Dɔnniya min bɛ lafili la: Ala dɔnbaliw ka miiriyaw bɔyɔrɔ ni san miliyɔn caman

Naturalist (naturalist) ɲɛfɔli min ka ca kosɛbɛ diɲɛ daminɛ na, o ye ko a bangera Big Bang fɛ ka bɔ lankolon na, n’o ye yɔrɔ ye foyi tun tɛ yɔrɔ min na. Sani o ka Kɛ waati, yɔrɔ ani fanga tun tɛ yen. Nin ko in ɲɛfɔlen don kosɛbɛ gafe tɔgɔw fɛ i n’a fɔ Tyhjästä syntynyt (A bangera mɔgɔ lankolonw fɛ) (Kari Enqvist, Jukka Maalampi) walima A Universe from Nothing (Lawrence M. Krauss). Nin kumasen in fana bɛ kuma o fɛn kelen de kan:

A daminɛ na, foyi tun tɛ yen fewu. Nin faamuyali ka gɛlɛn kosɛbɛ... Sani Big Bang ka kɛ, hali yɔrɔ lankolon tun tɛ yen. Yɔrɔ ni waati ni fanga ni fɛn Dabɔra o binkanni in na. Foyi tun tɛ yen "kɛnɛma" diɲɛ kɔnɔ min bɛ se ka pɛrɛn. Tuma min na a bangera ani k’a ka bonyaba daminɛ, fɛn bɛɛ tun bɛ diɲɛ kɔnɔ, hali yɔrɔ lankolon bɛɛ. (Jim Brooks: Näin elämä alkoi / Ɲɛnamaya bɔyɔrɔ, ɲɛ 9-11)

O cogo kelen na, Wikipeja fana bɛ Big Bang ɲɛfɔ. O hukumu kɔnɔ, a daminɛ na, yɔrɔ min ka suma ani min ka bon fo ka se Big Bang kɛli ma ani diɲɛ y’a daminɛ ka bonya:

O hakilina in b’a Jira ko diɲɛ in Wulila ka Bɔ cogo la min ka bon kosɛbɛ ani min ka suma kosɛbɛ a sàn miliyari 13,8 ɲɔgɔn ye nin ye min bɛ Weele ko Big Bang ani a bɛ ka bonya tuma bɛɛ kabini o waati.

Nka yala Big Bang ni sankololafɛnw bangeli u yɛrɛ ye tiɲɛ ye wa? O ko in na, a ka ɲi an k’an janto nin hakilina ninnu na:

min tɛ yen , o tɛ se ka kɛ ni nafolo si ye wa foyi tɛ se ka bɔ a la . O sɔsɔli fɔlɔ bɛ Se ka Sɔrɔ kumasen tɛmɛnenw na. Faan dɔ fɛ, a bɛ fɔ ko fɛn bɛɛ daminɛna foyi la, fan wɛrɛ fɛ, a bɛ fɔ ko a daminɛ cogoya tun ka suma kosɛbɛ, wa a tun ka bon kosɛbɛ.

    Nka, ni foyi tun tɛ a daminɛ na, o jamana sugu tɛ se ka kɛ ni nafolo si ye. A dɔgɔyalenba tɛ Se ka Kɛ funteni ni denso ye bari a tɛ yen. O tɛ Se ka Kɛ ni nafolo wɛrɛw ye fana k’a sababu Kɛ a tɛ yen dɔrɔn.

    Faan wɛrɛ fɛ, n’an y’a miiri ko fɛn min tɛ yen, o y’a yɛrɛ Changé ka kɛ cogoya dennen ni funteni ye, walima ko sisan diɲɛ bangera o de la, o fana ye ko ye min tɛ se ka kɛ. Jatebla la, a tɛ Se ka Kɛ bawo a tɛ Se ka foyi Tà foyi la. Ni zeru tilalen don ni jateden o jate ye, o nɔ bɛ kɛ zeru ye tuma bɛɛ. David Berlinski, ye jɔyɔrɔ ta o ko in kan: 

”Nafa t’a la ka sɔsɔli kɛ ko fɛn dɔ bɛ bɔ foyi la, k’a sɔrɔ jatebɔla dilen o jatebɔla y’a faamu ko nin ye kuma fu ye pewu” (Ron Rosenbaum: ”Yala Big Bang ye nkalonba dɔrɔn ye wa? David Berlinski bɛ bɛɛ gɛlɛya.”New York Observer .1998 sàn)

Ni fanga tun tɛ yen, foyi tun tɛ se ka pɛrɛn . Kuma dɔ min fɔra ka tɛmɛ, o y’a jira ko fanga tun tɛ yen a daminɛ na, ka fara fɛn si tun tɛ yen.

    Kὲlɛ wɛrɛ bɛ yan, bari thermodynamique sariyaba fɔlɔ b'a Fɔ ko "Fanga tɛ Se ka Dabɔ walima ka Tiɲɛ, a bɛ Yɛlɛma dɔrɔn ka Bɔ cogo dɔ la ka Taa cogo wɛrɛ la."

     O kɔrɔ ye ko ni fanga tun tɛ yen a daminɛ na yɛrɛ, fanga bɔra min bawo a yɛrɛ tɛ se ka wuli? Faan wɛrɛ fɛ, fanga dɛsɛ bɛ binkanni si bali. O binkanni in tun tɛ se ka kɛ abada.

Ni a daminɛ cogoya tun ka bon kosɛbɛ, a tɛ se ka pɛrɛn . O kuma fɔlen fɔlɔ tun bɛ kuma hakilina kan ko fɛn bɛɛ bɔra cogo la min ka bon kosɛbɛ ani min ka suma kosɛbɛ, cogo min na diɲɛ kɔnɔfɛnw bɛɛ lajɛlen bɛ yɔrɔ fitininba dɔ la. A y’a suma ni kelen-kelen ye, i n’a fɔ dingɛ dunbaw.

    Yan fana, sɔsɔli dɔ bɛ yen. Bari ni dingɛ dunbaw ɲɛfɔra, a bɛ fɔ ko u ka bon fo u si tɛ se ka bɔ, yeelen, kuran-fiɲɛ walima fɛn wɛrɛ tɛ se ka bɔ. O kɔrɔ ye ko fɛnɲɛnɛma bɛ jate fanga jɔnjɔn naani ye: girinya, kuran fanga ani nukliyɛri fanga barikama ni barikama. Janya bɛ Jate u barika dɔgɔyalenba ye, nka ni girinya bɛ Se ka Kɛ, fanga wɛrɛw tɛ Se ka foyi Kɛ o la. A bɛ Fɔ ko o bɛ Kɛ ni dingɛ dunbaw ye.

     Mun bɛ se ka kuncɛ ka bɔ o la? Ni dingɛ dunbaw jatera ko u ye tiɲɛ ye, wa foyi tɛ se ka bɔ minnu na k’a sababu kɛ u ka jamaba ye, cogo di mɔgɔ bɛ se ka jo di waati kelen na ka bɔnɔgɔla ka bɔ cogoya fɔlɔ la min bɛ fɔ ko a tun ka kan ka bonya ka tɛmɛ dingɛ dunbaw yɛrɛ kan? Ala dɔnbaliw bɛ ka u yɛrɛ sɔsɔ.                                                         

binkanni tɛ kɛ sababu ye ka sigikafɔ kɛ . O binkanni yɛrɛ dun, n’a tun bɛ se ka kɛ hali ni fɛn bɛɛ tun bɛ yen? Yala o binkanni bɛna na ni fɛn wɛrɛ ye ni tiɲɛni tɛ wa? Nin ye fɛn ye i bɛ se k’a lajɛ. Ni charge explosive dɔ bilala misali la. sɛrɛkili jɔlen dɔ kɔnɔ, foyi tɛ da a la. Bolo yɔrɔ dɔw dɔrɔn de bɛ jɛnsɛn mɛtɛrɛ dɔw cɛmancɛ la, nka foyi wɛrɛ tɛ kɛ. Nka, diɲɛ bɛɛ bɛ cogo labɛnnen na ni galaxie cɛɲiw ye, dolow, planetew, kalow ani ɲɛnamaya fana. O cogoya gɛlɛn ni baarakɛcogo tɛ dabɔ binkanni si fɛ, nka a bɛ tiɲɛni ni tiɲɛni dɔrɔn de lase.

O bɛɛ bɔra yɔrɔ fitinin dɔ la ? I n’a fɔ a fɔra cogo min na, a bɛ jate Big Bang ka miiriya la ko fɛn bɛɛ bangera yɔrɔ fitinin dɔ la min dan tɛ. A tun ka kan ka kɛ galasi miliyɔn caman ye, dolow miliyari caman, nka a tun ka kan ka kɛ tile, dugukolo, faraw ani fɛn ɲɛnamaw fana ye i n’a fɔ waraw, mɔgɔ miirilenw, kɔnɔw ka wuluwuluw, falenfɛn cɛɲiw, jiri belebelebaw, wuluwuluw, jɛgɛw ani kɔgɔji min bɛ u lamini na, minnu ka di bananku ni shɔ, a ɲɔgɔnnaw Ninnu bɛɛ tun ka kan ka bɔ yɔrɔ la min ka dɔgɔ ni pinɛ kunkolo ye. O de bɛ jate nin sariyasun in kɔnɔ.

     Nin ko in bɛ se ka suma ni mɔgɔ dɔ ye min bɛ matchbox minɛ a bolo la, ka tila k’a fɔ ko “N’i ye nin matchbox in ye n bolo, yala i bɛ se ka da a la ko ka bɔ kɔnɔna na a bɛna kɛ dolow miliyɔn kɛmɛ caman ye, tile funteni, danfɛn ɲɛnamaw o ɲɔgɔnna i n' a fɔ wuluw , kɔnɔw , waraw , jiriw , jɛgɛw ani kɔgɔji min b' u lamini , shɔ ɲumanw ni falenfɛn cɛɲiw ? Ɔwɔ, i ka kan ka da a la dɔrɔn ko ne bɛ tiɲɛ fɔ, wa ko nin fɛnba ninnu bɛɛ bɛ se ka bɔ nin matchi kɛsu in na!”

     Ni mɔgɔ dɔ ye sɔsɔli tɛmɛnen kɛ i ye, i bɛna mun miiri? Yala i bɛna a jate mɔgɔ kabakoma ye dɔɔnin wa? Nka, Big Bang ka miiriya fana ye kabako ye o cogo kelen na. A b’a Jira k’a bɛɛ Daminɛ yɔrɔ la min ka dɔgɔ hali ni bɔgɔdaga kɛsu ye. Ne hakili la, an bɛ wale kɛ ni hakilitigiya ye n’an dalen tɛ nin miiriya ninnu bɛɛ la minnu jirala dɔnnikɛlaw fɛ minnu tɛ Ala dɔn, nka an bɛ nɔrɔ Ala ka danni baara la, min jɛlen don ko o ye sankololafɛnw ni ɲɛnamaya kɛcogo ɲɛfɔli ɲuman ye.

    Sankolola dɔnnikɛla caman fana ye big bang miiriya kɔrɔfɔ. U b’a ye ko a ni dɔnniya lakika sɔsɔ:

Donan kuraw ni teori ka fɔta tɛ kelen ye fo ka se ka Big Bang-cosmology tiɲɛ (Fred Hoyle, The Big Bang in Astronomy, 92 New Scientist 521, 522-23 / 1981)

Ne min ye diɲɛ dɔnnikɛla kɔrɔ ye, n b’a ye ko sisan kɔlɔsili kunnafoniw bɛ hakilinaw bɔ diɲɛ daminɛko kan, ani fana miiriya caman minnu bɛ Tile-yɔrɔ daminɛko kan. (H. Bondi, Sɛbɛn, 87 Dɔnniyakɛla kura 611 / 1980)

Baro dɔɔnin ma kɛ kosɛbɛ kosɛbɛ, n’o ye ko big bang hakilina ye tiɲɛ ye walima n’a tɛ tiɲɛ ye... kɔlɔsili caman minnu b’a sɔsɔ, olu ɲɛfɔlen don hakilina caman fɛ minnu tɛ basigi walima u bɛ ban dɔrɔn. (nobɛlikɛla H. Alfven, Plasma Cosmique 125 / 1981)

Fiziki dɔnnikɛla Eric Lerner: ”Big Bang ye maana nafama dɔrɔn ye, min bɛ mara kun dɔ kosɔn ” (Eric Lerner: A Startling Refutation of the Dominant Theory of the Origin of the Universe, The Big Bang Never Happened, NY: Times Books, 1991 sàn).

« Big Bang miiriya bɛ bɔ hakilinaw hakɛ cayalenba la minnu ma dafa - an ma deli ka fɛn minnu kɔlɔsi. Fɛnɲɛnɛmafagalanw, dibifɛnw ani dibi fanga de bɛ dɔn kosɛbɛ ninnu na. Ni olu tun tɛ yen, sɔsɔli juguw tun bɛna kɛ sankololafɛnw dɔnbagaw ka kɔlɔsiliw ni binkanni fɔlɔ miiriya ka fɔtaw cɛ.” (Eric Lerner ni dɔnnikɛla 33 wɛrɛw bɔra jamana 10 la, Bucking the Big Bang, New Scientist 182(2448):20, 2004; www.cosmologystatement.org , a sɔrɔla Awirilikalo tile 1 san 2014.)

gazi tɛ jɛgɛn ka kɛ sankololafɛnw ye . O hakilina ye ko waati dɔ la Big Bang kɔfɛ, idɔrɔzi ni heliyɔmu Dabɔra, galaxie (fila) ni dolow ye ɲɔgɔn Sɔrɔ ka Bɔ minnu na.

     Nka, yan fana, fizik sariyaw bɛ tiɲɛ. Yɔrɔ hɔrɔnyalen na, gazi tɛ jɛgɛn abada, nka a bɛ jɛnsɛn dɔrɔn yɔrɔ la ka taa a fɛ, ka tila-tila cogo kelen na. O de ye kalan jɔnjɔn ye lakɔlikalan gafew kɔnɔ. Walima n’aw y’a ɲini ka gazi digidigi, a funteni bɛ wuli, wa funteni jiginni bɛ kɛ sababu ye ka gazi bonya tuguni. A bɛ sankololafɛnw bangeli bali.

    Fred Hoyle, min ye big bang miiriya kɔrɔfɔ, wa a ma da a la, o fana y’a fɔ ko: “Fɛn bonya tɛ se ka ɲɔgɔn gosi ni foyi ye wa farali bɛrɛbɛrɛ kɔfɛ, baara bɛɛ bɛ ban” (The Intelligent Universe: A New View of Creation and Evolution - 1983) .

     Nin kumasen ninnu b’a jira ka t’a fɛ ko dɔnnikɛlaw tɛ jaabi sɔrɔ galasi ni dolow bɔyɔrɔ kan. Hali ni gafe walima telewisɔn ɲɛjirali dɔw minnu bɛ fɔ kosɛbɛ, olu b’a ɲɛfɔ siɲɛ caman ko o sankololafɛnw bangera u yɛrɛ ma, dalilu si t’o la. O gɛlɛya suguw bɛ sɔrɔ ni mɔgɔ bɛ ɲɛfɔli dabɔlen dɔrɔn de ɲini sankololafɛnw ka kɛta kan, nka a bɛ ban Ala ka danni baara la, daliluw b’a jira ka jɛya min na: 

N t’a fɛ k’a Fɔ ko an bɛ taabolo min Faamu tiɲɛ na min ye galasiw Dabɔ. Galaxiw bangeli miiriya ye gɛlɛyaba dɔ ye min ma ɲɛnabɔ sankololafɛnw na wa a bɛ iko an yɔrɔ ka jan hali bi a ɲɛnabɔcogo yɛrɛ la hali bi. (Steven Weinberg, Kolme ensimmäistä minuuttia / Miniti saba fɔlɔw, ɲɛ 88)

Gafew falen bɛ maanaw la minnu bɛ mɔgɔ hakili la, nka tiɲɛ min ye bɔnɛ ye, o ye ko an t’a dɔn, galasiw bangera cogo min na. (L. John, Kosmoloji Sisan 85, 92 / 1976)

Nka, gɛlɛyaba dɔ ye ko fɛn bɛɛ kɛra cogo di? Gazi min Bɔra galaxies (fila)w bangera o la, o dalajɛra cogo di a daminɛ na walasa ka dolow bangecogo ni diɲɛ-yɔrɔba in daminɛ? (...) O la, an ka kan ka farikolo-ɲɛnajɛ-fɛɛrɛw Sɔrɔ minnu bɛ na ni 'kɔnɔnafiliw ye diɲɛ kɔnɔfɛn kelen-kelenw kɔnɔ. A bɛ iko o ka nɔgɔn kosɛbɛ nka tiɲɛ yɛrɛ la, a bɛ na ni gɛlɛyaw ye minnu ka dun kosɛbɛ. (Malcolm S. Longair, Räjähtävä maailmankaikkeus / An ka diɲɛ bɔyɔrɔ, ɲ. 93)

A bɛ maloya kosɛbɛ k’a ye ko mɔgɔ si ma u (galaxies) sɔrɔcogo ɲɛfɔ... Sankololafɛnw ni diɲɛ dɔnnikɛlaw fanba sɔnna a ma kɛnɛ kan ko galaxies (fila) bɛ dilan cogo min na, o hakilina min bɛ mɔgɔ wasa. O kɔrɔ ye ko diɲɛ kɔnɔfɛn cɛmancɛ dɔ ɲɛfɔlen tɛ. (W. R. Corliss: A katalogu min bɛ sankololafɛnw, dolow, galaxies, Cosmos, ɲɛ 184, Sourcebook Project, 1987)

Fɛn min bɛ siran yan, o ye ko n’an si tun t’a dɔn ka kɔn o ɲɛ ko dolow bɛ yen, ɲinini minnu kɛra ɲɛfɛ, olu tun bɛna dalilu caman di minnu bɛ mɔgɔ dalen to, minnu b’a jira mun na dolow tɛ se ka bange abada.” (Neil deGrasse Tyson, Saya min kɛra dingɛ dunba fɛ: Ani diɲɛ kɔnɔko gɛlɛya wɛrɛw, ɲɛ 187, W. W. Norton & Company, 2007)

Abraham Loeb: “Tiɲɛ ye ko an tɛ dolow dilancogo faamu cogo jɔnjɔn na.” (A bɔra Marcus Chown ka barokun na min tɔgɔ ye ko Let there be light , New Scientist 157(2120):26-30, san 1998 Feburuyekalo tile 7)

Tle-yɔrɔ bangeli dun, n’o ye tile, dugukolo-yɔrɔw ani kalow ye? A y’a Jira k’u Bangera ka Bɔ gazi sankaba kelen na, nka o ye jateminɛko ye. Dɔnniyakɛlaw Sɔnna a ma ko daminɛ bɛ tile, dugukolo-yɔrɔw ani kalow la - n’o tɛ u kɔnɔna fanga tun bɛna ban waati tɛmɛnen kɔ - nka u ka kan ka miirili Kɛ n’u bɛ sababu ɲini u bangeli la. Ni u bɛ ban Ala ka danni baara la, u bɛ wajibiya ka ɲɛfɔli dɔw ɲini o nɔ na minnu bɛ kɛ ni danbe ye, o sankololafɛnw bangeli ko la.

