, i whanau ano nga mahi kura Hapati i te rau tau 1800. I te takiwa o te tau 1830, tata ki te hauwha o te 1.25 miriona o nga tamariki o Ingarangi i haere ki te kura Hapati, i reira ka ako ratou ki te panui me te tuhituhi. Kua riro a Ingarangi hei hapori mohio ki te tuhituhi e te kupu a te Atua; kaore te kawanatanga i awe.

    He aha te United States? Ko te korero e whai ake nei e pa ana ki tenei. Na John Dewey (1859-1952) i korero, nana nei i kaha te awe i te ao o te matauranga i Amerika. Heoi, i whakamaramatia e ia he pehea te whai hua o te whakapono Karaitiana ki runga hei tauira mo te matauranga rongonui me te whakakorenga o te mahi taurekareka i tona whenua:

Ko enei tangata (Karaitiana rongopai) te tuara o te mahi atawhai hapori, nga mahi torangapu e whai ana ki nga whakarereketanga hapori, te pacifism me te matauranga whanui. Ka whakatinana, ka whakaatu hoki i te atawhai ki te hunga e raru ana ohaoha me etahi atu iwi, ina koa ka whakaatu ratou ahakoa te iti o te hiahia ki te ahua o te kawanatanga - - Ko tenei waahanga o te taupori kua whakautu pai ki nga tono mo te mahi tika me te tohatoha riterite o nga whai wāhitanga i runga i to raatau ake whakaaro mo te taurite. I whai i nga tapuwae o Lincoln i te whakakorenga o te mahi pononga me te whakaae ki nga whakaaro o Roosevelt i tana whakahenga i nga umanga "kino" me te kohi taonga i roto i nga ringaringa o te tokoiti. (4)

Whare Wananga. I mua ake nei, i korerohia me pehea te awe o te whakapono Karaitiana ki te hanga i nga reo tuhituhi me te reo matatini i nga rautau o mua me tenei wa. Ei hi‘oraa, i roto i te mau fenua no Afirika, te tumu o te faanahoraa o te fare haapiiraa i te pae no te haapiiraa tumu e te toroa, ua fanauhia mai ïa na roto i te mana o te mau mitionare kerisetiano, mai te reira atoa i te pae no te haapaoraa. Ki te kore te awe o te whakapono Karaitiana, kua roa te whanaketanga o nga hapori mo nga rau tau.

   Ko tetahi waahi ko nga whare wananga me nga kura. I te taha o te reo matatini, he mea nui mo te whanaketanga o te puutaiao, te rangahau, te whanautanga o nga whakaaro me te hora o nga korero. Na ratou, ka anga whakamua te matauranga me te rangahau ki tetahi taumata hou.

   Mea nafea te faaroo Kerisetiano i te ohiparaa i nia i teie tuhaa? Ko te hunga whakapono me te whakaponokore i te nuinga o te wa kaore i te mohio ko te Paipera me te whakapono Karaitiana te mahi nui i tenei waahanga. E hia rau nga whare wananga me nga tekau mano o nga kura kua timatahia e nga Karaitiana karakia, na roto ranei i te mahi mihinare. Kare ratou i whanau i runga i te whakapono whakaponokore, no te mea karekau he whare wananga o te ao me nga whare wananga a te kawanatanga. Hei tauira, ko nga whare wananga e whai ake nei e mohiotia ana i Ingarangi me Amerika:

- Oxford me Cambridge. He maha nga whare karakia me nga whare karakia o nga taone e rua. I hanga tuatahi enei whare wananga hei whakaako i te Paipera.

- Harvard. I tapaina tenei whare wananga ki a Reverend John Harvard. Ko tana pepeha mai i te tau 1692 ko Veritas Christo et Ecclesiae (te pono mo te Karaiti me te Hahi)

- Ko te Whare Wananga o Yale na te tauira o mua o Harvard, tohunga Puritan Cotton Mather.

- Ko te perehitini tuatahi o te Whare Wananga o Princeton (ko te Kareti o New Jersey tuatahi) ko Jonathan Edwards, e mohiotia ana mo te whakaoranga nui i Amerika i te rau tau 1800. Ko ia te kaikauwhau rongonui o tenei whakaoranga, me George Whitefield.

- Te Whare Wananga o Pennsylvania. Ko George Whitefield, tetahi atu rangatira o te Whakaoho Nui, i whakatu te kura i puta i muri mai hei Whare Wananga o Pennsylvania. He tama a Whitefield na tetahi kaitiaki paparapara me tetahi hoa mahi o John Wesley i kiia ake nei i a ia i Ingarangi. He tino ataahua tona reo, he tangi, he kaha hoki tona reo, kia rongo ai ia ki nga mano tini o nga tangata i roto i nga huihuinga o waho. Ua nehenehe atoa oia e poro ma te ta‘i i to ’na mata no te aumihi ta te Atua i horoa no ’na no te taata

   He aha mo Inia? Kaore i mohiotia a Inia mo tona Karaitiana. Heoi, i tenei whenua, pera i Awherika, he mano nga kura kua whanau i runga i te whakapono Karaitiana. Ko nga whare wananga tuatahi i Inia i whanau ano i runga i te kaupapa kotahi. Ko nga whare wananga penei i te whare wananga o Calcutta, Madras, Bombay me Serampore e tino mohiotia ana. I tua atu, ko te Whare Wananga o Allahabad, i whakaturia i te 1887, he rongonui. E rima o nga Pirimia tuatahi e whitu o Inia i ahu mai i tenei taone nui, a he maha nga whakahaere o Inia i ako ki te Whare Wananga o Allahabad.

He hurihanga i roto i te pūtaiao. I timata te tuhinga mai i te whakaaro i paingia e te hunga whakaponokore ko te whakapono Karaitiana he arai ki te whanaketanga o te pūtaiao. Heoi, he ngawari te patai i tenei tirohanga, na te mea ko nga reo tuhituhi, reo matatini me nga whare wananga te nuinga i whanau mai i te awe o te whakapono Karaitiana.

    He aha te mea e kiia nei ko te hurihanga pūtaiao? I te nuinga o te wa e mau ana i roto i nga roopu whakaponokore me te hunga whakaponokore ko tenei ngangautanga kaore he hononga ki te whakapono Karaitiana, engari ka taea te patai tenei whakaaro. No te mea i roto i te tikanga hou, kotahi anake te timatanga o te matauranga, ara, i Uropi o nga rautau 16-18, i reira i kaha ai te whakapono whakapono Karaitiana. Kare i timata i roto i te hapori whakapono, engari i roto i te hapori i whakaaweahia e te whakapono Karaitiana. Tata ki nga kaiputaiao rangatira katoa i whakapono ki te orokohanga. I roto ia ratou ko Francis Bacon, Robert Boyle, Isaac Newton, Johannes Kepler, Copernicus, Galileo Galilei, Blaise Pascal, Michael Faraday, James Clerck Maxwell, John Ray, Louis Pasteur, me era atu. Ehara ratou i te mangai o te Maramatanga engari no te whakapono Karaitiana.

Ua tapao te mau u‘i o te mau taata tuatapapa aamu e te mau taata tuatapapa i te pae totiale e ua tauturu te mau Kerisetiano, te faaroo kerisetiano, e te mau faanahonahoraa Kerisetiano i roto i te mau ravea huru rau i te tupuraa o te mau haapiiraa, te mau ravea, e te mau faanahoraa o tei fanau mai i te pae hopea o te ite aivanaa natura o teie tau (...) Noa ’tu e mea taa ê te mau mana‘o no nia i to ’na mana fatata te mau taata tuatapapa aamu atoa i teie mahana te farii nei e ua faaitoito te Kerisetianoraa (Catholicism e Porotetani) i te mau taata i te pae no te tuatapaparaa i te mau faanahoraa o te natura. Ua tapao atoa te feia tuatapapa aamu e ua riro te mau mana‘o i tarahuhia mai i te Kerisetianoraa i roto i te mau aparauraa aivanaa e te mau faahopearaa maitatai. Te parau atoa ra te tahi mau aivanaa e no roto mai te mana‘o o te natura e ohipa ra ia au i te tahi mau ture i te pae faaroo Kerisetiano. (5)

He aha i muri i te hurihanga pūtaiao? Ko tetahi take, ko nga whare wananga kua kiia ake nei. I te tau 1500, tata ki te ono tekau o ratou i Uropi. Ehara enei whare wananga i nga whare wananga i mauhia e te hunga whaimana me te kawanatanga, engari i ara ake i runga i te kaha tautoko o te whare karakia o nga tau waenga, a, ko te rangahau putaiao taiao me te arorangi he mahi nui ki roto. I roto i a raatau he waatea noa ki te rangahau me te korerorero, i paingia. He rau mano nga tauira o enei whare wananga, a, i awhina ratou ki te whakarite i te whenua mo te hurihanga putaiao ka taea ki Uropi i nga rautau 16-18. Ko tenei hurihanga kaore i puta ohorere mai, engari i mua i nga whanaketanga pai. Ko etahi atu whenua karekau i rite te matauranga whanui me nga whare wananga rite ki Uropi,