    Nka, u bɛ ɲɔgɔn Sɔrɔ sira salen dɔ la a kɔnɔ, bari dugukolo-yɔrɔw, kalow ni tlew dabɔcogo tɛ kelen ye pewu. U Bɔra gazi sankaba kelen na cogo di, n’u dabɔcogo tɛ kelen ye pewu? Misali la, dugukolo dɔw bɛ Kɛ ni fɛn nɔgɔmanw ye, dɔw fana bɛ Kɛ ni fɛn girinmanw ye.

    Dɔnniyakɛla caman ye mɔgɔ sɛbɛw fɔ fo u sɔnna a ma ko sisan naturaliw ka miiriya minnu bɛ tilebɔyɔrɔ bɔyɔrɔ kan, olu ye gɛlɛya ye. U ka kuma dɔw bɛ duguma. Nin kumaw b’a jira ko ɲininkali bɛ kɛ cogo min na ka diɲɛ ɲɛnama bɛɛ bɔyɔrɔ ɲɛfɔ a yɛrɛ ma ni Ala tɛ. Daɲɛ ɲuman si tɛ yen tariku sɛbɛnni na kokura o ko in na. Nafa b’a la kosɛbɛ ka da Ala ka danni baara la.

A fɔlɔ, an b’a Kɔlɔsi ko fɛn min bɛ Bɔ an ka Tle la, o tɛ Se hali dɔɔnin ka o dugukolo suguw Dabɔ minnu bɛ Dɔn an fɛ. O ko in dabɔcogo bɛna kɛ fili ye pewu. Fɛn wɛrɛ min bɛ nin danfara in na, o ye ko Tle bɛ cogo la [i n’a fɔ sankololafɛn], nka dugukolo ye kabako ye. Gazi min bɛ dolow ni ɲɔgɔn cɛ, ani dolow fanba, o ye fɛn kelen ye ni Tle ye, nka dugukolo tɛ. A ka kan ka faamuya ko n’i y’a lajɛ ka bɔ diɲɛko siratigɛ la – i sigilen bɛ so min kɔnɔ sisan, o dilannen don ni fɛn juguw ye. I ye rarity ye, cosmological composer ka complilation. (Fred C. Hoyle, Harper ka zurunali, Awirilikalo san 1951)

Hali bi, ni sankololafɛnw ye ɲɛtaa sɔrɔ kosɛbɛ, miiriya caman minnu bɛ tilebɔ-yɔrɔ bɔyɔrɔ kan, olu tɛ mɔgɔ wasa. Dɔnniyakɛlaw tɛ sɔn hali bi o ko fitininw ko la. Miiriya si tɛ yen min bɛ sɔn a ma kosɛbɛ. (Jim Brooks, Näin alkoi elämä , ɲɛ 57 / Ɲɛnamaya bɔyɔrɔw)

Hakilila minnu jirala tilebɔ-yɔrɔ bɔyɔrɔ kan, olu bɛɛ bɛ ni bɛnbaliya juguw ye. Kuncɛli, nin waati in na, a bɛ iko tile-yɔrɔ tɛ Se ka Kɛ yen. (H. Jeffreys, Dugukolo: A bɔyɔrɔ, a tariku ani a farikolo sariyasun , 6nan ^bɔko , Cambridge Iniwɛrisite ka gafe dilanyɔrɔ, 1976, ɲ. 387)

I bɛ jo di ɲɛnamaya bangeli ma cogo di a yɛrɛ ma?

Sanfɛ, diɲɛ min tɛ fɛnɲɛnamaw ye ani a bɔyɔrɔ dɔrɔn de fɔra. A fɔra ko dɔnnikɛlaw minnu tɛ Ala dɔn, olu tɛ se k’u yɛrɛ ka miiriyaw sinsin diɲɛ ni sankololafɛnw bɔyɔrɔ kan. U ka miiriyaw bɛ farikolo sariyaw ni kɔlɔsili waleyaliw sɔsɔ.

    Ka bɔ yan a ka ɲi ka taa diɲɛ biologiki la, o kɔrɔ ye ka diɲɛ ɲɛnama ɲɛnabɔ. A ka c’a la, a bɛ fɔ an ye ko ɲɛnamaya wulila a yɛrɛ ma a san miliyari 3-4 ye nin ye kɔji walima kɔgɔji sumalen dɔw la.

    Nka, nin sen in fana na, gɛlɛya dɔ bɛ nin hakilina in na: mɔgɔ si ma deli ka ɲɛnamaya bɔyɔrɔ ye. Mɔgɔ si m’a Ye, o la, o ye gɛlɛya kelen ye ni naturaliste (naturali) miiriya tɛmɛnenw ye. Ja dɔ bɛ se ka kɛ mɔgɔw bolo ko ɲɛnamaya bangeko gɛlɛya ɲɛnabɔra, nka basigi jɔnjɔn si tɛ nin ja in na: Nin ye ŋaniya ye, wa a tɛ kɔlɔsili ye min sinsinnen bɛ dɔnniya kan.

    Ɲɛnamaya bangeli yɛrɛma hakilina fana ye gɛlɛya ye dɔnniya siratigɛ la. Kɔlɔsili waleyali ye ko ɲɛnamaya bɛ bange ɲɛnamaya dɔrɔn de la, wa danfara kelen ma sɔrɔ o sariya in na . Seli ɲɛnama dɔrɔn de bɛ se ka so jɔlifɛnw dilan minnu bɛnnen don seli kura dabɔli ma. O cogo la, n’a jirala ko ɲɛnamaya wulila a yɛrɛ ma, a bɛ sɔsɔli kɛ ni dɔnniya lakika ni kɔlɔsili waleyali ye.

    Dɔnniyakɛla caman sɔnna o gɛlɛya bonya ma. Fɛn si tɛ u bolo ɲɛnamaya bɔyɔrɔ la. U sɔnna a ma ko ɲɛnamaya daminɛna dugukolo kan, nka u jɔlen bɛ o ko la bawo u tɛ sɔn Ala ka danni baara ma. Kuma dɔw filɛ nin ye o ko kan: 

N hakili la, an ka kan ka taa ɲɛ ka sɔn a ma ko ɲɛfɔli kelen min bɛ Sɔn, o ye danni ye. N b’a dɔn ko nin hakilina in gɛnna ka bɔ kɛnɛ kan fiziki dɔnnikɛlaw fɛ, wa tiɲɛ yɛrɛ la ne fana fɛ, nka an man kan ka ban a la dɔrɔn bawo a man di an ye ni dalilu minnu kɛra k’a lajɛ, olu b’a sinsin. (H. Lipson, "Fiziki dɔnnikɛla dɔ bɛ fɛnɲɛnamayali lajɛ", Fiziki Bulletin, 31, 1980)

Dalilu si tɛ dɔnnikɛlaw bolo min b’a jira ko ɲɛnamaya kɛra danfɛnw de nɔ ye. (Robert Jastrow: La tissu enchanté, Hakili min bɛ diɲɛ kɔnɔ, san 1981)

San 30 ni kɔ kɔnɔ, k’a lajɛ minnu kɛra kemikɛli ni molekiyɔmu sɛgɛsɛgɛli siratigɛ la, olu y’a jira ko gɛlɛya min bɛ ɲɛnamaya daminɛ na, o ka bon kosɛbɛ sanni ka kɛ a ɲɛnabɔcogo ye. Bi, a jɔyɔrɔba la, hakilinaw ni kɔrɔbɔli minnu bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na, olu dɔrɔn de bɛ kuma ani u jiginni ka taa sira salen dɔ la, walima dɔnbaliya bɛ sɔn (Klaus Dose, Interdisciplinary Science Review 13, 1988)

An bɛ min dɔn ɲɛnamaya tariku jugu kan dugukolo dugukolo kan, ɲɛnamaya bɔyɔrɔ, ani a jɔcogo taabolo minnu kɛra sababu ye ka ɲɛnamayako min bɛ bɔ an lamini na, k’o lajɛ ɲɔgɔn fɛ, an ka kan ka sɔn a ma ko a datugulen don ni dibi ye. An t’a dɔn ɲɛnamaya daminɛna cogo min na nin dugukolo in kan. An t’a dɔn tigitigi a daminɛna waati min na, wa an t’a dɔn cogo min na. (Andy Knoll, min ye Harvard Iniwɛrisite karamɔgɔ ye) (1)

Nin kumasen in fana bɛ tali kɛ barokun na. A bɛ Stanley Miller kofɔ min ɲininkara a ka ɲɛnamaya laban fan fɛ. A tɔgɔ bɔra a ka kɔrɔbɔliw la minnu ɲɛsinnen bɛ ɲɛnamaya bɔyɔrɔ ma, minnu jirala siɲɛ caman lakɔli ni dɔnniya gafe ɲɛw la, nka o kɔrɔbɔliw ni ɲɛnamaya bɔyɔrɔ tɛ ɲɔgɔn ta. J. Morgan ye ɲininkali dɔ lakali, min kɔnɔ, Miller ye ɲɛnamaya bɔyɔrɔ hakilinaw bɛɛ ban a yɛrɛ ma, k’a fɔ ko kumakolon walima papiye chimie. Nin papiye chimie kulu in kɔnɔ, Miller yɛrɛ ye kɔrɔbɔli minnu kɛ san tan caman ka kɔn o ɲɛ, olu fana tun bɛ yen, minnu jaw ye lakɔli gafew masiri:

A tun t’a janto hakilinaw bɛɛ la minnu bɛ di ɲɛnamaya bɔyɔrɔ kan, k’u jate « kuma fu » walima « papier chimie » ye. A tun bɛ mafiɲɛya kɛ hakilina dɔw la fo n’a y’a hakilina ɲininka u ko la, a y’a kunkolo wuli dɔrɔn, ka sɔgɔsɔgɔ kosɛbɛ ani ka sɔgɔsɔgɔ – i n’a fɔ a b’a ɲini ka ban hadamadenw ka dibi la. A sɔnna a ma ko n’a sɔrɔ dɔnnikɛlaw t’a dɔn abada ɲɛnamaya daminɛna tuma min na tigitigi ani cogo min na. A y’a jira ko : « An b’a ɲini ka baro kɛ tariku ko dɔ kan min ni dɔnniya gansan tɛ kelen ye ka jɛya ». (2) .

Hali ni dɔnnikɛla si tɛ Ala dɔn min tɛ foyi dɔn ɲɛnamaya bɔyɔrɔ kan, u dalen b’a la hali bi ko a daminɛna 1000 ɲɔgɔn na. a bɛ san miliyari 4 bɔ. A bɛ miiri ko a daminɛna ni "seli fɔlɔ nɔgɔman ye", o kɔni, a ka gɛlɛn ka a jira ko a bɛnnen don, bawo hali bi seliw ka gɛlɛn kosɛbɛ, wa kunnafoni camanba bɛ u kɔnɔ.

    A mana kɛ cogo o cogo, n’an nɔrɔlen bɛ fɛnw jiginni miiriya la ani san miliyɔn caman kɔnɔ, gɛlɛya jugu wɛrɛw bɛ na, gɛlɛya jugu wɛrɛw bɛ sɔrɔ minnu kɔni ka gɛlɛn.

     Gɛlɛya belebele dɔ ye min bɛ Weele ko Kambriya ka binkanni. O kɔrɔ ye ko baganw jɔcogo suguya bɛɛ, walima kuluba, kolotugudaw fana sen bɛ o la, u bɔra Kambriya sɛrɛkiliw la dɔrɔn "san miliyɔn 10 kɔnɔ" (san miliyɔn 540-530 ka kɛɲɛ ni sɛgɛsɛgɛli ye) u bannen pewu ani u ma kɛ ni pre-forms ye dugukolo kɔnɔ. Misali la, a jirala ko trilobite n’a ɲɛ gɛlɛnw ani ɲɛnamaya suguya wɛrɛw dafalen don. Stephen Jay Gould ye o ko kabakoma ɲɛfɔ. A b'a Fɔ ko sàn miliyɔn damadɔ 'kɔnɔ baganw ka masaya kuluba bɛɛ Bɔra:

Fɛnkɔrɔw dɔnnikɛlaw y’a dɔn kabini tuma jan, wa u y’u yɛrɛ ɲininka ko baganw ka masaya kuluba bɛɛ bɔra teliya la waati kunkurunnin kɔnɔ Kambrian waati la... ɲɛnamaya bɛɛ, hali baganw bɛnbaw, tora seli kelen ye fo ka se a tilancɛ duuru ni wɔɔrɔ ma sisan tariku, fo ka na se a san miliyɔn 550 ɲɔgɔn ma, fɛnɲɛnamaw ka masaya kuluba bɛɛ labɔ san miliyɔn damadɔ kɔnɔ dɔrɔn... (3)

Mun de bɛ Cambrian ka binkanni kɛ gɛlɛya ye? Kun nafama saba b’o la:

1. Gɛlɛya fɔlɔ ye ko ɲɛbila nɔgɔmanw tɛ yen minnu bɛ Kambriya layiniw jukɔrɔ. Hali trilobite n’u ɲɛ gɛlɛnw, i n’a fɔ fɛnɲɛnama tɔw, u bɛ barika Sɔrɔ u labɛnnen don, u ka gɛlɛn, u yiriwara kosɛbɛ ani u bɛnbakɛ si tɛ u la duguma-yɔrɔw la. O ye kabako ye bawo a dalen b’a la ko ɲɛnamaya daminɛna seli nɔgɔman dɔ cogo la san miliyari 3,5 ka kɔn Kambriya waati ɲɛ. mun na hali cɛmancɛ-sɛbɛn kelen tɛ yen san miliyari 3,5 kɔnɔ ? O ye sɔsɔli ye min jɛlen don, min bɛ fɛnw jiginni miiriya sɔsɔ. O sɔrɔlenw bɛ daɲɛw dacogo misali dɔ sinsin ka jɛya, min kɔnɔ suguyaw tun labɛnnen don, u tun ka gɛlɛn ani u tun tɛ kelen ye kabini a daminɛ yɛrɛ. Fɛnɲɛnɛma-ko dɔnnikɛla damadɔ Sɔnna a ma ko Kambriya ka binkanni in tɛ Bɛn kosɛbɛ ni fɛnɲɛnɛma-ko misali ye.

Ni jiginni ka bɔ fɛn nɔgɔman na ka taa fɛn gɛlɛn na, o ye tiɲɛ ye, o tuma na, o fɛnɲɛnamaw bɛnbaw ka kan ka sɔrɔ minnu bɛ wele ko Cambrian, minnu yiriwara kosɛbɛ; nka u ma sɔrɔ, wa dɔnnikɛlaw sɔnna a ma ko u sɔrɔli cogoya ka dɔgɔ. Ka da tiɲɛw dɔrɔn kan, ka da fɛn minnu sɔrɔla dugukolo kan tiɲɛ na, hakilina min b’a fɔ ko fɛn ɲɛnamaw kuluba dɔw bɔra danni barikama dɔ la, o de ka ca kosɛbɛ. (Harold G. Coffin, “Evolution ou création?” Liberty, Sɛtanburukalo-Ɔkutɔburukalo san 1975, ɲ. 12)

Tuma dɔw la, ɲɛnamayako dɔnnikɛlaw bɛ baganw ka ɲɛnamaya barikama bɔli kɛ fu ye walima k’u ɲɛmajɔ o la, min ye Kambriya waati cogoya ye ani a danfara nafama. Nka, kɔsa in na, fɛnkɔrɔw dɔnniya ɲininiw kɛra sababu ye ka nin gɛlɛya in min ye fɛnɲɛnamaw ka bange barikama ye, o bɛ ka gɛlɛya ka taa a fɛ bɛɛ bolo ka ban... (Scientific American, Awirilikalo 1964, ɲ. 34-36)

Tiɲɛ bɛ yen, i n’a fɔ fɛnkɔrɔw dɔnbaga bɛɛ b’a dɔn cogo min na, ko suguya fanba, jamu ani kabila ani kulu kura minnu ka bon ni kabila hakɛ ye, a bɛ se ka fɔ ko olu bɛɛ bɛ barika sɔrɔ fɛnɲɛnamaw ka sɛbɛnw kɔnɔ, ani tɛmɛsira suguya dɔntaw, minnu bɛ tugu ɲɔgɔn kɔ dɔɔnin dɔɔnin, minnu bɛ tugu ɲɔgɔn kɔ cogo la min tɛ fɛn tiɲɛ pewu kana u ka wuli sira jira. (George Gaylord Simpson: Ɲɛnamaya kɛcogo belebelebaw, san 1953, ɲ. 360)

2. Gɛlɛya wɛrɛ min ni tɛmɛnen ta bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na, o ye ko Kambrian waati tɛmɛnen kɔfɛ, o kɔrɔ ye ko san miliyɔn 500 kɔnɔ (ka kɛɲɛ ni sɛgɛsɛgɛli ye min bɛ kɛ ka caya), bagan kuluba kura si ma bɔ kɛnɛ kan walima .. Darwin ka miiriya la, fɛn bɛɛ daminɛna ni seli kelen ye, wa bagan kuluba kura ka kan ka bɔ kɛnɛ kan tuma bɛɛ, nka a ɲɛsincogo bɛ a kɔfɛ. Sisan, a suguya ka dɔgɔn ka tɛmɛ fɔlɔ kan; u bɛ ka tunun tuma bɛɛ wa u tɛ se ka segin u cogo kɔrɔ la . Ni fɛnɲɛnamayali modɛli tun bɛnnen don, fɛnɲɛnamayali ka kan ka taa sira wɛrɛ fɛ, nka o tɛ kɛ. Yɛlɛma jiri bɛ wuli ka bɔ a nɔ na, ​​wa a ni fɛn min ka kan ka jira ka kɛɲɛ ni Darwin ka miiriya ye, o tɛ kelen ye. Tiɲɛw bɛ Bɛn kosɛbɛ ni dacogo misali ye, yɔrɔ min na, fɛnɲɛnama suguyaw ka gɛlɛya n’u caya tùn bɛ yen daminɛ na.

    Nin kumasen ninnu bɛ nin gɛlɛya in jira ka t’a fɛ, n’o ye cogo min na san miliyɔn 500 kɔnɔ (ka kɛɲɛ ni fɛnɲɛnamayali hakɛ ye) Kambriya binkanni kɔfɛ, bagan kuluba kura si ma bɔ kɛnɛ kan, i n’a fɔ u ma bɔ cogo min na ka kɔn Kamɛri ɲɛ (3.5). san miliyari caman).

Stephen J. Gould : Fɛnɲɛnɛmako dɔnnikɛlaw y’a dɔn kabini tuma jan, wa u y’u yɛrɛ ɲininka ko baganw ka masaya kuluba bɛɛ bɔra teliya la waati kunkurunnin kɔnɔ Kambriya waati la... ɲɛnamaya bɛɛ, hali baganw bɛnbaw, tora seli kelen ye ka ɲɛsin sisan tariku tilayɔrɔ duuru ni wɔɔrɔ ma, fo ka na se a san miliyɔn 550 ɲɔgɔn ma, fɛnɲɛnamaw ka masaya kuluba bɛɛ labɔ san miliyɔn damadɔ kɔnɔ dɔrɔn.

    Kambriyɛn ka binkanni in ye koba ye baganw ka ɲɛnamaya tariku kɔnɔ minnu ka selilɛri caman bɛ yen. Ni an bɛ o yɔrɔ in sɛgɛsɛgɛ ka taa a fɛ, dalilu minnu b’a jira ko a ɲɔgɔn tɛ yen, ani a bɛ nɔba bila kɔfɛ ɲɛnamaya tariku taabolo la, olu bɛ an kabakoya ka taa a fɛ. Farikoloɲɛnajɛ jɔnjɔn minnu bangera o waati la, olu de ye ɲɛnamaya fanga digi kabini o waati, k’a sɔrɔ faraliba ma fara a kan. (4) .