I hangaia e te Waenga Waenga he turanga mo te tino whakatutukitanga o te hapori o te Tai Hauauru: te aoiao hou. Ko te kerēme e kii ana karekau he putaiao i mua i te "Renaissance" he horekau. I muri i to ratou mohio ki nga rangahau Kariki tawhito, ka whakawhanakehia e nga tohunga o te Waenganui nga punaha whakaaro, na te mea i kaha ake te mahi pūtaiao ki nga wa o mua. Ko nga whare wananga, i tiakina ai te herekoretanga o te matauranga mai i te mana o nga rangatira, i whakatuu i nga tau 1100. Ko enei umanga he waahi haumaru mo nga rangahau pūtaiao i nga wa katoa. Ahakoa ko te whakapono Karaitiana he mea tino pai ki te whakatenatena i te rangahau o te taiao, i whakaponohia na te Atua i hanga. (6)

Te rongoa me nga hohipera. Ko tetahi waahanga kua awehia e te whakapono Karaitiana ko te rongoa me te whanautanga o nga hohipera. Ko tetahi waahanga nui ko nga Moni, nana i pupuri, i kape me te whakamaori i nga tuhinga rongoa tawhito me etahi atu mahi puāwaitanga me nga mahi pūtaiao. I tua atu, i whakawhanakehia ano e ratou te rongoa. Mehemea kaore a raatau mahi, karekau e rite te ahu whakamua o te rongoa, karekau hoki nga tuhinga tawhito o nehe e mau tonu hei panuitanga ma nga reanga hou.

    Ko nga mahi hauora, mahi hapori me te maha o nga whakahaere atawhai (Ripeka Whero, Whakaorangia nga Tamariki...) kua timata ano e te hunga e kii ana he Karaitiana, no te mea kei roto tonu i te whakapono Karaitiana te aroha ki te tangata tata. Ua niuhia te reira i nia i te haapiiraa e te hi‘oraa o Iesu. Engari, ko te hunga whakaponokore me nga tangata tangata he maha nga wa e noho ana i tenei waahi. Ko te kairīpoata Ingarihi a Malcolm Muggerridge (1903-1990), ko ia ano he tohunga tangata, engari he pono, i kite i tenei. I aro atu ia ki te paanga o te tirohanga o te ao ki te ahurea:"Kua noho ahau i nga tau i Inia me Awherika, a i roto i enei mea e rua kua tutaki ahau ki te maha o nga mahi tika e mauhia ana e nga Karaitiana no nga huihuinga rereke; engari karekau ahau i kite i tetahi hohipera, i tetahi whare pani ranei e tiakina ana e tetahi whakahaere hapori, he repera repera ranei e mahi ana i runga i te kaupapa o te tangata." (7)

   Ko nga korero e whai ake nei e whakaatu ana he pehea te awe o te whakapono Karaitiana i nga mahi tapuhi me etahi atu waahi na roto i te mahi mihinare. Ko te nuinga o nga hohipera i Awherika me Inia i whanau na roto i nga misioni Karaitiana me te hiahia ki te awhina. Ko tetahi waahanga nui o nga hohipera tuatahi i Uropi i ahu mai i raro i te mana o te whakapono Karaitiana. Ka taea e te Atua te whakaora tika i te tangata, engari he tokomaha kua whiwhi awhina mai i nga rongoa me nga hohipera. E tuhaa faufaa to te faaroo Kerisetiano i roto i te reira.

I te roaraa o te anotau no Ropu, ua tapea te mau taata no te Order of Saint Benedict, hau atu i te piti tausani fare ma‘i i te pae Tooa o te râ o Europa ana‘e. Ko te rautau 12 ^he mea tino nui mo tenei ahuatanga, ina koa i reira, i te waahi whakahaere o te Ota a Hoani. Ei hi‘oraa, ua haamauhia te fare ma‘i rahi a te Varua Maitai i te matahiti 1145 i Montpellier, o tei riro oioi ei pu no te haapiiraa i te pae no te pae rapaauraa e te fare rapaauraa no Montpellier i te matahiti 1221. Taa ê atu i te rapaauraa, ua horoa teie mau fare ma‘i i te maa na tei poia e ua aupuru i te mau vahine ivi e te otare, e ua horoa i te mau tao‘a moni na te feia e hinaaro ra. (8)