Danfara minnu kɔlɔsira Kambriya waati la, olu bɛ ko fila lawuli minnu ma ɲɛnabɔ. A fɔlɔ, fɛnɲɛnɛma-ko jumɛnw de Kɛra sababu ye ka danfara Dòn fɛnɲɛnama in kuluba dɔw cogoya (cogo) ni ɲɔgɔn cɛ? Filanan, mun na dancɛw cogoya dancɛ minnu bɛ fɛnsɔrɔsiraw ni ɲɔgɔn cɛ, olu tora cogo kelen na san miliyɔn 500 tɛmɛnenw kɔnɔ? (Erwin D. Valentine J (2013) Cambriad ka binkanni: Baganw ka ɲɛnamaya kɛcogo jɔli, Roberts ni Company Publishers, 416 p.)

Yɛlɛma fɛn o fɛn Kɛra 'yɔrɔ la o kɔ fɛ, danfara bɛɛ la, a jɔnjɔn tùn ye 'yɔrɔba-ko ye min Sìgira Kambriya ka binkanni na. (A Seilacher, Vendobionta als Alternative zu Vielzellern. Mitt Hamb. zool. Mus. Inst. 89, Erg.bd.1, 9-20 / 1992, ɲɛ 19) Kalanjɛ ni sɛbɛnni: kalanjɛ ni sɛbɛnni gafew.

. _ _ Ayiwa, mun de ye kabako ye nin ko in na? Nka, a ye puzzle lakika ye ka bɔ fɛnɲɛnamaw ka miiriya siratigɛ la, bawo san miliyɔn 10 ye waati fitinin ye min tɛ se ka da a la fɛnɲɛnamayali siratigɛ la, o kɔrɔ ye ko 1000 ɲɔgɔn dɔrɔn. A bɛ da a la ko ɲɛnamaya tun bɛ dugukolo kan waati bɛɛ la, 1/400 (san miliyari 4 ɲɔgɔn). O la, puzzle ye ko baganw jɔcogo suguyaw bɛɛ n'u kuluba dɔw Bɔra o waati kunkurunnin in na, nka o bagan ninnu bɔnsɔn si tɛ yen ka Kɔn o ɲɛ, wa u cogoya kura si ma Bɔ kabini o waati. O tɛ bɛn fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali misali ma. I tun bɛna min makɔnɔ, o ni o tɛ kelen ye pewu.

     O tuma na fɛ, o ko bɛ se ka ɲɛfɔ cogo di ka bɔ danfɛnw ta fan fɛ? Ne ka faamuyali ye ko Kamɛri ka binkanni bɛ tali Kɛ danni na, o kɔrɔ ye ko fɛn bɛɛ Dabɔra cogo min na o yɔrɔnin bɛɛ. Nka, o kɔrɔ tɛ ko fɛnɲɛnama wɛrɛw, i n’a fɔ dugukolo kan baganw ni kɔnɔw, Dabɔra kɔfɛ kosɛbɛ. O tɛ, nka baganw ni jiriw bɛɛ Dabɔra waati kelen na wa u fana ye ɲɛnamaya Kɛ waati kelen na dugukolo kan, nka u bɛ Kɛ dɔrɔn sigida laminiw na minnu tɛ kelen ye (kɔgɔji, nɔgɔ, dugukolo, kuluyɔrɔw...). Hali bi, hadamadenw ni dugukolo kan baganw tɛ sigiyɔrɔ kelen na ni kɔgɔji kɔnɔ baganw ye. N’o tɛ, u tun bɛna jigin o yɔrɔnin bɛɛ. O cogo kelen na, kɔgɔji baganw, minnu bɛ Weele ko Kambriya waati lasigidenw, a fɔra k’olu tùn bɛ yen, olu ma Se ka balo dugukolo kan i n’a fɔ dugukolo kan baganw ni hadamadenw b’a Kɛ cogo min na. U tun bɛna sa joona kosɛbɛ.

I b’a jira cogo di ko san miliyɔn caman ye tiɲɛ ye

Fɛn min nafa ka bon kosɛbɛ fɛnw jiginni miiriya la, o ye san miliyɔn caman miirili ye. U t’a jira ko fɛnw jiginni miiriya ye tiɲɛ ye, nka fɛnw jiginni dɔnbagaw b’a jate ko san miliyɔn caman ye dalilu ɲuman ye min b’a jira ko fɛnw jiginni miiriya bɛ se ka da u kan. U hakili la, ni waati bɛrɛ dira, fɛn bɛɛ bɛ se ka kɛ: ɲɛnamaya bangeli ani sisan suguya bɛɛ ciyɛn ka bɔ seli fɔlɔ fɔlɔ la. O la, nsiirin dɔ la, ni sungurunnin ye wulu susu, o bɛ kɛ masakɛ ye. Nka, n’i y’a To waati bɛrɛbɛrɛ, n’o ye sàn miliyɔn 300 ye, o fɛn kelen in bɛ Yɛlɛma ka Kɛ dɔnniya ye, bari o waati la dɔnnikɛlaw dalen b’a la ko ʃɛ in Yɛlɛmana ka Kɛ hadamaden ye. O cogo de la fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbagaw bɛ fɛnw di waati ma minnu ka bon ni hadamadenw ta ye, i n’a fɔ a bɛ fɔ cogo min na.

    Nka, a bɛ cogo di? An bɛ yɔrɔ fla lajɛ minnu bɛ tali Kɛ barokun in na: sumanikɛlan minnu bɛ Kɛ faraw la ani jidagayɔrɔw jɔli hakɛ. Olu ye fɛn nafamaw ye minnu ka kan ka dɔn o yɔrɔ la.

1. Sumanikɛlan minnu bɛ kɛ ni kabakurunw ye. Fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbagaw b’a miiri ko dalilu ɲuman minnu bɛ san miliyɔn caman dɛmɛ, olu dɔ ye sumanikɛlanw ye minnu bɛ kɛ faraw kan minnu bɛ se ka kɛ ni radiyo ye. Ka da faraw kan, a fɔra ko dugukolo bɛ san miliyari caman bɔ.

    Yala faraw b’a jira ko Dugukolo si bɛ san miliyari caman bɔ wa? U tɛ seereya kɛ. O kabakurunw tɛ u si hakɛ sɛbɛn; u hakɛ dɔrɔn de bɛ se ka suman wa dantigɛliw bɔra o la waati janw kan. Nka, puzzle caman bɛ yen kabakurunw ka radiyowaati sumani na, an bɛna minnu dɔw jira. Kabakurunw hakɛ bɛ Se ka Sugandi tigitigi, nka ɲininkali bɛ Kɛ k’u ni kabakurunw si hakɛ Blà ɲɔgɔn na.

faraw yɔrɔw hakɛ danfaralenw . Jateminɛ nafama dɔ ye ko jateminɛ suguya wɛrɛw bɛ se ka sɔrɔ kabakurunw yɔrɔw la minnu tɛ kelen ye, n’o ye ko u hakɛ tɛ kelen ye, o fana kɔrɔ ye ko u si hakɛ tɛ kelen ye. Misali la, jaabi suguya damadɔ Sɔrɔla Allende mɛtɛrɛ lakodɔnnen na, n’a si hakɛ bɛ Taa sàn miliyɔn 4480 na ka Se miliyɔn 10400 ma. O la, yɔrɔ fitininba la, o yɔrɔ kelen bɛ se ka kɛ ni hakɛ wɛrɛw ye. Misali fana b’a jira cogo min na radiyowaati sumanikɛlanw bɛ yɛrɛyɛrɛ. Cogo jumɛn na farakurun kelen yɔrɔ kelen bɛ se ka kɔrɔ san miliyari caman ka tɛmɛ a yɔrɔ tɔ kelen kan? Bɛɛ b’a faamu ko o dantigɛli sugu tɛ se ka da a la. A ma jɛya ka faraw hakɛ ni u si hakɛ bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na.

kabakurun kuraw kɔrɔya . Ni a bɛ tali kɛ fɛɛrɛw la minnu sinsinnen bɛ radiyowaati kan, u bɛ se ka kɔrɔbɔ waleyali la. O bɛ Kɛ tiɲɛ na ni dɔnnikɛlaw bɛ kabakurun in kristali waati yɛrɛ dɔn. N’u bɛ kabakurun in kristali waati yɛrɛ dɔn, radiyowaati sumanikɛlanw ka kan ka o kunnafoniw dɛmɛ.

    Radioactivité sumanikɛlanw kɛra cogo di nin sɛgɛsɛgɛli in na? A man ɲi kosɛbɛ. Misali damadɔ bɛ yen minnu b’a jira cogo min na san miliyɔn caman, hali san miliyari caman si hakɛ suman ka bɔ fara kuraw la. O b’a Jira ko kabakurunw hakɛ man kan ka Kɛ ni u si hakɛ yɛrɛ ye. U ye denmuso-fɛnw Sɔrɔ ka Fàra ba-fɛnw kan kabini daminɛ na, o min b’a To sumanikɛlanw tɛ Se ka Da u kan. Misali dɔw filɛ nin ye:

• Misali dɔ ye sumanikɛlanw ye minnu kɛra Sent Hɛlɛns tasuma-fanga bɔli kɔfɛ - nin tasuma-fanga in min bɛ Washinton mara la, Ameriki, o bɔra san 1980. Kabakurun kelen min bɔra o tasumabɔ in na, o taara ni a ye laboratuwari ofisiyali dɔ la walasa k’a si hakɛ dɔn. Kabakurun si tun ye mun ye? O kɛra san miliyɔn 2,8 ye! O b’a jira cogo min na si hakɛ dantigɛli tun man ɲi kosɛbɛ. Denmuso-fɛnw tun bɛ o misali la kaban, o la o cogo kelen bɛ se ka kɛ kabakurun wɛrɛw fana na. A hakɛw tɛ kabakurunw si hakɛ yɛrɛ jira.

• Misali wɛrɛ ye tasuma-faraw ye (Ngauruhoe kulu min bɛ Nuwɛlika jamana na) minnu tun dɔnna ko u kɛra kristali ye ka bɔ jirisunba la a san 25-50 dɔrɔn de filɛ nin ye tasuma-fanga dɔ bɔli sababu la. O la sa, a kɔfɛ, seerew ka kɔlɔsiliw tun bɛ yen.

      O faraw misaliw cilen don walasa u ka waati jateminɛ, jagokɛlaw ka waati jateminɛ laboratuwari dɔ la min bonyalen don kosɛbɛ (Geochron Laboratories, Cambridge, Massachusetts). O nɔ kɛra mun ye? Potassium-argon fɛɛrɛ la, sɛgɛsɛgɛli kɛlenw si hakɛ tun bɛ san miliyɔn 270.000 ni 3,5 cɛ, hali ni a tun dɔnna ko faraw kɛra kristali ye ka bɔ lava la a bɛ san 25-50 dɔrɔn bɔ. Plɔmu ni plɔmu isokɔrɔn ye san miliyari 3,9 di, rubidium-strontium isochron ye san miliyɔn 133 di, ani samarium-neodymium isochron ye san miliyɔn 197 di. Misali b’a jira ko radiyowaati fɛɛrɛw tɛ se ka da u la ani cogo min na faraw bɛ se ka kɛ ni denmuso fɛnw ye kabini a daminɛ na.

• Ni a bɛ tali kɛ hadamadenw ka sɔrɔw la, u damadɔ sinsinnen bɛ potasiyɔmu-argon fɛɛrɛ kan. O kɔrɔ ye ko potasiyɔmu-argon si hakɛ jateminɛ kɛra kabakurun kan min bɛ fɛnɲɛnamafagalan kɛrɛfɛ, wa hadamaden ka fɛnɲɛnɛma si hakɛ fana latigɛra ka bɔ o la.

    Nka, nin misali in b’a jira cogo min na nin fɛɛrɛ in tɛ se ka da a kan. Farakurun fɔlɔ min Kɛra, o ye jaabi Di min ma Dɔgɔya sàn miliyɔn 220 na. O la, ni hadamadenw ka fɛnɲɛnɛma damadɔ minnu jatera ko kɔrɔlen don, olu latigɛra ni nin fɛɛrɛ in ye, o si hakɛw ka kan ka ɲininkali kɛ. Misali tɛmɛnen fana y’a jira cogo min na kabakurun kuraw si hakɛ dantigɛli bɛ se ka tiɲɛ san miliyɔn caman kɔnɔ ni baara kɛra ni nin fɛɛrɛ in ye.

Hakilila la, potasiyɔmu-argon fɛɛrɛ bɛ se ka kɛ ka kabakurun fitininw waati dɔn, nka hali o fɛɛrɛ in tɛ se ka kɛ ka kabakurun yɛrɛw waati dɔn. Richard Leakey ye “Cɛ san 1470” kɔrɔ min sɔrɔ, a latigɛra ko a si bɛ san miliyɔn 2,6 la o fɛɛrɛ in fɛ. Karamɔgɔ E. T. Hall, min ye san hakɛ latigɛ, o y’a fɔ ko kabakurun tacogo sɛgɛsɛgɛli fɔlɔ ye san miliyɔn 220 sɔrɔ min tɛ se ka kɛ. O jaabi in banna, bawo a ma bɛn fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali miiriya ma, o de kama, misali wɛrɛ sɛgɛsɛgɛra. Sɛgɛsɛgɛli filanan in jaabi kɛra san miliyɔn 2,6 "bɛnnen" ye. San minnu kɛra o sɔrɔ kelen in misaliw la kɔfɛ, olu si hakɛ kɛra san 290 000 ni 19 500 000 cɛ. O la, a bɛ iko potasiyɔmu-argon fɛɛrɛ tɛ se ka da a kan kɛrɛnkɛrɛnnenya la, wa fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali ɲininikɛlaw fana bɛ o jaabiw kɔrɔ fɔ cogo min na. (5) .

Ni fɛɛrɛw bɛ ɲɔgɔn sɔsɔ . I n’a fɔ a fɔra cogo min na, sumanikɛlan minnu bɛ bɔ kabakurunw na, olu bɛ se ka kɔrɔbɔ. O daminɛyɔrɔ dɔ ye sumanikɛlanw ye minnu bɛ Kɛ ni kabakurun kuraw ye, n’o ye sumanikɛlanw ye minnu na kabakurunw ka kristali waati yɛrɛ bɛ Dɔn. Nka, misali tɛmɛnenw y’a jira ko nin fɛɛrɛ ninnu tɛ tɛmɛ nin kɔrɔbɔli in na kosɛbɛ. Farakurun kuraw walima farakurun kuraw ye san miliyɔn caman di, hali san miliyari caman, o la, fɛɛrɛw fililen don kosɛbɛ.

    Sumanikɛlan minnu dilannen don ni faraw ye, olu sɛgɛsɛgɛli daminɛyɔrɔ wɛrɛ ye k’u suma ni fɛɛrɛ wɛrɛw ye, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, radiyokarɔbɔni fɛɛrɛ. O misali nafamaw bɛ yen, minnu nataw ka ɲi kosɛbɛ. A bɛ jiri dɔ kofɔ min kɛra radiyokarɔbɔni ye, a fɔra ko a si bɛ san ba caman dɔrɔn na, nka kabakurun min bɛ a lamini na, a fɔra ko a si bɛ se san miliyɔn 250 ma. Nka, o jiri tun bɛ kabakurun kɔnɔ, o la sa, n’a sɔrɔ a tun bɛ yen sani kabakurun ka kɛ kristali ye. Jiri ka kan ka kɔrɔ ka tɛmɛ kabakurun kan min kɛra kristali ye a lamini na. O bɛ se ka kɛ cogo di? O dɔrɔn de bɛ se ka kɛ ko radiyowaati fɛɛrɛw, kɛrɛnkɛrɛnnenya la sumanikɛlan minnu bɛ kɛ ni kabakurunw ye, olu filila kosɛbɛ. Sugandili wɛrɛ tɛ yen:

An ye kunnafoni caman bɔ minnu kɔnɔ, jiri min sɔrɔla cɛncɛn "san miliyɔn 250" kɔnɔ walima tasuma-fanga fara la "san miliyɔn tan" o ye san ba caman dɔrɔn sɔrɔ radiyokarɔbɔni si hakɛ dantigɛli la. Ni... Dugukoloko dɔnnikɛlaw ye tasuma-fanga faraw ta, minnu dɔnna ko a bɔra tasuma-fanga dɔ la tariku waatiw la, k’u bila ka taa san hakɛ jateminɛ laboratuwari tɔgɔba dɔw la, "san hakɛ dantigɛli" bɛ se ka san miliyɔn caman nɔ di. O b’a jira kosɛbɛ ko hakilina minnu bɛ san hakɛ dantigɛli kɔnɔ, olu tɛ tiɲɛ ye. (6) .

Misali wɛrɛ bɛ t’a fɛ o barokun kelen kan. A bɛ jiri dɔ kofɔ min su donna lavaba dɔ kɔnɔ. Jiri ni basalt min bɛ a lamini, olu si hakɛ tɛ kelen ye abada:

Ɔsitarali jamana na, jiri min sɔrɔla basalt Tertiaire la, a jɛlen don ko a suturalen don lava jibɔ la, basalt ye min dilan, bawo a tun jenilen don ni a magara tasuma la. Lɔgɔ in "date" kɛra ni radiocarbon sɛgɛsɛgɛli ye ko a bɛ san 45.000 ɲɔgɔn bɔ, nka basalt "date" kɛra ni potasiyɔmu-argon fɛɛrɛ ye ka se san miliyɔn 45 ma. (7) .

2. Stratification rate - a bɛ kɛ dɔɔni dɔɔni walima a bɛ teliya? San miliyɔn caman kɔfɛ hakilina dɔ ye ko dugukolo kan layiniw dalajɛra ɲɔgɔn sanfɛ walew la minnu bɛ mɛn san miliyɔn caman kɔnɔ. O hakilina in lawulila Charles Lyell fɛ san kɛmɛ 19nan na. Misali la, Darwin y’a jigi da hakilinata misali kan min jirala Lyell fɛ. O cogo la, a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko On the Origin of Species, a y’a sɛbɛn cogo min na Lyell ka miiriliw ye nɔ bila a la (s. 422): «Min tɛ sɔn waati tɛmɛnenw janya danma ma, Sir Charles Lyell ka baara kabakoma kalanni kɔfɛ ‘Principles of Geology’ – min tarikusɛbɛnna nataw bɛna a dɔn tiɲɛ na ko a nana ni fɛn caman tigɛli ye sigida dɔnniyaw siratigɛ la – a ka fisa a ka n ka gafe in bila kɛrɛfɛ o yɔrɔnin bɛɛ ».

    Nka yala o sɛrɛkiliw dabɔra dɔɔni dɔɔni wa? Charles Lyell y’a jira tuma min na ko sɛrɛkiliw ye taabolo nɔgɔmanw de nɔ ye, fɛn damadɔ bɛ kuma o sɔsɔ. Misali damadɔw filɛ nin ye

Hadamadenw ka fɛnɲɛnamaw ni fɛnw . Sɔrɔ min ka di kosɛbɛ, o ye ko hadamadenw ka fɛnɲɛnamaw ni fɛnw sɔrɔla hali faraw ni karɔbɔni sɛrɛkiliw kɔnɔ (Glashouver, WJJ, So entstand die Welt, Hänssler, 1980, pp. 115-6; Bowden, M., Ape-men-Fact walima Fallacy ?Sovereign Publications, 1981 / Barnes, F. A., Kolow ka ko min bɛ kabakurun na, kungo kɔnɔ/Feburuyekalo, san 1975, ɲ. 36-39). O cogo kelen na, hadamadenw ka fɛnw i n’a fɔ baraziw sɔrɔla jirisunw na minnu bɛ jate kɔɔri ye. Erich A. von Frange y’a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Time Upside Down (1981), a ye fɛn wɛrɛw fɔ minnu bɛ sɔrɔ kɔɔri kɔnɔ. Olu ye nɛgɛdaga fitinin ye, nɛgɛdaga, nɛgɛminɛn, nɛgɛ, nɛgɛdaga min bɛ i n’a fɔ bɛlɛki, bɛlɛkisɛ, denmisɛnnin ka dawolo, hadamaden kungolo, hadamaden dawolo fila, hadamaden sen min kɛra fɛn ye.

   O kɔrɔ ye mun ye? A b’a Jira ko sɛrɛkili minnu jatera ko kɔrɔlenw ye, tiɲɛ na, olu si bɛ sàn ba damadɔ dɔrɔn de la, wa u tùn tɛ Se ka waati jan Ta ka Sɔrɔ. Lyell ka hakilina min ye sɛrɛkiliw dalajɛli ye ɲɔgɔn kan san miliyɔn caman kɔnɔ, o tɛ se ka kɛ tiɲɛ ye. A bɛnnen don ka da a la ko o yɔrɔw fanba, minnu jatera ko u si bɛ san miliyɔn kɛmɛ caman bɔ, olu kɛra balawu ye i n’a fɔ Sanjiba teliya la ani a bɛ san ba damadɔ dɔrɔn bɔ. Yɛlɛmako dɔnbagaw yɛrɛ dalen t’a la ko hadamadenw ye ɲɛnamaya kɛ a bɛ san miliyɔn tan walima kɛmɛ caman bɔ.

Erosion tɛ yen . Ni i ye Grand Canyon ni sigida belebele wɛrɛw lajɛ, misali la, i bɛ se ka jirisunw ye minnu bɛ ɲɔgɔn sanfɛ. Nka ni fɛn caman bɛ ɲɔgɔn dafa Grand Canyon ani yɔrɔ wɛrɛw la, yala jikuruw bɛ ye o yɔrɔw ni ɲɔgɔn cɛ wa?

    O jaabi jɛlen don: ayi. Sɔgɔsɔgɔninjɛ tɛ Sɔrɔ Grand Canyon walima yɔrɔ wɛrɛ la. O kɔ fɛ, a bɛ i n’a fɔ sɛrɛkiliw bɛ ɲɔgɔn na cogo kelen na kosɛbɛ wa u kɛra ɲɔgɔn sanfɛ k’a sɔrɔ u ma lari. Layɛrɛw cɛtigɛyɔrɔw ka kan ka kɛ fɛn ye min ka gɛlɛn kosɛbɛ ani ka kɛ kelen ye yɔrɔ bɛɛ ni jikuruw tun ye nɔ bila u la waati jan kɔnɔ, nka o tɛ ten. Misali la, sanjiba kelen dɔrɔn bɛ se ka bɔgɔdaga jugumanw kɛ jidagayɔrɔw sanfɛ, a kana fɔ san miliyɔn caman kɔnɔna na, minnu bɛ kɛ ni jikuruw ye.

    Ɲɛfɔli ɲuman min bɛ kɛ ka ɲɛsin fɛnw bilali ma, o ye k’u dabɔra waati kunkurunnin kɔnɔ, tile damadɔ walima dɔgɔkun damadɔ dɔrɔn a caya la. San miliyɔn caman tɛ se ka kɛ tiɲɛ ye. Hali bi waati la, a kɔlɔsira ko misali la, cɛncɛn dɔ bɛ se ka kɛ miniti 30 fo 60 kɔnɔ. Fɛn wɛrɛw bɛ o ko kan nin kumasen in kɔnɔ:

   (...) Nka an bɛ mun sɔrɔ o nɔ na?

    ‘Gɛlɛya min bɛ nin yɔrɔ fla ninnu na kɛrɛnkɛrɛnnenya la dugukoloko san janw na, o ye duguma-yɔrɔ sɛnɛbaliya ye min bɛ makɔnɔ o yɔrɔw la. San miliyɔn caman kɔnɔ minnu bɛ fɔ o yɔrɔw la, i bɛna a jira ko jikuruw bɛna kɛ cogo la min tɛ kɛ cogo la, wa yɔrɔw man kan ka kɛ fla ye fewu.

  (...) Dɔgɔtɔrɔ Roth bɛ ɲɛfɔli kɛ ka taa a fɛ nin cogo la:

    ‘Danfaraba min bɛ layini fla cogoya fla ni ɲɔgɔn cɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la parakonfɔri caman jukɔrɔla sanfɛlanw, n’i y’a suma ni sisan mara in dugukolo cogoya ye min tɛ kelen ye kosɛbɛ, o b’a jira ko nin danfara ninnu bɛ gɛlɛya min lase dugukoloko san janw ma. Ni san miliyɔn caman tun kɛra tiɲɛ na, mun na jukɔrɔla yɔrɔw sanfɛla tɛ kɛ cogo la min tɛ bɛn kosɛbɛ i n’a fɔ a bɛ kɛ cogo min na sisan mara in dugukolo cogoya la? A bɛ iko san miliyɔn caman minnu fɔra dugukoloko koloma kama, olu ma kɛ abada. Ka fara o kan, ni dugukoloko waati tununna sigida kelen na, o tuma na, a tununna dugukolo bɛɛ lamini na.’ (8) .

Strata ( strata ) kɛra teliya la bi waati la . Ni a y’a miiri ko jirisunw dabɔra dɔɔnin dɔɔnin san miliyɔn caman kɔnɔ ka kɛɲɛ ni Charles Lyell ka kalanw ye, kɔlɔsili waleyali damadɔ bɛ yen k’a kɛlɛ, yɔrɔ minnu na jirisunw dabɔra joona. Misali la, ka ɲɛsin Sent Hɛlɛna tasuma-fanga bɔli ma san 1980, jirisunw sigilen ɲɔgɔn kan minnu janya bɛ tɛmɛ mɛtɛrɛ kɛmɛ kan, wa dɔgɔkun damadɔ dɔrɔn kɔnɔ. A ma sàn miliyɔn caman Kɛ, nka tile damadɔ kɔnɔ, 'sènw (strata) dalajɛra ɲɔgɔn kan. Fɛn min fana tùn ye kabako ye, o ye ko kɔ̀nɔ dɔ Dabɔra o yɔrɔ kelen na, ji y'a da Minɛ ka woyo o yɔrɔ la. Hali o kɛcogo ma san miliyɔn caman ta, i n’a fɔ fɛnw jiginni dɔnbagaw tun bɛna miiri cogo min na, nka fɛn bɛɛ kɛra dɔgɔkun damadɔ kɔnɔ. A ka kan ka jate ko misali la, Grand Canyon ni sigida-yɔrɔba damadɔ wɛrɛw bɔra o cogo teliya la.

    Surtsey gun fana ye o ko sugu wɛrɛ ye. Nin gun in bangera ji jukɔrɔ tasuma-fanga dɔ bɔli fɛ san 1963. Zanwuyekalo san 2006, New Scientist gafe y’a fɔ cogo min na kɔw, kɔw ani dugukolo cogoya wɛrɛw bɔra nin gun in kan san tan kɔnɔ. A ma san miliyɔn caman walima san ba caman yɛrɛ ta:

Kɔnɔw, kɔw ani dugukolo suguya wɛrɛw, minnu ka teli ka san ba tan walima san miliyɔn caman ta ka sɔrɔ, olu ye dugukoloko ɲininikɛlaw kabakoya bawo u dabɔra san tan kɔnɔ. (9) .

Jiri janw fɛnɲɛnamafagalanw, dinɔsɔsi fɛnɲɛnamaw ani fɛn wɛrɛw minnu bɛ jirisunw na, olu ye dalilu kelen ye min bɛ o hakilina in sɔsɔ ko jirisunw dabɔra dɔɔnin dɔɔnin ani san miliyɔn caman kɔnɔ. Jiribolo-yɔrɔw Sɔrɔla ka Bɔ diɲɛ yɔrɔw la, minnu bɛ Taa ‘yɔrɔ caman na. Ja kɔrɔ dɔ min bɛ Saint-Etienne kɔɔrisɛnɛyɔrɔ la Faransi, o b’a jira cogo min na jiribolo duuru minnu kɛra kabakurunw ye, olu bɛ don u kelen-kelen bɛɛ kɔnɔ, minnu bɛ kɛ layini tan ɲɔgɔn ye walima ka tɛmɛ o kan. O cogo kelen na, jiribolo dɔ sɔrɔla Edinburgh kɛrɛfɛ, min janya ye mɛtɛrɛ 24 ye, o tɛmɛna layini tan ni kɔ fɛ, wa fɛn bɛɛ b’a jira ko jiribolo in taara teliya la a nɔ na. Ka Kɛɲɛ ni fɛnɲɛnɛma-ko ye, jirisunw ka kan ka Kɛ sàn miliyɔn caman ye, nka fɛn bɛɛ n'a ta, jiribolow bɛ Taa 'ɲɛ ka Tɛmɛ nin "san miliyɔn caman" sɛrɛkili ninnu fɛ.

    Nin misali in b’a jira ko gɛlɛya bɛ a la cogo min na ka nɔrɔ stratification slow la san miliyɔn caman kɔnɔ. N’a sɔrɔ jiriw su donna joona, n’o tɛ, u fɛnɲɛnamafagalanw tun tɛ se ka kɛ bi. O cogo kelen de bɛ kɛ ni fɛnɲɛnama wɛrɛw ye minnu bɛ sɔrɔ dugukolo la:

A kalanna Lyell ka uniformitarianisme strict la, Derek ager, min ye dugukoloko karamɔgɔba ye Swansea Iniwɛrisite kolɛji la, o bɛ jiribolo caman ɲɛfɔ a ka gafe kɔnɔ ni misaliw ye. "Ni Angilɛw ka kɔɔri sumanikɛlanw ka kɔɔri sɔrɔyɔrɔ bɛɛ lajɛlen janya jatera mɛtɛrɛ 1000 ye, wa ko a tun bɛna kɛ san miliyɔn 10 ɲɔgɔn kɔnɔ, o tuma na, jiri min janya ye mɛtɛrɛ 10 ye, o sudon tun bɛna san 100.000 ta, n'an y'a miiri ko o bɛ se ka kɛ mɛtɛrɛ 1000 ye." stratifikasiyɔn in kɛra ni hakɛ basigilen ye.O tun bɛna kɛ yelifɛn ye.N’o tɛ, ni jiri min janya ye mɛtɛrɛ 10 ye, o tun su donna san 10 kɔnɔ, o kɔrɔ tun ye kilomɛtɛrɛ 1000 ye san miliyɔn kelen kɔnɔ walima kilomɛtɛrɛ 10 000 san miliyɔn 10 kɔnɔ.O bɛ kɛ i n’a fɔ yelifɛn ye, wa an tɛ se k’an yɛrɛ tanga ka na a fɔ ko tiɲɛ na, stratifikasiyɔn kɛra teliya la kosɛbɛ tuma dɔw la... (10)

O la sa, jiribolo fɛnɲɛnamafagalanw ni fɛn wɛrɛw bɔli teliya la, o bɛ mun de kofɔ? Ɲɛfɔli ɲuman ye balawu barikama ye, min bɛ fɛnw bilali teliya la ani fɛnɲɛnɛma minnu bɛ u kɔnɔ, olu bɛɛ ɲɛfɔ. O bɛ se ka kɛ misali la, sanjiba waati la. A ka di kosɛbɛ k’a ye ko dɔnnikɛla damadɔ y’a daminɛ ka sɔn balawuw ma waati tɛmɛnenw na, wa u t’a ta tugun ko fɛn bɛɛ kɛra cogo basigilen na san miliyɔn caman kɔnɔ. Dalilu bɛ balawuw dɛmɛ ka tɛmɛ taabolo minnu bɛ kɛ dɔɔnin dɔɔnin. Stephen Jay Gould, min ye fɛnkɔrɔw dɔnbaga lakodɔnnen ye min tɛ Ala dɔn, o bɛ Lyell ka ɲininiw jira:

Charles Lyell tun ye avoka ye a ka baara la... [wa a] ye namara fɛɛrɛ fila ta walasa k’a ka hakilina kelenw sigi senkan iko dugukoloko lakika kelenpe. Fɔlɔ, a ye bɔgɔdaga dɔ sigi sen kan walasa a k’a tiɲɛ... Tiɲɛ na, balawu lafasabagaw tun ɲɛsinnen bɛ kɔrɔbɔli ma kosɛbɛ ka tɛmɛ Lyell kan. Tiɲɛ na, a bɛ iko dugukoloko fɛnw bɛ balawuw de wajibiya: faraw bɛ tigɛtigɛ ani ka tigɛli kɛ; fɛnɲɛnama kuuru bɛɛ tununna. Walasa k’a mabɔ o jiracogo yɛrɛ la, Lyell ye daliluw bila a ka miirili nɔ na. Filanan, Lyell ka kelenya ye fɔlifɛnw ɲagaminen ye...

 ... Lyell tun tɛ tiɲɛ ni foro baara kɛlɛcɛ saniyalen ye, nka a tun ye hakilina dɔ lafilibaga ye min tun bɛ mɔgɔ lafili ani min tun tɛ kelen ye, min tun sinsinnen bɛ waati sɛrɛkili cogoya sabatilen na. A ka kuma fɔcogo fɛ, a y’a ɲini k’a ka miiriya ni hakililata ni tiɲɛtigiya kɛ kelen ye. (11) .

I n’a fɔ a fɔra cogo min na, fɛɛrɛ min bɛ se ka kɛ ka tɛmɛn strata fanba bangeli kan, o ye balawu ye i n’a fɔ Sanjiba. Fɛn min bɛ dugukoloko jatebɔsɛbɛn kɔnɔ, o ɲɛfɔlen don san miliyɔn caman fɛ, walima laala balawu caman fɛ, o bɛɛ bɛ se ka sɔrɔ balawu kelen de fɛ: Sanjiba. A bɛ se ka dinɔsɔsiw tiɲɛni ɲɛfɔ, fɛnɲɛnɛmaw sɔrɔli ani fɛn caman wɛrɛw minnu kɔlɔsira dugukolo la.

    Misali la, dinɔsɔsiw bɛ sɔrɔ tuma caman na fara gɛlɛnw kɔnɔ, wa a bɛ se ka san caman ta walasa ka fɛnɲɛnamafagalan kelen bɔ fara la. Nka, u donna farakurun gɛlɛnw kɔnɔ cogo di? Ɲɛfɔli kelen min bɛ se ka kɛ, o ye ko bɔgɔ nɔgɔlen donna u sanfɛ, ka sɔrɔ ka gɛlɛya. Nin ko sugu tɛ kɛ yɔrɔ si bi, nka balawu min kɛra i n’a fɔ sanjiba, o tun bɛna se ka kɛ. A kɔlɔsira ko sɛbɛn kɔrɔ 500 ɲɔgɔn sɔrɔla diɲɛ fan bɛɛ la, ka kɛɲɛ ni o ye ko Sanjiba kɛra Dugukolo kan.

     Kun ɲumanw minnu b’a to an b’a fɔ ko balawu in bɔra sanjiba la kɛrɛnkɛrɛnnenya la, olu fana ye ko kɔgɔji kɔnɔ nɔgɔw ka ca diɲɛ fan bɛɛ la, i n’a fɔ nin kumasen ninnu b’a jira cogo min na. O kuma fɔlɔ bɔra James Hutton ka gafe dɔ la, min ye dugukoloko fa ye, min bɔra a ka ca ni san 200 ye:

An ka kan k’a Jira ko dugukolo-yɔrɔ (...) bɛɛ Dabɔra cɛncɛn ni kabakurunw fɛ minnu tùn bɛ dalajɛ kɔgɔjida la, kurukuruw ni koralifɛnw, dugukolo ni bɔgɔ. (J. Hutton, Dugukolo ka teori l, 26. 1785)

J. S. Shelton: Farafinnaw kan, kɔgɔjida la bɔgɔdaga faraw ka ca kosɛbɛ ani u jɛnsɛnnen don ka tɛmɛ bɔgɔdaga fara tɔw bɛɛ kan u faralen ɲɔgɔn kan. Nin ye o tiɲɛ nɔgɔmanw dɔ ye min bɛ ɲɛfɔli de wajibiya, k’a sɔrɔ fɛn o fɛn bɛ tali kɛ hadamaden ka cɛsiriw la minnu bɛ taa a fɛ walasa ka dugukoloko tɛmɛnenw ka dugukoloko caman yeli faamuya. (J. S. Shelton: Dugukoloko ja jiralen don)

Sanjiba in jiracogo wɛrɛ ye kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw sɔrɔli ye kulu janw na i n’a fɔ Himalaya kuluw, Alpes ani Andes kuluw. Misali dɔw filɛ nin ye minnu bɔra dɔnnikɛlaw ni dugukoloko dɔnnikɛlaw yɛrɛ ka gafew kɔnɔ:

K’a to taama na Beagle kurunba kan Darwin yɛrɛ ye kɔgɔjida la fɛnɲɛnamaw sɔrɔ ka bɔ sanfɛ Andes kuluw kan. A b’a jira ko, min bɛ wele sisan kulu ye, o tun bɛ ji jukɔrɔ fɔlɔ. (Jerry A. Coyne: Miksi evoluutio on totta [Mun na fɛnɲɛnamayali ye tiɲɛ ye], ɲ. 127)

Kuma bɛ yen ka faraw cogoya fɔlɔ lajɛ kosɛbɛ kuluw kɔnɔ. A bɛ Ye kosɛbɛ Alpes kuluw la, woroduguyanfan Alpes limew la, n’o bɛ Weele ko Helvetian zone. Kɔlɔn ye farakurunba ye. N’an ye fara in lajɛ yan kuluba dɔ kan walima kulu sanfɛ - n’an tun bɛ fanga sɔrɔ ka wuli yen - an bɛ laban ka bagan tolenw sɔrɔ minnu ye fɛnɲɛnamaw ye, baganw ka fɛnɲɛnamaw, a kɔnɔ. A ka ca a la u bɛ tiɲɛ kosɛbɛ nka a bɛ se ka kɛ ka yɔrɔw sɔrɔ minnu bɛ dɔn. O fɛnɲɛnɛmaw bɛɛ ye lime bɔgɔlanw ye walima kɔgɔji kɔnɔfɛnw kolo. U dɔw la, amonitɛri minnu bɛ kɛ ni jiribolo ye, olu bɛ yen, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, jɛgɛ fila-fila caman. (...) Kalanbaga bɛ se k’a yɛrɛ ɲininka nin yɔrɔ in na, o kɔrɔ ye mun ye ko kuluw bɛ nɔgɔ caman mara, minnu fana bɛ se ka sɔrɔ u tilalen don kɔgɔji jukɔrɔ. (sɛbɛn ɲɛ 236.237 « Muuttuva maa », Penti Eskola)

Harutaka Sakai min bɛ Japon Iniwɛrisite la Kyushu, ale ye san caman kɛ ka ɲinini kɛ o kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw kan Himalaya kuluw la. Ale n’a ka kulu ye jidagayɔrɔ kuuru dɔ jate Minɛ ka Bɔ Mɛzozoyik waati la. Kɔgɔjida la jirisun nɔgɔlenw, n’u bɛ tali kɛ sisan kɔgɔjida la jɛgɛw ni dolow la, olu bɛ sɔrɔ fara kogow la minnu ka ca ni kilomɛtɛrɛ saba ye kɔgɔji sanfɛ. Amoniw, belemnite, koraliw ani planktonw bɛ sɔrɔ i n’a fɔ fɛnɲɛnɛmaw kuluw faraw la (...)