Ahakoa kua tino whakahengia te hahi Karaitiana puta noa i tona hitori, ko ia tonu te mea tuatahi i roto i nga mahi rongoa mo te hunga rawakore, te awhina i nga herehere, te hunga kore kainga, te hunga kua mate, me te whakapai ake i nga taiao mahi. I Inia ko nga hohipera pai me nga whare matauranga e hono ana ki a ia ko nga hua o te mahi mihinare Karaitiana, tae noa ki te nui o nga Hindu e whakamahi ana i enei hohipera nui atu i nga hohipera e tiakina ana e te kawanatanga, no te mea e mohio ana ratou ka pai ake te tiaki i reira. E ai ki te whakapae i te timatanga o te Pakanga Tuarua o te Ao, 90% o nga nēhi i Inia he Karaitiana, a, 80% o ratou i whai matauranga ki nga hohipera mihinare. (9)

I roto i te whare karakia ko nga mahi o tenei ao he rite tonu ki nga mahi o te ao a muri ake nei; e au ra e te mau mea atoa ta te mau Afirika i rave, no roto mai ïa i te ohipa mitionare a te ekalesia. (Nelson Mandela i roto i tana korero mo te haere roa ki te herekore)

Ua hamani ino anei te ekalesia i te mau aivanaa? Ka rite ki te korero, he nui te awe o te whakapono Karaitiana i te whanautanga o te huringa pūtaiao. Ko tetahi take i penei ai ko nga whare wananga i whakaturia e te hahi. Ko te whakapae e pai ana te hunga whakaponokore ki te whakatipu, ara ko te whakapono Karaitiana hei aukati i te whakawhanaketanga o te pūtaiao, he pakiwaitara nui. Ka kitea ano tenei e te meka ko nga whenua kua roa rawa te awe o te whakapono Karaitiana he paionia i roto i nga mahi pūtaiao me te rangahau.

    Eaha ïa no nia i te mana‘o e ua hamani ino te ekalesia i te mau aivanaa? Kei te pirangi nga roopu Atheist ki te pupuri i tenei kaupapa, engari he maha nga kairangahau o mua e kii ana he whakakorikori i te hitori. No te mutunga o te rau tau 1800 noa iho tenei whakaaro mo te taupatupatu i waenga i te whakapono me te aoiao, na nga kaituhi i tautoko i te ariā a Darwin, penei i a Andrew Dickson White me John William Draper, i whakaputa i roto i a raatau pukapuka. Heoi, hei tauira, ko te korero a James Hannam, te kairangahau o nga tau waenga:

He rereke ki te whakapono noa, kaore rawa te whare karakia i tautoko i te whakaaro o te whenua papatahi, kare rawa i whakaae ki te tuku mate mate, me te tino kore rawa i tahuna tetahi tangata mo o ratou whakaaro pūtaiao. (10)

Ko Tim O'Neill o Ahitereiria i whai whakaaro ki tenei kereme me te whakaatu i te iti o nga tangata e mohio ana ki nga hitori: "Ehara i te mea uaua ki te whana i tenei poauau, ina koa ka mohio nga tangata e korero ana mo taua mea kaore he korero mo te hitori. Kua kohia e ratou enei whakaaro rereke mai i nga paetukutuku me nga pukapuka rongonui. Ka pakaru enei kerēme i te wa e pa ana ki nga taunakitanga korekore. Ka kitea e ahau he mea ngahau ki te tawai ki nga kaikorero ma te tono ki a ratou ki te whakaingoa i tetahi - kotahi anake - i tahuna i te Kaiputaiao, i te kaiputaiao ranei. E kore rawa e taea e ratou te whakaingoa i tetahi... I te wa e whakarārangihia ana e au nga kaiputaiao o te Waenganui - Albertus Magnus, Robert Grosseteste, Roger Bacon, John Peckham, Duns Scotus, Thomas Bradwardine, Walter Burley, William Heytesbury, Richard Swineshead, John Dumbleton, Richard of Wallingford, Nicholas Oresme, Jean Buridan,me Nicolaus Cusanus-a ka patai ahau he aha enei tangata i roto i te rangimarie katoa i neke ake ai te matauranga o te Middle Ages me te kore te hahi e whakararuraru i a ratou, ko te nuinga o nga wa ka rukuhia o ratou mahunga o oku hoa whawhai, me te miharo he aha te mea i he." (11)

   Eaha ïa no Galileo Galilei, o tei huri i te hi‘oraa a te Ptolemy Heleni i nia i te fenua o te mahana e haaati ra i te fenua? He pono i he te mahi a te Pope ki a ia, engari ko te take he whakakorikori i te whakamahi mana, ehara i te whakahē ki te pūtaiao. (Ae, kua hara nga popa me te Hahi Katorika mo etahi atu mea maha, penei i te Crusades me te Inquisition. Heoi, he mea ke ki te whakarere rawa i te whakapono Karaitiana, ki te kore ranei e whai i nga whakaakoranga a Ihu. He tokomaha e kore e mohio ki tenei rereketanga.) Mea faufaa atoa ia tapao e ua amahamaha te mau tia e piti no te ite aivanaa e no te faaroo i to raua huru i nia i te mana‘o o Galileo. Ko etahi o nga kaiputaiao kei tona taha, ko etahi ki te whakahee. Oia atoa, ua patoi te tahi mau ekalesiatiko i to ’na mau mana‘o, ua paruru vetahi. He penei tonu te ahua ina puta nga ariā hou.

   Na te aha i kore ai a Galileo i pai ki te Pope, ka mauheretia i roto i tona whare? Ko tetahi take ko te ahua o Galileo. Ko te Pope i mua he tino whakamihi ki a Galileo, engari na te tuhi kore mohio a Galileo i kaha ake te ahua. Kua tuhia e Ari Turunen nga korero mo te take:

Ahakoa ko Galileo Galilei e kiia ana ko tetahi o nga kaiwhakaatu nui o te aoiao, me maumahara kaore ia i te tino ahuareka hei tangata. He tangata whakahihi, he ngawari te riri, he maha nga amuamu, kaore ia i te whai whakaaro me te pukenga ki te hapai i nga tangata. He mihi ki tona arero koi me tana whakakatakata, kare ano ia i te ngoikore o ona hoa riri. Ko nga mahi arorangi a Galileo e whakamahi ana i te whakatakotoranga korero. Ko te pukapuka e whakaatu ana i tetahi tangata iti ake te mohio ko Simplicius te ingoa, nana i whakaatu a Galileo i nga tautohetohe tino poauau. I kaha nga hoariri o Galileo ki te whakapae i te Pope ko Galileo te Pope me tana ahua o Simplicus. I muri noa iho ka mahi te Urban VIII horihori me te tairongo ki a Galileo...

    ...I whakaaro a Urbanus ki a ia he kaiwhakahou, ka whakaae ia ki te korero ki a Galileo, engari he nui rawa te ahua o Galileo mo te Pope. Ahakoa ko Galilei te Pope me tana ahua Simplicus kaore ranei, he kino rawa te whiriwhiri i te ingoa. Kare a Galilei i aro ki nga kaupapa o te tuhi angitu, tae atu ki te whakaute i te kaipānui. (12)

E ua hamani ino anei te feia tiaturi ore i te Atua i te mau aivanaa? I te iti rawa i tupu tenei i roto i te Soviet Union whakaponokore, i reira i mauheretia ai etahi kaiputaiao, penei i nga tohunga ira, me etahi i mate na o ratou whakaaro pūtaiao.

     Waihoki, he maha nga kaiputaiao i mate i roto i te Huringa Wīwī: te tohunga kemu a Antoine Lavoisier, te tohunga arorangi a Jean Sylvain Bally, te tohunga kohuke a Philippe-Frédéric de Dietrich, te tohunga arorangi a Jean Baptiste Gaspard Bochart de Saron, te tohunga huaota Chrétien Guillaume de Lamoignon de Malesherbes. Heoi, karekau ratou i mate mo o ratou whakaaro putaiao, engari mo o ratou whakaaro torangapu. I konei hoki, he keehi mo te tukino i te mana, he rereke nga hua i to te ahua o te mahi a Galileo.