   Kilomɛtɛrɛ fila sanfɛ, dugukoloko dɔnnikɛlaw ye taamasiyɛn dɔ sɔrɔ kɔgɔji yɛrɛ ye min to yen. A farakurun min bɛ i n’a fɔ jikuruw, o bɛ Bɛn ni cogoyaw ye minnu bɛ To cɛncɛn na ka Bɔ jikuruw la minnu ka dɔgɔ. Hali ka bɔ Everest sanfɛ, kɔji jɛmanw bɛ sɔrɔ, minnu wulila ji jukɔrɔ ka bɔ kɔgɔji bagan jatebaliya tolenw na. ("Maapallo ihmeiden planeetta", ɲɛ 55)

I bɛ jo di ɲɛnamaya ma cogo di Dugukolo kan san miliyɔn caman kɔnɔ?

Fɛn fila Lawulila san fɛ minnu bɛ Kɛ ka sàn miliyɔn caman waatiw Sɛmɛntiya: faraw sumani minnu bɛ Kɛ ni radiyo ye ani u ka stratifikasiyɔn hakɛ. A jirala ko u fila si ma a jira ko waati jan minnu kɛra, olu ye tiɲɛ ye. Gɛlɛya min bɛ sumanikɛlanw kan minnu bɛ Kɛ kabakurunw kan, o ye ko kabakurun kura pewu, denmuso-fɛnw bɛ yen kaban, o la u bɛ i ko u kɔrɔlen don. Strata tɛ san miliyɔn caman fana kofɔ bawo hadamadenw ka fɛnw, hali hadamaden tolenw fɛnɲɛnamafagalanw, sɔrɔla strata minnu tun jatera kɔrɔlen ye, ani bawo dalilu bɛ yen bi ko strata bɛ dalajɛ teliya la ɲɔgɔn sanfɛ. A ka nɔgɔn ka ɲininkali kɛ san miliyɔn caman na ka da o kow kan.

    Dugukolo kan ɲɛnamaya yecogo dun? A bɛ fɔ an ye siɲɛ caman sigida porogaramuw kɔnɔ, lakɔli gafew kɔnɔ ani yɔrɔ wɛrɛw la ko ɲɛnamaya gɛlɛn bɛ dugukolo kan kabini san miliyɔn kɛmɛ caman. Yala nafa b’a la ka da o miiriya la wa? O ko la, aw ka kan ka aw janto nin hakilina ninnu na:

mɔgɔ si tɛ se ka fɛnɲɛnamaw si hakɛ dɔn . Fɔlɔ, an ka kan ka jateminɛ kɛ fɛnɲɛnamafagalanw na. U kelenpe de ye ɲɛnamaya tɛmɛnen tolenw ye, wa, fɛn wɛrɛ tɛ an bolo.

     Nka yala a bɛ se ka kɛ k’u si hakɛ tigitigi dɔn ka bɔ fɛnɲɛnamaw la wa? Yala a bɛ se k’a dɔn ko fɛnɲɛnama wɛrɛ kɔrɔlen don kosɛbɛ walima a ka dɔgɔ kosɛbɛ ka tɛmɛ dɔ wɛrɛ kan wa? Jaabi jɛlen don: a tɛ se ka kɛ ka nin ko in jateminɛ. Ni fɛnɲɛnɛma dɔ Sɔgɔra ka Bɔ dugukolo la, misali la, dinɔsɔsi kolo walima trilobite fɛnɲɛnɛma, a si hakɛ ni a ɲɛnama don waati min na dugukolo kan, o sɛbɛn tɛ yen. An tɛ se ka o kunnafoniw sɔrɔ a kɔnɔ. Mɔgɔ o mɔgɔ bɛ fɛnɲɛnɛma dɔ Tà, o bɛ Se k’o Kɔlɔsi. (O cogo kelen de bɛ kɛ misali la kuluw ja la. Ɲininikɛla dɔw bɛ se k’a miiri k’u si bɛ san ba tan ni tan bɔ, nka u yɛrɛ tɛ o taamasiyɛn suguw jira. Tiɲɛ na, a bɛ se ka kɛ ko u si bɛ san ba damadɔ dɔrɔn de la.)

    Fɛn bɛɛ bɛɛ n’a ta, hakilina jɔnjɔn dɔ min bɛ fɛnw jiginni miiriya la, o ye ko o waatiw bɛ se ka dɔn. Hali ni fɛnɲɛnɛmaw yɛrɛ tɛ kunnafoni si Fɔ walima k’a Jira, fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbaga caman b’a Fɔ k’u tùn b’a Dɔn u tùn bɛ ɲɛnamaya waati min na (o min bɛ Weele ko index fossil table). U hakili la, kunnafoni jɔnjɔnw b’u bolo amonitew, trilobite, dinɔsɔsi, baganw ani fɛnɲɛnama wɛrɛw taabolo tigitigiw kan Dugukolo kan, hali n’a y’a sɔrɔ ko a tɛ se ka kɛ ka o ɲɔgɔnna fɛn sɔrɔ ka bɔ fɛnɲɛnamaw n’u sigiyɔrɔw la.

Cɛ si tɛ Dugukolo in kan min bɛ faraw ni fɛnɲɛnamafagalanw dɔn kosɛbɛ fo ka Se k’a Jira cogo si la ko fɛnɲɛnɛma sugu kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ kɔrɔlen don tiɲɛ na walima a ka dɔgɔ ni suguya wɛrɛ ye. O kɔrɔ ye ko mɔgɔ si tɛ yen min bɛ Se k’a Jira tiɲɛ na ko trilobite min bɛ Bɔ Kambriya waati la, o kɔrɔlen dòn ka Tɛmɛ dinɔsɔsi kan min Bɔra Kɛrɛtɛsi waati la walima bagan min bɛ Bɔ Tertiary waati la. Dugukoloko ye fɛn o fɛn ye ni dɔnniya tigitigi tɛ. (12) .

Ni fɛnɲɛnɛmaw sɔgɔra ka bɔ dugukolo la, o gɛlɛya kelen bɛ kɛ mamɔni ni dinɔsɔsi fɛnɲɛnamaw fana na. U sɔrɔli danfaralen bɛ dugukolo kan cogo di, ni u fila bɛɛ ka fɛnɲɛnamaw bɛ i n’a fɔ u cogoya ka ɲi ani u ka surun dugukolo sanfɛla la, i n’a fɔ u bɛ sɔrɔ tuma caman na cogo min na? Mɔgɔ bɛ se k’a fɔ cogo di ko dinɔsɔsi fɛnɲɛnɛma dɔ kɔrɔlen don san miliyɔn 65 ka tɛmɛ mamɔni walima hadamaden ka fɛnɲɛnɛma kan ni u fila bɛɛ cogoya ka ɲi cogo kelen na? O jaabi ye ko o kunnafoni sugu tɛ mɔgɔ si fɛ. Mɔgɔ o mɔgɔ b’a fɔ ko o tɛ, o tigi bɛ taa miirili fan fɛ.

     O la sa, mun na dɔnnikɛla minnu tɛ Ala dɔn, olu dalen b’a la ko dinɔsɔsi fɛnɲɛnama dɔ ka kɔrɔ ni san miliyɔn 65 ye ka tɛmɛ mamɔsi fɛnɲɛnama kan? O kunba ye dugukoloko waati jatebɔ ye, min labɛnna san kɛmɛ 19nan na, n’o ye waati jan sani radiyokarɔbɔni fɛɛrɛ walima radiyowaati fɛɛrɛ wɛrɛw ka dabɔ, misali la. Fɛnɲɛnɛmaw si hakɛ bɛ Labɛn ka Da nin waati jatebɔ in kan, bari a bɛ Fɔ ko Darwin ka miiriya ye tiɲɛ ye wa ko suguya kuluw danfaralenw Bɔra Dugukolo kan waati wɛrɛw la. O la, a bɛ Da a la ko ɲɛnamaya daminɛna kɔgɔji la, fo a daminɛ na, seli fɔlɔ nɔgɔman dɔ tùn bɛ yen, o kɔ fɛ kɔgɔjida la baganw Bɔra, o kɔ fɛ jɛgɛw Bɔra, o kɔ fɛ, wulu minnu bɛ balo ji da la, o kɔ fɛ fɛnɲɛnamaw ani laban na kɔnɔw ni baganw. A dalen b’a la ko fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali taara ɲɛ o cogo la, . ani dugukoloko waati jatebɔsɛbɛn dabɔra san kɛmɛ 19nan na o kama, min hali bi, o bɛ fɛnɲɛnɛmaw si hakɛ kɔrɔfɔw dantigɛ dɔnnikɛlaw fɛ minnu tɛ Ala dɔn. U tɛ dalilu wɛrɛ Sɔrɔ fɛnɲɛnɛmaw si hakɛ la.

   O la, dugukoloko waati jatebɔsɛbɛn sinsinnen bɛ fɛnɲɛnɛma-ko hakilina kan, o min ye fɛnɲɛnɛma-ko miiriya jɔnjɔn ye. Nka, gɛlɛya ye ko fɛnɲɛnɛmaw jiginni dɔɔnin dɔɔnin ma deli ka Kɔlɔsi fɛnɲɛnɛmaw la min bɛna a Jira ko dugukoloko tabali in ye tiɲɛ ye. Hali Ala dɔnbali lakodɔnnenba Richard Dawkins sɔnna o kuma kelen ma a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Sokea Kelloseppä (s. 240 241, The Blind Watchmaker): “ Kabini Darwin, fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali minnu labɛnna ka kɛɲɛ ni waatibolodacogo ye, olu tɛ fɛn fitininw ye minnu bɛ tugu ɲɔgɔn na, u man ca fɛn minnu bɛ yeli kɛ, fɛn minnu bɛ yeli kɛ. ” O cogo kelen na, fɛnkɔrɔw dɔnbaga lakodɔnnenba Stephen Jay Gould y’a fɔ ko: “Ne t’a fɛ cogo si la ka fɛn dɔ dɔgɔya min bɛ se ka kɛ fɛn ye min bɛ se ka kɛ fɛnw jiginni ye dɔɔnin dɔɔnin. N b’a fɛ k’a jira dɔrɔn ko a ma deli ka ‘kɔlɔsi’ faraw la.” (13) ye.

   Mun bɛ se ka kuncɛ ka bɔ nin kuma fɔlenw na? Ni yiriwali ma Kɛ dɔɔnin dɔɔnin, dugukoloko waati jatebɔsen si hakɛ jateminɛw ani hakilina min b’a Jira ko fɛnɲɛnama suguya kuluw Bɔra dugukolo kan waati wɛrɛw la, o bɛ Se ka Kɛ ɲininkali ye. Basigi si tɛ o hakilina sugu la. O nɔ na, ​​a bɛnnen don kosɛbɛ k’a miiri ko suguya kulu tɛmɛnenw bɛɛ tun bɛ dugukolo kan fɔlɔ waati kelen na, nka u tun bɛ sigida laminiw na minnu tɛ kelen ye dɔrɔn, bawo u dɔw kɛra kɔgɔji baganw ye, dɔw kɛra dugukolo baganw ye, dɔw fana tun bɛ u ni ɲɔgɔn cɛ. Ka fara o kan, sugu dɔw i n’a fɔ dinɔsɔsiw ni trilobites, olu fila bɛɛ jatera index fossils ye, olu tununna. Kuma t’a la k’a Jira ko sugu dɔw kɔrɔla walima u ka dɔgɔ ni dɔw ye. O dantigɛli sugu si tɛ se ka kɛ ka da fɛnɲɛnamaw kan.

    Fɛnɲɛnɛma ɲɛnamaw - fɛnɲɛnama minnu tun ka kan ka sa a san miliyɔn caman ye nin ye, nka u sɔrɔla u ɲɛnama don hali bi - olu fana ye dalilu ye min b’a jira ko san miliyɔn caman tɛ se ka da u la. Tiɲɛ na, o fɛnɲɛnɛma sugu kɛmɛ caman bɛ yen. Alemaɲi dɔnnikɛla Dɔgɔtɔrɔ Joachim Scheven ka mise kɔnɔ, nin fɛnɲɛnama suguya in misali 500 ni kɔ bɛ yen. Misali dɔ fana ye koelakan ye, min tun dalen b’a la ko a sara a bɛ san miliyɔn 65 bɔ, n’o ye waati kelen na ni dinɔsɔsiw ye. Nka, o jɛgɛ in sɔrɔla a ɲɛnama don bi waati la, o la, a dogolen bɛ min kabini san miliyɔn 65? Sugandili wɛrɛ, wa a ka c’a la, o ye ko san miliyɔn caman ma deli ka kɛ.

mun na dinɔsɔsiw ma ɲɛnamaya a san miliyɔn caman ye nin ye ? Dakun tɛmɛnenw y’a Jira ko a tɛ Se ka Kɛ ka fɛnɲɛnɛmaw si hakɛ tigitigi Dɔn. A tɛ Se fana k’a Jira ko trilobites, dinosaurs walima mammoths (fɛnɲɛnamaw) fɛnɲɛnamafagalanw, misali la, u si hakɛ tɛ kelen ye. Dɔnniya dalilu si t’o la, nka a bɛ Se ka Kɛ ko nin sugu ninnu tùn bɛ balo waati kelen na dugukolo kan, nka u bɛ Kɛ dɔrɔn sigida laminiw na minnu tɛ kelen ye, i n’a fɔ kɔgɔji, nɔgɔ, sanfɛyɔrɔw ani kuluyɔrɔw fana bɛ yen sisan n’u baganw n’u jiriw ye.

    Dugukolo kan ɲɛnamaya bɛ kɛ cogo di san miliyɔn caman kɔnɔ, i n’a fɔ a bɛ fɔ an ye cogo min na siɲɛ caman sigida porogaramuw kɔnɔ walima yɔrɔ wɛrɛw la? Nin ko in bɛ ɲɛnabɔ ka ɲɛ ni radiocarbon fɛɛrɛ ye bawo a bɛ se ka fɛnɲɛnamafagalanw si hakɛ suman. Sumani wɛrɛw bɛ kɛ ni fɛɛrɛw ye minnu bɛ kɛ ni radiyowaati ye, a ka c’a la, olu bɛ kɛ faraw la, nka ni radiyokarɔbɔni fɛɛrɛ bɛ se ka kɛ ka sumani kɛ k’a ɲɛsin fɛnɲɛnamaw ma. O fɛn in tilancɛ-ɲɛnamaya fɔlɔ ye sàn 5730 ye, o la a man kan ka Kɛ hali dɔɔnin sàn 100.000 kɔ fɛ.

    Dinɔsɔsiw dun? Jὲkafɔba min bɛ Kɛ o ko in na o ye dinɔsɔsiw de kan. A bɛ iko u bɛ mɔgɔw diya, wa u de y’a ɲini ka jo di san miliyɔn caman ma dugukolo kan. U ye fɛnw jiginni dɔnbagaw ka kibaru duman fɔbagaw ye minnu bɛ na ni u ye ni a mago bɛ san miliyɔn caman na.

   Nka, nka. I n’a fɔ a fɔra cogo min na, dinɔsɔsiw si hakɛ jateminɛni sinsinnen bɛ dugukoloko waati jatebɔ dɔ kan min labɛnna san 1800 waatiw la, min sɔrɔla ko a ma bɛn siɲɛ caman. Dɔnniya dalilu si tɛ yen min b’a jira ko dinɔsɔsiw kɔrɔla ka tɛmɛ, misali la, mamɔw ni bagan wɛrɛw kan minnu tununna. Kɔlɔsili nɔgɔman damadɔw filɛ nin ye minnu b’a jira ko dinɔsɔsiw ma tunun a bɛ san miliyɔn caman bɔ ani ko bi fɛnɲɛnama suguya caman ye ɲɛnamaya kɛ waati kelen na n’u ye.

• Bi suguyaw ni dinɔsɔsiw ye ɲɛnamaya kɛ waati kelen na. Fɛnɲɛnɛma-ko dɔnnikɛlaw bɛ kuma tuma bɛɛ dinɔsɔsiw ka waati kan bawo, ka kɛɲɛ ni fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnɛma-ko ye, u dalen b’a la ko bagan kulu suguya wɛrɛw bɔra Dugukolo kan waati wɛrɛw la. U b’a miiri, misali la, ko kɔnɔw bɔra dinɔsɔsiw la, o de kama dinɔsɔsiw ka kan ka bɔ dugukolo kan kɔnɔw ɲɛ. O cogo kelen na, u b’a Jira ko bagan fɔlɔw ma Bɔ dugukolo kan fo ka Se dinɔsɔsi waati laban ma.

    Nka, daɲɛ min bɛ fɔ dinɔsɔsi waati la, o bɛ mɔgɔ lafili bawo ka bɔ dinɔsɔsiw la, olu suguya kelenw sɔrɔla tigitigi i n’a fɔ bi waati: tori, wulu, masakɛ boa, wulu, biɲɛ, badɛri, wuluwulu, jɛgɛba, jidaga, wuluwulu, sumanmugu, wuluwulu, korali, alikama, caiman, bi kɔnɔw, baganw. Misali la, a bɛ Da a la ko kɔnɔw bɛ Bɔ dinɔsɔsiw la, nka kɔnɔ kelenw Sɔrɔla dinɔsɔsiw ka kuluw la i n’a fɔ u bɛ cogo min na bi: parrots, ducks, drakes, loons, flamingos, owls, penguins, shorebirds, albatross, cormorants, ani avocets. San 2000 na, bi kɔnɔw ka fɛnɲɛnɛma suguya kɛmɛ ni kɔ sɛbɛnna ka bɔ Kɛrɛtɛsi yɔrɔw la. O sɔrɔlen ninnu, u fɔra misali la Carl Werner ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko “Living Fossils”. San 14 kɔnɔ, a ye ɲinini kɛ fɛnɲɛnamaw kan ka bɔ dinɔsɔsi waati la, a ye fɛnkɔrɔw dɔnniya baarakɛlaw ka sɛbɛnw dɔn, ani ka taa bɔ fɛnɲɛnamaw ka mise 60 la diɲɛ kɔnɔ, ka foto 60 000 ɲɔgɔn ta. Dɔgɔtɔrɔ Werner y’a fɔ ko:"Misew tɛ nin bi kɔnɔw ka fɛnɲɛnamaw jira, wa u t'u ja ja la minnu bɛ dinɔsɔsi sigidaw jira. A man ɲi. A jɔnjɔn ye ko ni T. Rex walima Triceratops dɔ jirala mise jirali la tuma o tuma, kɔnɔw, loonw, flamingow, walima dɔw nin bi kɔnɔ tɔw la minnu sɔrɔla strata kelenw na ni dinɔsɔsiw ye, olu fana ka kan ka jira.Nka o tɛ kɛ.Ne ma deli ka kɔnɔ ye ni dinɔsɔsi ye tariku mise kɔnɔ, tiɲɛ tɛ? solo?"