Ko te ara pohehe o te putaiao: Na Darwin i kotiti te putaiao. I timata tenei tuhinga mai i te kerēme i paingia e te hunga whakaponokore ko te whakapono Karaitiana he aukati i te whanaketanga o te pūtaiao. I kiihia kaore he kaupapa o tenei kereme, engari ko te hiranga o te whakapono Karaitiana te mea nui mo te whanautanga me te ahunga whakamua o te matauranga. Ko tenei whakaaro i ahu mai i etahi ahuatanga penei i te whanautanga o nga reo tuhituhi, te reo tuhituhi, nga kura me nga whare wananga, te whanaketanga o te rongoa me nga hohipera, me te mea i puta te hurihanga putaiao i te rautau 16th-18th Europe, i reira i kaha ai te whakapono Karaitiana. Ko tenei huringa kaore i timata i roto i te hapori whakapono, engari i roto i te hapori i whakaaweahia e te whakapono Karaitiana.

   Mena he mea pai te whakapono Karaitiana mo te whanaketanga o te aoiao, no hea te whakaaro o te whakahē i te aoiao me te whakapono Karaitiana? Ko tetahi take mo tenei ko Charles Darwin me ana ariā o te kukuwhatanga i te rau tau 1800. Ko tenei ariā, e hototahi ana ki te tikanga maori, te take matua o tenei ahua. Kua kii ano te tangata whakaponokore ki te whakapono a Richard Dawkins, i mua i te wa o Darwin he uaua ki a ia te whakaponokore ki te Atua: "Ahakoa he ahua tika te whakaponokore ki te Atua i mua i a Darwin, na Darwin anake i whakatakoto te turanga mo te whakaponokore o te hinengaro tika" (13).

   Engari engari. Ina whakaute nga kaiputaiao maori ki nga mahi me nga mahi a Darwin, he tika tetahi wahi, he he tetahi wahi. E tika ana ratou he tino tohunga maori a Darwin i tino titiro ki te taiao, i ako mo tana kaupapa me te mohio ki te tuhi mo ana rangahau. Karekau e taea e te tangata kua panui i tana magnum opus On the Origin of Species te whakakahore i tena.

   Heoi ano, kei te he ratou ki te whakaae ki te whakapae a Darwin he mea tuku iho nga momo katoa mai i te puutau tuatahi (te ariā tuatahi o te waea ki te tangata). He ngawari noa te take: Kaore i taea e Darwin te whakaatu i etahi tauira o nga huringa o nga momo i roto i tana pukapuka On the Origin of Species, engari ko nga tauira o te rereketanga me te urutau anake. E rua nga mea rereke. Ko nga rereketanga, penei i te rahi o te ngutu o te manu, te rahi o nga pakau, me te pai ake o te atete o etahi huakita, kaore rawa i te tohu i ahu mai nga momo o naianei katoa i te kotahi te puutau taketake. Ko nga korero e whai ake nei he korero ake mo te kaupapa. Ko Darwin tonu i whakaae karekau he tauira o nga tino huringa o nga momo. I roto i tenei tikanga, ka taea te kii na Darwin i whakapohehe i te ao pūtaiao:

Darwin: Kei te ngenge au ki te korero ki nga tangata kaore au e kii ana he tohu tika kua huri tetahi momo ki tetahi atu momo, a ki taku whakapono he tika tenei tirohanga na te mea he maha nga ahuatanga ka taea te whakarōpū me te whakamarama i runga i tera. (14)

Encyclopedia Britannica: Me whakanuihia kaore a Darwin i kii i kaha ki te whakamatau i te kukuwhatanga me te takenga mai o nga momo. I kii ia mehemea kua tupu te kukuwhatanga, he maha nga meka kaore e taea te whakamarama. Ko nga taunakitanga e tautoko ana i te kukuwhatanga he mea autaki. 

"He tino whakahiato te pukapuka kua rongonui mo te whakamaarama i te takenga mai o nga momo kaore i te whakamaarama i tetahi huarahi." (Christopher Booker, kaituhi Times e korero ana mo te magnum opus a Darwin, On the Origin of Species )   (15)

Mena i whakaako a Darwin i tetahi huarahi, kaua ki te rakau whanau kotahi (ko te tirohanga o te kukuwhatanga, e kii ana ko nga momo ora o naianei i puta mai i te pukoro tuatahi), kua maha nga rau o nga whanau whanau, a he manga, he weherua to ia rakau, ka tata ia ki te pono. Ka puta nga rereketanga, pera i ta Darwin i whakaatu, engari i roto noa i nga momo taketake. He pai ake te pai o nga kitenga ki te tauira o te waihanga i te tauira i ahu mai ai nga momo ora o naianei mai i te puutau tuatahi, ara, he ahua kakau kotahi:

Ka taea noa e tatou te whakaaro mo nga take i arai ai nga kaiputaiao ki te tango i te ariā o te tupuna tupuna noa. Ko te wikitoria o te Darwinism e kore e kore i piki ake te mana o nga kaiputaiao, a, ko te whakaaro o te mahi aunoa i te pai ki te wairua o nga wa i tae atu ai te whakaaro nui ki te tautoko mai i nga kaiarahi whakapono. Ahakoa he aha, i whakaae nga kaiputaiao i te ariā i mua i te tino whakamatautauria, katahi ka whakamahi i to raatau mana ki te whakatenatena i te iwi whanui he ranea nga tikanga taiao hei whakaputa i te tangata mai i te huakita me te huakita mai i te ranunga matū. I timata te rangahau kunenga ki te rapu taunakitanga tautoko ka timata ki te whakaputa i nga whakamarama ka whakakore i nga taunakitanga kino. (16)

Ka whakahē hoki te rekoata parapara i te ariā a Darwin. Kua roa e mohiotia ana karekau e kitea he tipu haere i roto i nga parapara, ahakoa ko te ariā kukuwhatanga e hiahia ana kia puta mai nga tairongo, nga whekau me nga momo hou ma tenei. Hei tauira, i kii a Steven M. Stanley: "Karekau he tauira i roto i nga taonga parapara e mohiotia ana kei te whanake tetahi ahuatanga hou mo te momo (17)

    Ko te korenga o te whakawhanaketanga okeoke kua whakaaehia e te maha o nga tohunga tohunga paleontologist. Karekau nga parapara me nga momo o naianei e whakaatu ana i nga tauira o te tipu haere haere e hiahiatia ana e te ariā a Darwin. Kei raro nei etahi korero mai i nga kanohi o nga whare taonga tuku iho. Ko nga whare taonga hitori o te taiao me whai taunakitanga pai mo te kukuwhatanga, engari kaore. Tuatahi, he korero na Stephen Jay Gould, pea te tohunga rongonui rongonui o to tatou wa (American Museum). I whakakahoretia e ia te tipu haere o nga parapara:

Stephen Jay Gould: Kare au e pirangi ki te whakaiti i te kaha o te tirohanga o te kukuwhatanga. Ko taku hiahia anake ki te kii kaore ano kia kitea i roto i nga toka.  (The Panda's Thumb, 1988, wh. 182,183).

Takuta Etheridge, te kaitiaki rongonui o te Whare Taonga o Ingarangi:  I roto i tenei whare taonga katoa, kaore he mea iti rawa hei whakaatu i te takenga mai o nga momo mai i nga ahua o waenga. Ko te ariā o te kukuwhatanga karekau i runga i nga kitenga me nga meka. Ka tae ki te korero mo te tau o te tangata, he rite tonu te ahuatanga. Ki tonu tenei whare taonga i nga taunakitanga e whakaatu ana i te poauau o enei ariā. (18)

Karekau tetahi o nga apiha o nga whare taonga nui e rima ka taea te whakaatu i tetahi tauira noa o te rauropi ka kiia he tohu mo te kukuwhatanga haere mai i tetahi momo ki tetahi atu. (Ko te whakarāpopototanga a Dr. Luther Sunderland i roto i tana pukapuka  Darwin's enigma . I uiuia e ia te maha o nga kanohi o nga whare taonga o te ao taiao mo tenei pukapuka me te tuhi ki a ratou e whai ana ki te rapu he aha nga momo taunakitanga hei whakaatu i te kukuwhatanga. [19])

Ko te korero e whai ake nei ka haere tonu mo te kaupapa ano. Ko Takuta Colin Patterson kua mate, he tohunga paearu matua me te tohunga parapara i te British Museum (Natural History). I tuhia e ia he pukapuka e pa ana ki te kukuwhatanga - engari i te patai a tetahi ki a ia he aha tana pukapuka kaore he pikitia o nga ahua takawaenga (he rauropi kei te whakawhiti), ka tuhia e ia te whakautu e whai ake nei. I roto i tana whakautu, ka korero ia mo Stephen J. Gould, pea ko te tohunga rongonui rongonui o te ao (maia ka tapiritia):

E tino whakaae ana ahau ki to whakaaro mo te korenga o nga whakaahua i roto i taku pukapuka mo nga rauropi kua tipu haere i te waa whakawhiti. Mena kei te mohio ahau ki tetahi mea penei, mo te parapara, mo te oranga ranei, kua pai ahau ki te whakauru ki roto i taku pukapuka . E whakaaro ana koe me whakamahi ahau i tetahi kaitoi hei whakaatu i aua momo momo takawaenga engari mai i hea ka whiwhi korero mo ana pikitia? Ma te pono, kare e taea e au te tuku korero ki a ia, a ki te waiho e au tenei take mo tetahi kaitoi, e kore ranei e kotiti ke te kaipanui?