   Mun bɛ se ka bɔ nin kuma fɔlenw na? Siga t’a la, kɔnɔw ni dinɔsɔsiw ye ɲɛnamaya Kɛ waati kelen na, wa dalilu si t’a la k’a Fɔ ko n’a Bɔra o la, o bɛ Kɛ sàn miliyɔn tan ni tan ye.

    Baganw dun? Jateminɛ dɔw fɛ, a Sɔrɔla ko bagan suguya 432 ni kɔ bɛ ɲɔgɔn fɛ ni dinɔsɔsiw ye ( Kielan-Jaworowska, Z., Kielan, Cifelli, RL, ani Luo, ZX, Baganw ka Bɔ Dinɔsɔsiw ka waati la: Bɔyɔrɔ, Evolution and Structure, Columbia Inivɛrisite ka gafe dilanyɔrɔ, NY, 2004) . O cogo kelen na, dinɔsɔsi kolow sɔrɔla kolow cɛma minnu bɛ i n’a fɔ so, misi ani saga kolo (Anderson, A., Tourism falls victim to tyrannosaurus, Nature, 1989, 338, 289 / Dinɔsɔsi bɛ se ka sara ni dususuma ye o bɛɛ kɔfɛ, 1984, New Scientist, 104, 9.) , o la, dinɔsɔsiw ni baganw ka kan ka balo waati kelen na.

   Ka fara o kan, videyo ka kuma dɔ kɔnɔ ni Carl Werner ye, min ye Utah Museum of Prehistory ɲɛmɔgɔ ye, n’o ye Dɔgɔtɔrɔ Donald Burge ye, o y’a ɲɛfɔ ko: “ An bɛ baganw ka fɛnɲɛnamaw sɔrɔ an ka dinɔsɔsi sɛgɛsɛgɛliw bɛɛ lajɛlen na. Bentonite bɔgɔ tɔni tan b’an bolo, baganw ka fɛnɲɛnamaw bɛ min kɔnɔ, wa an bɛ baara la k’u di ɲininikɛla tɔw ma. A tɛ kɛ bawo an tun tɛna u sɔrɔ ko u nafa ka bon, nka bawo ɲɛnamaya ka surun, wa ne kɛrɛnkɛrɛnnen tɛ baganw na: ne kɛrɛnkɛrɛnnen don fɛnɲɛnamaw ni dinɔsɔsiw la ». Nin kɔlɔsili suguw b’a Jira ko bagan kuluw bɛɛ la suguya minnu bɛ yen, olu ye ɲɛnamaya Kɛ waati kelen na waati bɛɛ, nka u Kɛra dɔrɔn sigida laminiw na minnu tɛ kelen ye. A sugu dɔw, i n’a fɔ dinɔsɔsiw, olu tununna. Hali bi, suguw bɛ ka sa.

• farikolo yɔrɔ nɔgɔlenw bɛ tali kɛ waati kunkurunninw na . A fɔra ka tɛmɛ ko dinɔsɔsiw ka waati jatebɔ sinsinnen bɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la san kɛmɛ 19nan dugukoloko waati jatebɔ kan min kɔnɔ a dalen bɛ a la ko dinɔsɔsiw tununna a bɛ san miliyɔn 65 bɔ.

   Dinɔsɔsi fɛnɲɛnamaw fana kasa bɛ se ka toli. Jack Horner, dɔnnikɛla min dalen bɛ fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali miiriya la, o y’a fɔ dinɔsɔsi fɛnɲɛnamaw sɔrɔyɔrɔba dɔ kan ko “Hell Creek kolo bɛɛ bɛ kasa bɔ.” Kolow bɛ se ka kasa bɔ cogo di san miliyɔn tan kɔfɛ? Ni u tun kɔrɔla o cogo la, siga t’a la ko kasa bɛɛ tun bɛna to u la sisan.

    Ɲininikalaw ka kan ka mun kɛ? A ka fisa ka dugukoloko waati jatebɔsɛbɛn min dilanna san kɛmɛ 19nan na, o bila ka sinsin fɛnɲɛnɛmaw kan k’a ɲɛsin o ma. Ni farikolo yɔrɔ nɔgɔlenw, farikolojɔlifɛnw, ADN ani radiyokarbon tora u kɔnɔ hali bi, o tɛ se ka kɛ san miliyɔn caman ɲininkali ye. O fɛn ninnu sɔrɔli fɛnɲɛnamafagalanw na, o b’a Jira ko waati kunkurunninw bɛ Kɛ. Ninnu ye jateminɛ ɲumanw ye walasa ka fɛnɲɛnamafagalanw si hakɛ jateminɛ.

• Sagaw ɲɛfɔli. Mɔgɔ caman b’a fɔ ko hadamaden ni dinɔsɔsiw ma ɲɛnamaya kɛ waati kelen na. Nka, kuma tan ni caman bɛ yen minnu bɛ kuma saw kan hadamadenw ka laadalakow la. Dinɔsɔsi tɔgɔ in dabɔra Darwin ka waati mɔgɔ dɔ fɛ, Richard Owen, san 1841, nka sagaw kofɔra kabini san kɛmɛ caman. Kuma dɔw filɛ nin ye nin barokun in kan:

Sa minnu bɛ nsiirinw kɔnɔ, olu bɛ, kabako la, i n’a fɔ bagan lakikaw minnu tun bɛ balo waati tɛmɛnenw na. U bɛ i n’a fɔ fɛnɲɛnama belebelebaw (dinosaur) minnu ye dugukolo mara kabini tuma jan sani a ka fɔ ko hadamaden ka bɔ kɛnɛ kan. A ka c’a la, u tun bɛ dragonw jate mɔgɔ juguw ye ani ko u bɛ tiɲɛni kɛ. Jamana kelen-kelen bɛɛ tun bɛ kuma u kan u ka nsiirinw kɔnɔ. ( The World Book Encyclopedia, Vol. 5, san 1973, ɲɛ 265)

Kabini tariku sɛbɛnnenw daminɛ na, saw bɔra yɔrɔ bɛɛ: Asirikaw ni Babilonɛkaw ka maana fɔlɔw la siwili yiriwali kan, Yahutuw ka Layidu Kɔrɔ tariku kɔnɔ, Sinuwa ni Japon sɛbɛn kɔrɔw kɔnɔ, Gɛrɛsi, Romɛ nsiirinw kɔnɔ ani kerecɛn fɔlɔw, Ameriki kɔrɔlen ntalenw na, Afiriki ni Ɛndu nsiirinw kɔnɔ. A ka gɛlɛn ka jamana sɔrɔ min ma saw don a ka tariku nsiirin na...Aristote, Pline ani sɛbɛnnikɛla wɛrɛw minnu tun bɛ klasiki waati la, olu y’a fɔ ko saga maanaw sinsinnen bɛ tiɲɛ kan, u tɛ sinsin miirili kan. (14) .

Bibulu fana ye sa tɔgɔ fɔ siɲɛ caman (misali la Job 30:29: Ne ye saw balimakɛ ye, ani wuluw taamaɲɔgɔn). O siratigɛ la, ɲɛfɔli nafama dɔ bɛ se ka sɔrɔ o ko kan ka bɔ dɔnnikɛla Stephen Jay Gould fɛ min tɛ Ala dɔn. A y’a jira ko ni Job ka gafe bɛ kuma Behemoth kan, bagan kelen min bɛ bɛn nin ɲɛfɔli ma, o ye dinɔsɔsi ye ( Pandans Tumme , s. 221, Ordfrontsförlag, 1987). Ikomi a tun ye fɛnw jiginni dɔnbaga ye, a tun dalen b’a la ko Job ka kitabu sɛbɛnbaga y’a ka dɔnniya sɔrɔ fɛnɲɛnɛmaw kan minnu sɔrɔla. Nka, nin gafe kɔrɔlen dɔ bɛ Bibulu kɔnɔ, o bɛ bagan ɲɛnama dɔ de kofɔ ka jɛya (Job 40:15 A filɛ sisan behemoth, ne ye min dilan ni aw ye, a bɛ bin dun i ko misi...).

   Dragonw fana bɛ Ye seko ni dɔnko la (www.dinoglyphs.fi). Saw jaw sɛbɛnna, misali la, kɛlɛbolow kan (Sutton Hoo) ani egilisiw kogo masirilenw kan (misali la, S. S. Mary ani Hardulph, Angletɛri). Babilonɛ dugu kɔrɔ la, Ishtar da la, ka fara misiw ni warabilenw kan, sagaw ja bɛ yen. Mezopotami silinda sigilan fɔlɔw la, sa minnu kɔw bɛ se ka janya i n’a fɔ u kɔw, olu bɛ bɔ (Moortgat, A., The art of ancient Mesopotamia, Phaidon Press, London 1969, pp. 1,9,10 ani Plate A.). Vance Nelson ka gafe min tɔgɔ ye ko Dire Dragonsbɛ misali wɛrɛw fɔ. Fɛn min ye kabako ye nin gafe in na, o ye ko a bɛ ja kɔrɔw jira minnu bɛ kuma saw/dinɔsɔsiw kan, ka fara ja minnu dilanna bi fɛnɲɛnamaw yɛrɛ fɛ minnu sinsinnen bɛ dinɔsɔsiw kolow kan. Kalanbagaw yɛrɛ bɛ se ka seko ni dɔnko baara kɔrɔw bɔɲɔgɔnko suma ɲɔgɔn na, ka fara ja minnu dilannen don kolo kan. U bɔɲɔgɔnko bɛ ye kosɛbɛ.

   Sinuwaw ka zodiac dun? Misali ɲuman min b’a jira ko dinɔsɔsiw tun bɛ se ka kɛ saw ye tiɲɛ na, o ye nin horoscope ye, min dɔnna ko a si bɛ san kɛmɛ caman bɔ. O la ni Sinuwaw ka zodiac sinsinnen bɛ bagan taamaʃyɛn 12 kan minnu bɛ segin-ka-bɔ san 12 kɔnɔ, bagan 12 de bɛ o la. U la 11 de bɛ dɔn hali bi waati la: soso, misi, waraba, wulu, sa, so, saga, sonsannin, ntumu, wulu ani donsokɛ. O nɔ na, ​​bagan 12nan ye sa ye, min tɛ yen bi. Ɲininkali ɲuman ye ko ni bagan 11 ninnu kɛra bagan lakikaw ye, mun na sa bɛ kɛ danfara ye ani danfɛn nsiirin ye? Yala a man ɲi ka tɛmɛn k’a miiri ko a ni hadamadenw tun bɛ balo waati kelen na fɔlɔ, nka a tununna i n’a fɔ bagan caman wɛrɛw wa? A ka ɲi an k’an hakili to a la kokura ko dinɔsɔsi daɲɛ in dabɔra san kɛmɛ 19nan dɔrɔn de la Richard Owen fɛ. Sani o ka kɛ, sa tɔgɔ tun bɛ fɔ san kɛmɛ caman kɔnɔ. 

I bɛ jo di cogo di fɛnw jiginni miiriya ma?

Yɛlɛmako miiriya ye Ala ka danni baara sɔsɔli ye pewu. Nin hakilina in, min bilala senkan Darwin fɛ, o b’a miiri ko a bɛɛ daminɛna ni jirisun fitinin dɔ ye, o kɔfɛ, a jiginna san miliyɔn caman kɔnɔ ka kɛ cogoyaw ye minnu ka gɛlɛn ka taa a fɛ.

   Nka, yala Darwin ka miiriya ye tiɲɛ ye wa? A bɛ se ka kɔrɔbɔ dalilu nafamaw fɛ. Nin ye hakilina jɔnjɔn dɔw ye.

1. Ɲɛnamaya bangeli yɛrɛ ma sɛgɛsɛgɛ . Sani ɲɛnamaya ka se ka wuli, a ka kan ka kɛ yen. Nka Darwin ka miiriya gɛlɛya fɔlɔ filɛ nin ye. O hakilina bɛɛ tɛ a jusigilan ye, bawo ɲɛnamaya tɛ se ka wuli a yɛrɛ ma, i n’a fɔ a fɔra cogo min na ka tɛmɛ. Ɲɛnamaya dɔrɔn de bɛ se ka ɲɛnamaya lase mɔgɔ ma, wa danfara si ma sɔrɔ o sariya in na. O gɛlɛya in bɛ sɔrɔ ni mɔgɔ bɛ tugu ɲɛfɔli kɛcogo dɔ la min tɛ Ala dɔn, k’a ta a daminɛ na fo a laban na. 

2. Radiocarbon bɛ waati jan miiriliw sɔsɔ . Gɛlɛya wɛrɛ ye ko radiyokarɔbɔni bɛ sɔrɔ fɛnɲɛnamafagalanw ni kɔɔri la waati bɛɛ la, minnu jatera san miliyɔn caman ye (Lowe, DC, Gɛlɛyaw minnu bɛ tali kɛ kɔɔri baara la i n’a fɔ 14C kɔkanfɛnw sɔrɔyɔrɔ, Radiocarbon 31 (2): -120, san 1989). Radiocarbone sɔrɔli bɛ san ba caman dɔrɔn de jira, o kɔrɔ ye ko waati tɛ to yiriwali miirilen na. O ye gɛlɛyaba ye Darwin ka miiriya la bawo fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbagaw dalen b’a la ko san miliyɔn caman ka kan ka kɛ.

3. Kambriya ka binkanni bɛ fɛnɲɛnamayali sɔsɔ . Ka kɔn o ɲɛ, a fɔra cogo min na, min bɛ wele ko Kambriya ka binkanni, o bɛ fɛnɲɛnɛma jiri sɔsɔ (a bɛ fɔ ko jirisun nɔgɔman kɛra ɲɛnamaya suguya kura ye ka taa a fɛ). Walima nin jiri in bɛ a kunkolo wuli. Fɛnɲɛnɛma kunnafoniw b’a Jira ko kabini a daminɛ na, gɛlɛya ni suguya caman sɔrɔli tùn bɛ o la. O bɛ bɛn dacogo misali ma.

4. Dusukunnataw ni farikolo yɔrɔ dɔw tɛ yiriwa . Ni fɛnw jiginni miiriya tun ye tiɲɛ ye, dusukunnataw, bolow, senw walima farikolo yɔrɔ wɛrɛw jiginni kura miliyɔn caman tun ka kan ka sɔrɔ fɛnɲɛnamaw la. O nɔ na, ​​o farikolo yɔrɔw labɛnnen don ani u bɛ baara kɛ. Hali Richard Dawkins, n’o ye Ala dɔnbali ye min lakodɔnnen don kosɛbɛ, o sɔnna a ma ko fɛnɲɛnama suguya bɛɛ ani farikolo yɔrɔ bɛɛ min bɛ fɛnɲɛnama suguya bɛɛ la, n’o sɛgɛsɛgɛra fo ka na se bi ma, olu ka ɲi a ka baara la. O kɔlɔsili sugu bɛ bɛn kosɛbɛ fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali miiriya ma, nka a bɛ bɛn kosɛbɛ danfɛnw ka misali ma:

Tiɲɛ min sinsinnen bɛ kɔlɔsiliw kan, o ye ko suguya bɛɛ ni farikolo yɔrɔ bɛɛ min bɛ suguya dɔ kɔnɔ, n’o sɛgɛsɛgɛra fɔlɔ, olu ka ɲi a ka baara la. Kɔnɔw, sumanw ani wuluw kanw ka ɲi wuluwulu la. Ɲɛw ka ɲi yeli la. Furaw ka ɲi kɛnɛyako la. An bɛ dugukolo dɔ kan, yɔrɔ min na an lamininen bɛ ni fɛnɲɛnama suguya miliyɔn tan ye, minnu bɛɛ bɛ u yɛrɛma, u bɛ namara barikama jira min bɛ i n’a fɔ fɛn dilannenw. Sugu bɛɛ bɛ Bɛn kosɛbɛ a ka ɲɛnamaya kɛcogo kɛrɛnkɛrɛnnen na. (15) .

A ka kuma tɛmɛnen kɔnɔ, Dawkins sɔnna a ma cogo la min tɛ ɲɛ, ko dilancogo hakilitigi bɛ yen, hali n’a y’a dabɔ a kan k’a ban o la. Nka, daliluw b’a jira ka jɛya ko fɛn dilanni hakilitigi bɛ yen. Ɲininkali min bɛ tali kɛ o ko la, o ye; Yala a bɛ baara kɛ wa? O kɔrɔ ye ko ni fɛn bɛɛ bɛ baara kɛ, o ye baarakɛcogo ni dilancogo hakilitigi ko ye, wa jɔli tun tɛ se ka wuli a yɛrɛ ma.

    A bɛ mɔgɔ kabakoya ko ni ntolatanna Jari Litmanen ja bɛ Lahti, misali la, Ala dɔnbaliw bɛɛ bɛ sɔn a kɔfɛla hakilitigiya ma. U dalen t’a la ko nin ja in bangera u yɛrɛ la, nka u dalen b’a la ko dilancogo hakilitigi don a bangecogo la. Nka, u bɛ hakililata dabila fɛnɲɛnamaw la minnu ka gɛlɛn siɲɛ caman, wa minnu bɛ se ka lamaga, ka caya, ka dumuni kɛ, ka kanuya don u la, ka dusukunnata wɛrɛw sɔrɔ. Nin tɛ hakilina ye min bɛ bɛn hakili ma kosɛbɛ.

5. Fɛnɲɛnɛmaw bɛ fɛnw jiginni sɔsɔ . A jirala kaban ko yiriwali dɔɔnin tɛ fɛnɲɛnamafagalanw na. Stephen Jay Gould, ani mɔgɔ wɛrɛw, y’a fɔ ko: “Ne t’a fɛ cogo si la ka fɛn dɔ dɔgɔya min bɛ se ka kɛ fɛn ye min bɛ se ka kɛ fɛn ye min bɛ se ka kɛ fɛnw jiginni ye dɔɔnin dɔɔnin. N b’a fɛ k’a jira dɔrɔn ko a ma deli ka ‘kɔlɔsi’ faraw la.” (16) ye. O cogo kelen na, fɛnɲɛnɛmako dɔnnikɛla ŋana damadɔ wɛrɛw Sɔnna a ma ko fɛnɲɛnɛmaw jiginni dɔɔnin dɔɔnin tɛ Ye fɛnɲɛnamafagalanw na, hali n’a y’a Sɔrɔ o ye Darwin ka miiriya jɔnjɔn ye. Dalilu min b’a Jira ko fɛnɲɛnɛmaw sɛbɛnni ma dafa, o fana tɛ Se ka Weele tugun. O tɛ yen tugun, bawo a dɔgɔyalenba la, fɛnɲɛnɛma miliyɔn kɛmɛ de sɔgɔra ka bɔ dugukolo kan. Ni yiriwali dɔɔnin-dɔɔnin walima cɛmancɛ-cogo tɛ o fɛn in na, o fana tɛ fɛn min tora duguma. Nin kumasen ninnu b’a jira cogo min na cɛmancɛ-sɛbɛnw tɛ yen:

A bɛ mɔgɔ kabakoya ko bɔgɔdaga minnu bɛ fɛnɲɛnamafagalanw na, olu bɛ ɲɔgɔn ta cogo dɔ la: fɛnɲɛnɛmaw tɛ yɔrɔ nafamaw bɛɛ la. (Francis Hitching, Jirafe kɔ , 1982, ɲ. 19)

An mana taa fo yɔrɔ o yɔrɔ tɛmɛnenw na o bagan minnu tun bɛ dugukolo kan ka kɔrɔ, olu ka fɛnɲɛnɛmaw sigiyɔrɔmali la, an tɛ se ka hali bagan suguya dɔw sɔrɔ minnu tun bɛna kɛ cɛmancɛ cogoyaw ye kulubaw ni phyla cɛ... Jɛkulubaw ka baganw ka masaya tɛ fara ɲɔgɔn kan . U ye kelen ye wa u bɛ cogo kelen na kabini a daminɛ na... Bagan min ma Se ka Sìgi a yɛrɛ ka kulu kɔnɔ walima kuluba fana ma Sɔrɔ ka Bɔ fara suguya fɔlɔw la minnu bɛ 'sèn Bɔ... Nin cɛmancɛ-cogo dafalen dɛsɛ in kulubaw ni ɲɔgɔn cɛ baganw ta bɛ se ka kɔrɔfɔ cogo kelen dɔrɔn na... N’an sɔnna ka tiɲɛw ta i n’a fɔ u bɛ cogo min na, an ka kan ka da a la ko o cɛmancɛ cogoya suguw ma deli ka kɛ; o kɔrɔ ye ko nin kuluba ninnu ni ɲɔgɔn cɛsira ye kelen ye kabini a daminɛ yɛrɛ la.(Austin H. Clark, La Évolution nouvelle, ɲ. 189)

Mun bɛ se ka bɔ nin kuma fɔlenw na? An ka kan ka ban Darwin ka miiriya la ka da fɛnɲɛnamafagalanw kan, i n’a fɔ Darwin yɛrɛ y’a fɔ cogo min na ka da fɛnɲɛnɛma kunnafoniw kan minnu sɔrɔla o waati la : « Minnu dalen b’a la ko dugukoloko lakali dafalen don ka caya walima ka dɔgɔ, tiɲɛ na, olu bɛna ban ne ka miiriya la» (17 ).