   I tuhia e ahau nga tuhinga o taku pukapuka e wha tau ki muri [i roto i te pukapuka e kii ana ia e whakapono ana ia ki etahi momo takawaenga]. Mena ka tuhia e au inaianei, ki taku whakaaro he rereke ke te pukapuka. Ko te Gradualism (te huri haere) he ariā e whakapono ana ahau. Ehara i te mea na te mana rangatira o Darwin engari na taku mohiotanga ki nga ira me te mea e hiahiatia ana. Heoi, he uaua ki te kii ki a [te tohunga rongonui rongonui a Stephen J.] Gould me etahi atu tangata o te whare taonga o Amerika ina kii ratou karekau he ahua takawaenga . I te mea he kaiao mataorangi, he nui taku mahi me nga raruraru rapunga whakaaro i te wa e mohio ana ahau ki nga momo rauropi o mua mai i nga taonga parapara. E kii ana koe me 'whakaahua he whakaahua o te parapara, i puta mai ai tetahi roopu rauropi.' Ka korero tika ahau – karekau he parapara ka waiho hei taunakitanga waikore . (20)

He aha te whakatau i runga ake nei? Ka taea e tatou te whakaute i a Darwin hei tohunga maori pai, engari kaua tatou e whakaae ki tana whakapae mo te tukunga iho o nga momo mai i te pukoro tuatahi. Ko nga taunakitanga he pai ake mo nga mea hanga kia rite tonu te Atua ki nga mea katoa. Ka puta te rereketanga, ka taea te whakarereke i etahi momo ma te whakatipuranga, engari he herenga enei katoa ka tata ka eke.

    Ko te whakatau ko Darwin i arataki i te aoiao ki te kotiti ke, ka whai nga kaiputaiao whakaponokore ki a ia. He pai ake te whakawhirinaki ki te tirohanga o mua i hanga e te Atua nga mea katoa kia kore ai e ara ake. E tautokohia ana hoki tenei whakaaro na te mea kare nga kaiputaiao e mohio ki te otinga o te huarahi e ara ake ai te ora. He maamaa tenei na te mea he kore e taea. Ka taea e te ora anake te hanga i te ora, karekau i kitea he rereke ki tenei ture. Mo nga momo ora tuatahi, e whakaatu marama ana tenei ki te Atua:

- (Gen 1:1) I te timatanga i hanga e te Atua te rangi me te whenua.

- (Rom 1:19, 20) Kei roto nei ia ratou e marama ana nga mea o te Atua e taea te mohio; kua whakakitea hoki e te Atua ki a ratou.

20 E kitea nuitia ana hoki nga mea ona, kahore nei i kitea, no te hanganga iho ra o te ao, e mohiotia ana ki nga mea i hanga, ara tona kaha mau tonu, me tona atuatanga; kia kore ai he kupu whakahoki ma ratou .

- (Rev 4:11) Tika tonu koe, e te Ariki, kia riro i a koe te kororia, me te honore, me te kaha: nau hoki i hanga nga mea katoa, a nau i pai ai i hanga ai ratou .

Jesus is the way, the truth and the life

Grap to eternal life!

Other Google Translate machine translations:

E hia miriona tau / mokoweri / kukuwhatanga tangata?
Te whakangaromanga o nga mokoweri
Pūtaiao i roto i te pohehe: nga ariā whakaponokore o te takenga me nga miriona tau
Nonahea nga dinosaur i ora ai?

Aamu o te Bibilia
Te Waipuke

Te whakapono Karaitiana: pūtaiao, tika tangata
Karaitiana me te pūtaiao
Te whakapono Karaitiana me nga tika tangata

Nga karakia ki te rawhiti / New Age
Buddha, Buddhism ko Ihu ranei?
He pono te reincarnation?

Ihirama
Whakakitenga o Muhammad me te ora
Ko te karakia whakapakoko i roto i a Ihirama me i Meka
He pono te Koran?

Nga patai matatika
Kia wetekina i te takatāpui
Te marena-a-ira
Ko te materoto he mahi taihara
Euthanasia me nga tohu o te wa

Te whakaoranga
Ka taea e koe te whakaora