6. Sugandili dabɔlen ni baganmara tɛ fɛn kura da . Darwin y’a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko On the Origin of Species, a ye hakilina dɔ lawuli ko sugandili dabɔlen de bɛ fɛnw jiginni kɔfɛ. Hadamaden ye sugandili min Kɛ, n'o ye baganmara ye, ani a bɛ Se ka nɔ Blà baganw yecogo la cogo min na o fɛ, a ye o Kɛ misali ye.

    Nka, gɛlɛya min bɛ sugandili dabɔlen ni hadamadenw ka sugandili la, o ye k’u tɛ fɛn kura Dabɔ. U bɛ fɛnw dɔrɔn de sugandi minnu bɛ yen kaban, o kɔrɔ ye ko kɔrɔlenw . Jogo dɔw bɛ se ka bonya ani ka kisi, nka ɲɛnamaya dɔrɔn tɛ min bɛ kunnafoni kuraw lase. Fɛnɲɛnɛma min bɛ yen, o tɛ Se ka Yɛlɛma ka Kɛ dɔ wɛrɛ ye tugun.

   O cogo kelen na, fɛn caman bɛ ɲɔgɔn falen-falen, nka dan dɔw dɔrɔn kɔnɔ. O bɛ Se ka Kɛ bari baganw ni jiriw bɛ boloda ka Kɔn ni fɛn caman caman cili ni u lamɔcogo ye. Misali la, baganmara bɛ se ka nɔ bila wulu senw janya la walima jiriw bonya n’u kɛcogo la, nka waati dɔ la i bɛna dan dɔ sɔrɔ, i tɛna tɛmɛ o kan. Sugu kura si tɛ Bɔ yen wa kunnafoni kura taamaʃyɛn si tɛ yen.

A ka c’a la, baganmaralaw b’a Sɔrɔ ko sɛnɛfɛnw sɛnɛni kɔfɛ mɔgɔw ka bɔnsɔn damadɔw la, dan dantɛmɛnen dɔ bɛ Se ka Sɔrɔ: ka Taa ɲɛ ka Tɛmɛ nin yɔrɔ in kan, o tɛ Se ka Kɛ, wa sugu kura ma Dabɔ. (...) O la, baganmara sɛgɛsɛgɛliw bɛ fɛnɲɛnamayali miiriya tiɲɛ sanni k’a dɛmɛ. (On Call, 3.7.1972, ɲɛ 8,9)

Gɛlɛya wɛrɛ ye faantanya ye jamu fɛ. Yɛlɛma ni ladamuni bɛ kɛ tuma min na, bɛnba fɔlɔw tun bɛ ni jamu ciyɛn nafama dɔw ye, olu bɛ tunun. Ni fɛnɲɛnamaw bɛ kɛrɛnkɛrɛnnenya la ka caya, misali la, k’a sababu kɛ u ka den sɔrɔli ye walima dugukolo danfara ye, fɛn caman bɛ ɲɔgɔn falen-falen don nataw la. Fɛnɲɛnɛma-tɛrɛn bɛ taa sira jugu fɛ ni a bɛ waati caman ta. Jamu ciyɛn faantan don, nka suguya jɔnjɔn kura si tɛ bɔ kɛnɛ kan.

7. Yɛlɛma tɛ kunnafoni kuraw ni farikolo yɔrɔ suguya kuraw lase . Yɛlɛmako ta fan fɛ, fɛnɲɛnɛmako dɔnbagaw bɛ tiɲɛ fɔ ko a bɛ kɛ. O ye fɛn min ye, o kɔrɔ ye ko fɛn min ye fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali ye, o dɔrɔn de ye. Ni o ye fɛn gansanw ka ɲɔgɔn falen-falen ni ladamucogo ɲininkali ye, fɛnɲɛnamaw ka fɛnw jiginni dɔnbagaw bɛ tiɲɛ fɔ kosɛbɛ k’a kɔlɔsi. O misali ɲumanw bɛ fɛnɲɛnamafagalanw yɛrɛ ka sɛbɛnw kɔnɔ. O nɔ na, ​​seli -ka-adamaden ka miiriya fɔlɔ ye hakilina ye min ma sɛgɛsɛgɛ, min ma deli ka kɔlɔsi bi fɛnɲɛnamaw walima fɛnɲɛnamaw la.

    Fɛn bɛɛ bɛɛ n’a ta, fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali dɔnbagaw b’a ɲini ka fɛɛrɛ dɔ sɔrɔ min bɛna yiriwali ɲɛfɔ ka bɔ selilɛri fɔlɔ nɔgɔman na ka taa a bila cogoya gɛlɛnw na. U ye baara kɛ ni fɛn falenw ye walasa ka dɛmɛ don o la.

    Nka, fɛn falenw bɛ taa sira wɛrɛ fɛ yiriwali siratigɛ la. U bɛ Dɔgɔya, n’o ye ka yiriwali Ta ka Taa duguma. N’u tun bɛna yiriwali taa ɲɛ, ɲininikɛlaw tun ka kan ka misali ba caman jira fɛn falenw na minnu bɛ kunnafonidi caya ani yiriwali sanfɛ, nka o ma se ka kɛ. Yɛlɛma bɛ kɛ tiɲɛ na - wuluw ni senkɔniw bɛ tiɲɛ, ɲɛgɛnɛsiraw bɔnɛni... - nka misali jɛlen si ma kɔlɔsi kunnafoniw caya kan. Faan wɛrɛ fɛ, a Sɔrɔla fɛn falen-falen kɔlɔsiliw fɛ ko fɛn falenw bɛ Dabɔ fɔlɔ minnu bɛ yen kaban ka Kɔn o ɲɛ. O fɛn falen suguw bɛ segin-ka-bɔ siɲɛ caman kɔrɔbɔliw la.

   Tiɲɛ don, tiɲɛ don ko fɛn falen dɔw bɛ se ka nafa sɔrɔ, misali la, sigida la min bɛ bagaji la walima sigida la, banakisɛfagalan caman bɛ yɔrɔ min na, nka ni banaw seginna u cogo kɔrɔ la, a ka c’a la, fɛn falen bɛ mɔgɔ minnu na, olu tɛ balo cogo la min bɛ kɛ cogo la. Misali dɔ ye jolidɛsɛ ye min bɛ wele ko sikili. Nin fɛn falen in bɛ mɔgɔ minnu na, olu bɛ se ka baara kɛ ka ɲɛ sumayabana yɔrɔw la, nka bana juguman don yɔrɔ la min tɛ sumayabana ye. Ni o fɛn falen in sɔrɔla bangebaga fila bɛɛ fɛ, o bana bɛ mɔgɔ faga. O cogo kelen na, jɛgɛ minnu bɛ bɔnɛ u ɲɛ na fɛn falen-falen fɛ, olu bɛ se ka balo dibi la kɔw kɔnɔ nka u tɛ se ka balo cogo bɛnnen na. Walima wulu minnu kamanw Bɔra u la fɛn falen-falen fɛ, olu bɛ Se ka Se ka Se fiɲɛbɔ gunw kan bari u tɛ Fɔ kɔgɔji la nɔgɔya la ten, nka yɔrɔ wɛrɛw la u bɛ gɛlɛya la.

    Ɲininikɛla damadɔ minnu bɛ o yɔrɔ dɔn, olu fana bɛ ban ko fɛn falenw bɛna na ni fɛnba ye walima ka fɛn kuraw da. O jirala misali la san tan caman kɔnɔ, fɛn falen-falen kɔlɔsiliw ni bananku wuluw ni banakisɛw ye. Nin ye ɲininikɛlaw ka kuma dɔw ye o ko kan:

Hali ni fɛn falen ba caman sɛgɛsɛgɛra an ka waati la, an ma ko jɛlen si sɔrɔ min kɔnɔ, fɛn falen tun bɛna bagan dɔ Changé ka kɛ bagan ye min ka gɛlɛn kosɛbɛ, ka fɛn kura dɔ bɔ, walima yɛrɛ ka kɛ sababu ye ka ladamuni jugumanba, kura lase a ma. (RD Clark, Darwin: Sani ani a kɔfɛ , ɲ. 131)

An bɛ fɛn falen minnu dɔn – minnu bɛ miiri ko olu de ye diɲɛ ɲɛnama dabɔli sababu ye – a ka c’a la, olu ye farikolo yɔrɔ dɔ bɔnɛni ye, tununi (pigment bɔnɛni, farankan dɔ bɔnɛni), walima farikolo yɔrɔ dɔ min bɛ yen, o ka ɲɔgɔn falen-falen. Cogo si la, u tɛ fɛn kura lakika walima mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ da fɛnɲɛnamaw ka sigida la, fɛn o fɛn bɛ se ka jate farikolo yɔrɔ kura jusigilan ye walima baara kura daminɛ ye. (Jean Rostand, The Orion Book of Evolution , san 1961, ɲɛ 79)

A ka kan ka faamuya ko dɔnnikɛlaw ka rezow bɛ yen minnu bɛ jaabi di kosɛbɛ ani minnu ka bon kosɛbɛ walasa ka fɛn falenw dɔn minnu bɛ dɔ fara kunnafoniw kan. Jɛnkulu dɔnbaga fanba b’u ɲɛ da u kan. - - Nka, n dalen t’a la ko hali misali jɛlen kelen bɛ yen min bɛ fɛn falen-falen dɔ jira min tun bɛna kunnafoni dilan siga t’a la. (Sanford, J., Entropie génétique et le mystère du genome, Ivan Press, New York, ɲ. 17).

Kuncɛli ye ko fɛn falen-falen tɛ se ka kɛ fɛnɲɛnamayali motɛri ye, wa sugandili dabɔlen fana tɛ se ka kɛ, bawo u fila si tɛ kunnafoni kuraw ni jɔli gɛlɛn kuraw da minnu wajibiyalen don "ka bɔ selilɛri fɔlɔ la ka taa hadamaden na" -teori fɛ. Ɲɛfɔli bɛɛ minnu bɛ sɔrɔ fɛnɲɛnamayali sɛbɛnw kɔnɔ, olu ye misali ɲumanw ye, nka fɛn caman ɲɔgɔnna ni ladamuni misali dɔrɔn de don i n’a fɔ banakisɛw ka se ka ɲɔgɔn kɛlɛ, kɔnɔw dawolo hakɛ caman ɲɔgɔnna, fɛnɲɛnamaw ka se ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛlɛ, jɛgɛw falen hakɛ caman yeli minnu bɛ sɔrɔ mɔni tɛmɛnen fɛ, pepinɛri wulu kulɛri dibi ni yeelen ani fɛn caman Changements k’a sababu kɛ dugukoloko gɛlɛyaw ye. Ninnu bɛɛ ye misaliw ye jamanaden dɔ bɛ jaabi cogo min na sigida fɛn caman yeli la, nka suguya jɔnjɔnw bɛ to u cogo la tuma bɛɛ, wa u tɛ Changé ka kɛ tɔw ye. Banakisɛw bɛ to i n’a fɔ banakisɛ, wulu i n’a fɔ wulu, wulu i n’a fɔ wulu, a ɲɔgɔnnaw Yɛlɛma bɛ kɛ,

   A kɔlɔsira ko a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko On the Origin of Species , Darwin fana ma misali si jira suguya caman yeli kan, nka a ye misali dɔrɔn de jira minnu bɛ fɛn suguya caman caman cili ni u ladamu kulu jɔnjɔnw kɔnɔ. U ye misali ɲumanw ye, nka u tɛ tɛmɛ o kan. U t'a Jira ko "ka Bɔ selilɛri fɔlɔ la ka Taa hadamaden na" -teori ye tiɲɛ ye. Darwin yɛrɛ y’a fɔ a ka bataki kɔnɔ ko: “Tiɲɛ na, ne sɛgɛnnen don k’a fɔ mɔgɔw ye ko ne t’a fɔ ko dalilu tilennen si bɛ ne bolo min b’a jira ko fɛnɲɛnama suguya dɔ jiginna ka kɛ suguya wɛrɛ ye, wa ko ne dalen b’a la ko nin hakilina in bɛnnen don kɛrɛnkɛrɛnnenya la bawo ko caman bɛ se ka kɛ kuluw ye ani ka ɲɛfɔ min sinsinnen bɛ o kan” (18). O cogo kelen na, nin kumasen in b’a jira ko Darwin ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko On the Origin of Species, misali lakikaw tɛ yen minnu bɛ fɛn suguya caman yeli kan:

"A bɛ mɔgɔ kɔnɔnafili kosɛbɛ ko gafe min tɔgɔ bɔra kosɛbɛ suguyaw bɔyɔrɔ ɲɛfɔli la, o t'a ɲɛfɔ cogo si la." (Christopher Booker, Times sɛbɛnnikɛla min bɛ kuma Darwin ka magnum opus kan, On the Origin of Species) (19)

I bɛ jo di hadamaden bɔli ma cogo di ka bɔ fɛnɲɛnamaw la minnu bɛ i n’a fɔ wulu?

Fɛnɲɛnɛma-ko jɔnjɔn ye ko sisan suguya bɛɛ ka jirisun cogoya ye kelen ye: jirisun nɔgɔman. O cogo kelen de bɛ kɛ bi hadamaden fana na. Fɛnɲɛnɛmako dɔnbagaw b’a kalan ko an bɔra o selilɛri fɔlɔ kelen na, min jiginna fɔlɔ ka kɛ kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnama suguyaw ye, wa, a kɛra sen laban ye, ka kɔn hadamaden ɲɛ ka kɛ bi hadamaden bɛnbaw ye minnu bɛ i n’a fɔ wulu. Fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbagaw dalen b’a la cogo min na, hali ni fɛnɲɛnɛma-ko-ɲɛnabɔli-minɛnw tɛ Se ka Ye dɔɔnin dɔɔnin fɛnɲɛnɛmaw la.

     Nka, yala hadamadenw bɔyɔrɔ faamuyali min bɛ fɛnw jiginni na, yala o ye tiɲɛ ye wa? An bɛna kun nafama fila jira minnu bɛ o kɔfɛko jira:

bi hadamaden tolenw minnu bɛ layɛrɛ kɔrɔw la , olu bɛ fɛnɲɛnamayali sɔsɔ . O kun fɔlɔ ka nɔgɔn, wa o ye ko bi hadamadenw tolen jɛlenw sɔrɔla a dɔgɔyalenba la, a dɔgɔyalenba la, i n’a fɔ u bɛnbaw tolenw, minnu bɛ fɔ u ma, hali n’a y’a sɔrɔ bi hadamaden tolenw bɛ yɔrɔ kɔrɔw la ka tɛmɛ u bɛnbaw kan minnu bɛ fɔ. Bi hadamaden tolen jɛlenw ni a ka fɛnw yɛrɛ sɔrɔla kɔɔrisɛnɛyɔrɔw la minnu jatera ko u si bɛ san miliyɔn kɛmɛ caman bɔ.

    O kɔrɔ ye mun ye? O kɔrɔ ye ko bi hadamaden y’a yɛrɛ jira a dɔgɔyalenba la waati kelen na dugukolo kan walima hali ka kɔn a bɛnbaw ɲɛ minnu bɛ fɔ ko a bɛnbaw. A tɛ se ka kɛ cogo si la bawo denw tɛ se ka ɲɛnamaya abada u bɛnbaw ɲɛ. Nin ye sɔsɔli jɛlen ye min bɛ hadamaden bɔyɔrɔ ɲɛfɔli sɔsɔ.

   Nin kumasen ninnu bɛ fɛn caman fɔ aw ye o ko la. Dɔnniyakɛla lakodɔnnenw sɔnna a ma cogo min na ka jɛya ko bi hadamaden ta tolenw sɔrɔla siɲɛ caman jirisun kɔrɔw la, nka u banna bawo u kɛra bi ta ye kojugu u cogoya la. O ɲɔgɔnna sɔrɔli tan ni caman kɛra:

LBS Leakey : « Siga t’a la ko o hadamaden tolenw minnu bɛ nin [Acheul ni Chelles] ladamu ninnu na, olu sɔrɔla siɲɛ caman (...) nka u ma dɔn o cogo la walima u banna bawo u tun ye Homo sapiens suguya, o de kosɔn u tun tɛ se ka jate mɔgɔ kɔrɔw ye.” (20) .

R. S. Lull: ... O kolo tolen suguw bɔra siɲɛ caman. . sabu u si tɛ ni farikolo cogoya ye min tun tɛna kɛ Ameriki Ɛndiyɛnw na bi.” (21) .

Marvin L. Lubenow ye sɛbɛnni kɛ o ko kelen kan a ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Myytti apinaihmisistä (Kɔnɔnafili kolo) . Nin gafe in kɔnɔ, a ye fɛnɲɛnɛma-ko dɔnbagaw yɛrɛ ka si hakɛ danfaralenw Lajɛ u ye fɛnɲɛnɛma minnu Sɔrɔ . Fɛn minnu bɛɛ sɔrɔla, n’olu fɔra fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali sɛbɛnw kɔnɔ, olu bɛɛ bɛ o kɔnɔ.

    O gɛlɛya kelen in bɛ sɔrɔ nin fɛnɲɛnamaw ka san hakɛ danfara ninnu na: fɛnɲɛnɛmaw bɛ sɔrɔ dugukolo yɔrɔw la minnu ɲagaminen don ani fɛnɲɛnɛmako sigicogo si ma fɔ. U tɛ Sɔrɔ ‘yɔrɔ la min b’a ɲini fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamafagalanw fɛ. Sɔrɔw t’a Jira ko hadamaden bɔra bɛnbaw la minnu ka nɔgɔn i n’a fɔ wulu.

    Lubenow y’a ka gafe kɔnɔ ko:

   (...) A laban na, an ka kalan in “Fossil don” nana. Kalandenw y’u ka kunnafoniw di u ka kalandenɲɔgɔnw ma, k’u ka fɛnɲɛnɛmaw bila fɛɛrɛ dɔ kan min bɛ tugu fɛnɲɛnɛmafagalanw ka si hakɛw ni danfara minnu di. Ni o yɔrɔw bɛ ka sɔgɔsɔgɔ dɔɔnin dɔɔnin u nɔ na, ​​kalandenw y’a faamu ka taa a fɛ ko o fɛnɲɛnamaw ma hadamaden ka jiginni jira cogo la min tɛ se ka bali.

Ni hadamaden ka jiginni tun ye tiɲɛ ye, o fɛnɲɛnamaw tun bɛna bila waatibolodalen dɔ kan ka bɔ Saheli wulu la, ka tɛmɛ Homo habilis    sugu dɔ fɛ , Homo erectus ani Homo sapiens fɔlɔw fɛ , ka laban ka se bi Homo sapiens ma(o ye anw ye, minnu ka bon ani minnu cɛ ka ɲi). O nɔ na, ​​fɛnɲɛnɛmaw bɛna bila yan ni yan k’a sɔrɔ fɛnɲɛnɛma-ko jɛlen si ma Kɛ. Hali ni kalandenw ye baara kɛ ni fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayalikɛlaw yɛrɛ ka waatiw ni u ka danfara ye, a jɛlen don u bolo ko fɛnɲɛnɛmaw bɛ hadamaden ka fɛnɲɛnamayali kɛ fu ye. Jɛmukan walima jɛmukan o jɛmukan minnu bɛ kɛ ne fɛ, o tun tɛna kɛ fɛn ye min bɛ mɔgɔ kabakoya i n’a fɔ kalandenw yɛrɛ ye kalan min kɛ. N tun bɛ se ka fɛn o fɛn fɔ, o tun tɛna nɔba bila kalandenw na i n’a fɔ tiɲɛ farilankolon min bɛ hadamadenw ka fɛnɲɛnamaw yɛrɛ kan. (22) .

Fɛnɲɛnɛmaw kɔnɔ kulu fila dɔrɔn de bɛ yen: wulu gansanw ani bi hadamadenw . I n’a fɔ a fɔra cogo min na, fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali miiriya jɔnjɔn ye ko hadamaden bɔra fɛnɲɛnamaw la minnu bɛ i n’a fɔ wuluw, fo tariku kɔnɔ hadamadenw nana dugukolo kan minnu ka gɛlɛn ka taa a fɛ. O hakilina tun ye Darwin n’a waati mɔgɔw ka miiri ye, hali ni fɛn caman tun ma sɔrɔ u bɛnbaw kan minnu tun bɛ fɔ ko hadamadenw ye san kɛmɛ 19nan na. Darwin n’a jɛɲɔgɔnw tun bɛ dannaya ni jigiya dɔrɔn de la ko kɔfɛ u bɛna sɔrɔ dugukolo kɔnɔ.

   O dannaya kelen de bɛ bi hadamadenw ka fɛnɲɛnamaw ɲinini na. Ikomi mɔgɔw dalen bɛ fɛnw jiginni miiriya la, u bɛ hadamaden bɛnbaw ɲini minnu bɛ fɔ ko u ye hadamadenw bɛnbaw ye. Dannaya bɛ nɔ bila u ka kɛtaw bɛɛ la. Walima n’u tun dalen tɛ hadamadenw ka jiginni na ka bɔ bɛnbaw la minnu bɛ i n’a fɔ wuluw, u ka dusudon tun tɛna se ka ɲinini kɛ.

    Fɛn minnu sɔrɔla, olu ye mun jira? U tɛ fɛnw jiginni miiriya dɛmɛbagaw mafiɲɛya. U tɛ Bɛn sɔrɔko si kan dɔrɔn, wa ka Fàra o kan, fɛn jɛlen dɔ bɛ Se ka Kɔlɔsi sɔrɔlenw na: laban na, kulu fla dɔrɔn de bɛ yen: a jɛlen don ko fɛnɲɛnama minnu bɛ i n’a fɔ wuluw ani hadamaden gansanw. O tilali in bɛ Taa ɲɛ cogo la min b’a To saheli-kɔnɔ-wuluw (Australopithecus) ye, i n’a fɔ a tɔgɔ b’a Jira cogo min na, wuluw ye minnu bɛ Kɛ ɲɔgɔn fɛ, i n’a fɔ Ardi, n’a kùnkolo bonya ka dɔgɔ ni saheli-wuluw ta ye. (Homo Habilis ye kalasi ye min tɛ jɛya, n’a bɛ se ka kɛ kulu suguya caman ɲagaminen ye. A cogoya dɔw b’a jira ko a tun bɛ i n’a fɔ wulu yɛrɛ ka tɛmɛ saheli wuluw kan). O nɔ na, ​​Homo Erectus ni Neanderthal cɛ, minnu ni ɲɔgɔn bɔlen don kosɛbɛ, olu ye mɔgɔ gansanw ye.

    Mun na o tilali sugu bɛ kɛ kulu fila dɔrɔn ye? Dɔnniyakɛla damadɔ yɛrɛ Sɔnna a ma ko saheli-kɔnɔ-fɛnɲɛnɛmaw tɛ Se ka Kɛ hadamaden bɛnbaw ye, nka ko a ye ʃɛ gansan ye, fɛnɲɛnɛma sugu min tununna. O dantigɛli in Kɛra bari u farikolo bɛ i n'a fɔ wuluw kosɛbɛ wa u kùnkolo bonya bɛ Taa bi hadamaden ka kùnkolo bonya tilancɛ kelen dɔrɔn na. Nin ye kuma fila ye:

Ni i ye cɛ ni hadamadenya kunkolow suma ɲɔgɔn na, a jɛlen don ko Australopithecus kunkolo bɛ i n’a fɔ hadamaden dɔ kunkolo ka ca. K’a fɔ ko o tɛ, o ni k’a fɔ ko mɔgɔ nɛrɛma ye fin ye, o bɛna kɛ kelen ye. (23) .

An ka sɔrɔw tɛ siga si to yen ko (...) Australopithecus tɛ i n’a fɔ Homo sapiens ; o nɔ na, ​​a bɛ i n’a fɔ bi gunɔnw ni hadamadenyafɛnw. (24) .

Homo erectus ni Neanderthal cɛ dun, minnu ni ɲɔgɔn bɔlen don kosɛbɛ, wa u hakili bonya n’u farikolo bɛ mɔgɔ hakili jigin pewu bi hadamadenw na? Dalilu bɛrɛ sɔrɔla u fila bɛɛ ka hadamadenya kan bi. Homo erectus sera k’a sen don kurunbokari la ani fana ka baarakɛminɛnw dilan walasa fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali dɔnbaga Dɔgɔtɔrɔ Alan Thorne y’a fɔ kabini san 1993 ko: “U tɛ Homo erectus ye (k’a fɔ cogo wɛrɛ la, u man kan ka wele nin tɔgɔ in na). U ye hadamadenw ye”. (The Australian, san 1993 Awirilikalo tile 19). O cogo kelen na, bi dɔnnikɛlaw y’a fɛ ka miiri kosɛbɛ ko Neandertal cɛ bɛ se ka jate hadamaden lakika ye. Ka fara farikolo jɔcogo kan, a sababuw ye laadalakow sɔrɔli caman ye ani ADN kalan kura.(Donald Johnson / James Shreeve: Lucy ka den, ɲ. 49).

   Ɲininikalaw minnu ye hakilina Di ko Homo erectus ni Neandertal ka Dòn Homo sapiens kulu la olu dɔw ye misali la Milford Wolpoff ye. Fɛn min bɛ fɛnɲɛnɛma-ko dɔnnikɛla dɔ ka nin kuma in Kɛ ko nafama ye, o ye ko a fɔra ko a ye hominidew ka fɛnɲɛnama fɔlɔw Ye ka Tɛmɛ mɔgɔ tɔw bɛɛ kan. O cogo kelen na, Bernard Wood, min jatera ko a ye fangatigiba ye fɛnɲɛnamaw ka bɔnsɔnw na, ani M. Collard y’a jira ko hominide damadɔ minnu bɛ fɔ ko u bɛ i n’a fɔ hadamadenw bɛɛ walima u bɛ se ka fɔ ko u bɛɛ bɛ i n’a fɔ saheli wuluw (Science 284 (5411): 65-71, 1999 sàn na).

    Mun bɛ se ka bɔ nin kuma fɔlenw na? Nafa t’a la ka kuma apeman kan, bawo tiɲɛ yɛrɛ la, hadamadenw ni apemanw dɔrɔn de kɛra. O kulu fla dɔrɔn de bɛ yen, i n’a fɔ ɲininikɛla ŋana damadɔ y’a Fɔ cogo min na o ko in na.

   Faan wɛrɛ fɛ, n’a bɛ tali kɛ hadamaden yecogo la dugukolo kan, kun jɔnjɔn si tɛ yen min b’a to hadamaden nana dugukolo kan ka kɔn o ɲɛ ka tɛmɛ Bibulu bɛ min jira, o kɔrɔ ye ko a bɛ san 6000 ɲɔgɔn bɔ. Mun na o don? O kun ye ko dalilu jɔnjɔn si tɛ yen min bɛ waati janw kɛ. Tariku dɔnta in bɛ Taa sàn 4000-5000 dɔrɔn na tiɲɛ na, o waati la, yɔrɔnin kelen ani waati kelen na, fɛn dɔw Bɔra i n’a fɔ sɛbɛnni, jɔli, dugubaw, sɛnɛko, laadalakow, jatebɔ gɛlɛnw, bɔgɔdaga, baarakɛminɛnw dilanni ani fɛn wɛrɛw minnu bɛ jate hadamaden ka jogo ye. A ka di fɛnɲɛnama caman ye ka kuma tariku ɲɛfɛ waati ni tariku waati kan, nka dalilu ɲuman si tɛ yen min b’a jira ko tariku ɲɛfɛ waati tun bɛ yen, misali la, a bɛ san 10 000 fo 20 000 bɔ, bawo sow ni fɛn minnu kofɔra sanfɛ, olu ma dɔn ni dannaya ye kabini o waati.

   Ka fara o kan, a bɛ mɔgɔ kabakoya pewu ko hadamaden tun jiginna a san miliyɔn fila ni tila ye nin ye, nka a ka laadalakow barika banna ka bɔ diɲɛ fan bɛɛ la a bɛ san ba damadɔ bɔ. Ɲɛfɔli min ka fisa ni o ye, o ye ko hadamaden bɛ yen kabini san ba damadɔ dɔrɔn, o de kosɔn sow, dugubaw, kanko dɔnniya ani laadalakow bɔra o waati kɔnɔ dɔrɔn, i n’a fɔ Jenɛse kitabu b’a jira cogo min na. 

Aw kana to Ala ka masaya kɔ!

A laban na, kalanden ɲuman! Ala ye i kanu ani a b a f i ka taa a ka masaya banbali la. Hali ni i kɛra Ala tulo geren ni a jugu ye, Ala ye labɛn ɲuman kɛ i ye. Nin tɛmɛsira minnu bɛ kuma Ala ka kanuya kan mɔgɔw ye, olu faamu. O b a f Yesu nana cogo min na di la walisa mg b ka namaya banbali sr ani ka jurumu yafa. Diɲɛ kɔnɔ mɔgɔ bɛɛ bɛ se ka nin ko in sɔrɔ:

- (Yuhana 3:16) Ala ye diɲɛ kanu kosɛbɛ fo a y'a Denkɛ kelenpe di, walisa mɔgɔ o mɔgɔ dara a la, o kana halaki, nka ɲɛnamaya banbali ka sɔrɔ.

- (1 Yuhana 4:10) Kanuya b nin de la, o t ko an ye Ala kanu, nka a ye an kanu, ka a Denc ci ka k an ka jurumuw kafari ye.

Nka, yala mɔgɔ bɛ jɛɲɔgɔnya sɔrɔ ni Ala ye ani ka jurumu yafa a yɛrɛma wa? Ayi, mg ka kan ka yl Ala f ka a ka jurumuw j. A bɛ se ka kɛ ko dannaya dɔrɔn de bɛ mɔgɔ caman bolo, u bɛ Bibulu kɔnɔ fɛn minnu bɛɛ minɛ tiɲɛ na, nka u ma deli ka nin sen in ta, u bɛ u ɲɛsin Ala ma, k’u ka ɲɛnamaya bɛɛ di Ala ma.

    Nimisali misali ɲuman ye Yesu ka kalan ye denkɛ tununnen ko la. O cɛnin tun bɛ balo jurumu jugumanba la, nka o kɔ, a y’a ɲɛsin a fa ma ka a ka jurumuw fɔ. A fa ye yafa a ma.

- (Luka 15:11-20) A ko: «Cɛ dɔ ye denkɛ fila sɔrɔ.

12 U dɔgɔkɛ y'a fɔ a fa ye ko: «Ne Fa, nafolo min bɛ ne bolo, o di ne ma.» A y'a ka balo tila u ye.

13 Tile caman tɛmɛnen kɔ, denkɛ fitinin ye u bɛɛ lajɛlen lajɛ ka taa jamana jan dɔ la, ka a ka nafolo tiɲɛ yen ni ɲɛnamaya kɛcogo jugu ye .

14 A ye o bɛɛ ban tuma min na, kɔngɔba donna o jamana kɔnɔ. A y'a daminɛ ka dɛsɛ.

15 A taara ka fara o jamanaden dɔ kan. A y'a bila ka taa a ka forow la ka taa donsokɛw balo.

16 Donsokɛw tun bɛ fɛn minnu dun, a tun b'a fɛ k'a kɔnɔ fa.

17 A y'a hakili jigin tuma min na, a y'a fɔ a ye ko: «Ne fa ka baaraden caman bɛ ni dumuni bɛrɛbɛrɛ ye, ne bɛ halaki kɔngɔ fɛ!»

18 Ne na wuli ka taa ne fa fɛ k'a fɔ a ye ko: Ne Fa, ne ye jurumu kɛ sankolo ni i ɲɛ kɔrɔ .

19 Ne man kan ka wele i denkɛ tun.

20 A wulila ka na a fa fɛ. Nka a tun bɛ yɔrɔ jan tuma min na, a fa y'a ye, a hinɛ donna a la , a bolila ka bin a kɔ kan ka a susu.

Ni mɔgɔ y’a ɲɛsin Ala ma, a ka kan fana ka Yesu bisimila iko a ka ɲɛnamaya Matigi. Sabu Yesu dɔrɔn de barika la, mɔgɔ bɛ se ka gɛrɛ Ala la ka jurumu yafa sɔrɔ i n’a fɔ tɛmɛsira nataw b’a jira cogo min na. O de kosn, i ka Yesu wele ka k i ka namaya Matigi ye, i na jurumu yafa ni namaya banbali sr.

- (Yuhana 14:6) Yesu y'a fɔ a ye ko: « Ne ye sira ni tiɲɛ ani ɲɛnamaya ye.

- (Yuhana 5:40) Aw tɛna na ne fɛ, walisa aw ka ɲɛnamaya sɔrɔ .

- (Kɛwalew 10:43) kiraw bɛɛ ka seereya kɛ a la , ko mɔgɔ o mɔgɔ dara a la , o na jurumu yafa sɔrɔ a tɔgɔ barika la .

- (Kɛwalew 13:38,39) 38 O de kosɔn, cɛw ni balimaw, a' y'a dɔn ko jurumu yafa fɔra aw ye nin cɛ in sababu fɛ ;

39 Dannabaaw bɛɛ bɛ jo sɔrɔ ale de barika la ka bɔ fɛn bɛɛ la, aw tun tɛ se ka jo sɔrɔ minnu na Musa ka sariya barika la.

Ni i ye Yesu bisimila i ka namaya la ani ka i ka danaya da a la, o ye ka i jigi da kisili ko la (Kwalew 16:31 "U ko: I ka da Matigi Yesu Krisita la, i na kisi i ka so."), i bɛ se ka delili kɛ, misali la, nin cogo la: 

Kisili delili : Matigi, Yesu, ne bɛ n ɲɛsin I ma. Ne b a f ko ne ye jurumu k I la, ko ne ma namaya ka k ni i sago ye. Nka, ne b'a f ka ne ka jurumuw bila ka tugu I la ni ne dusukun b ye. Ne dalen b a la fana ko ne ka jurumuw yafara i ka jurumu kafari barika la ani ko ne ye namaya banbali sr i barika la. I ye kisili min di ne ma, ne b barika da I ye. Amiina.

REFERENCES:

1. Andy Knoll (2004) PBS Nova interview, 3. May 2004,  sit. Antony Flew & Roy Varghese (2007) There is A God: How the World’s Most Notorious Atheist Changed His Mind. New York: HarperOne

2. J. Morgan: The End of Science: Facing the Limits of Knowledge in the Twilight of Scientific Age (1996). Reading: Addison-Wesley

3. Stephen Jay Gould: Hirmulisko heinäsuovassa (Dinosaur in a Haystack), p. 115,116,141

4. Stephen Jay Gould: Hirmulisko heinäsuovassa (Dinosaur in a Haystack), p. 115,116,141

5. Sylvia Baker : Theory of Development and the Authority of the Bible, p. 104,105

6. Carl Wieland : Stones and Bones, p. 34

7. Questions and Answers about Creation (The Creation Answers Book, Don Batten, David Catchpoole, Jonathan Sarfati, Carl Wieland), p. 84

8. Jonathan Sarfati : Missing millions of years, Luominen-magazine, number 7, p. 29,30,

https://creation.com/ariel-roth-interview-flat-gaps

9. Pearce, F., The Fire-eater’s island, New Scientist 189 (2536):

10. Luominen-lehti, number 5, p. 31, https://creation.com/polystrate-fossils-evidence-for-a-young-earth-finnish / Quote from the book: Ager, DV ., The New Catastrophism, Cambridge University Press, p. 49, 1993

11.  Stephen Jay Gould: Catastrophes and steady state earth, Natural History, 84(2):15-16 / Ref. 6, p. 115.

12. George McCready Price: New Geology, quote from AM Rehnwinkel's book Flood, p. 267, 278

13. (The Panda’s Thumb, 1988, p. 182,183)

14. Francis Hitching : Mysterious events (The World Atlas of Mysteries), p. 159

15. Richard Dawkins: Jumalharha (The God Delusion), p. 153

16. Stephen Jay Gould: The Panda’s Thumb, (1988), p. 182,183. New York: W.W. Norton & Co.

17. Charles Darwin: The origin of species, p. 457

18. Darwin, F & Seward A. C. toim. (1903, 1: 184): More letters of Charles Darwin. 2 vols. London: John Murray.

19. Christopher Booker: “The Evolution of a Theory”, The Star, Johannesburg, 20.4.1982, p. 19

20. L.B.S. Leakey: "Adam's Ancestors", p. 230

21. R.S. Lull: The Antiquity of Man”, The Evolution of Earth and Man, p. 156

22. Marvin L. Lubenow : Myth of the Ape Man (Bones of Contention), p. 20-22

23. Journal of the royal college of surgeons of Edinburgh, January 1966, p. 93 – citation from: "Life on earth - the result of development or creation?", p. 93,94.

24. Solly Zuckerman : Beyond the Ivory tower, 1970, p. 90 - citation from: "Life on earth - the result of development or creation?". p. 94.