Sanjiba min kɛra

1. Sanjiba in daliluw

Tuma caman na, u y’a ye ko Sanjiba ye nsiirin dɔrɔn de ye. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la, o mɔgɔw, minnu dalen bɛ fɛnw jiginni miiriya la, olu dalen t’a la ko sanjiba kɛra don dɔ. U b’a miiri ko a tɛ se ka kɛ ko ji ye dugukolo bɛɛ datugu fɔlɔ. 

   Nka, yala sanjiba kɛra tiɲɛn na wa? N’an ye kɔlɔsili nafamaw kɛ dugukolo, fɛnɲɛnamaw ani hadamadenw ka laadalakow kan, u bɛ sanjiba de kofɔ. U b’a Jira ko o tiɲɛniba in Kɛra Dugukolo kan fɔlɔ. Nin kumasen nataw la, dalilu minnu b’a jira ko nin balawuba in kɛra, an bɛna olu sɛgɛsɛgɛ cogo la min bɛ i n’a fɔ lisi.

Baganw ka jama kaburuw

• A jateminɛna ko kolotuguda kolotugudaw miliyari 800 ɲɔgɔn suturalen don Karroo mara la Afiriki tilebinyanfan fɛ (Robert Broom ka barokun min bɔra Science kɔnɔ, san 1959 Zanwuyekalo). O sudon yɔrɔ in bonya b’a Jira ko ko dɔw Kɛra minnu tɛ a yɛrɛ la. N’a sɔrɔ baganw su donna joona kosɛbɛ. A ka c’a la, nin ko sugu bɛ se ka ɲɛfɔ ka ɲɛ ni jamaba tiɲɛni ye i n’a fɔ Sanjiba, min bɛ se ka dugukolo caman dalajɛ joona baganw sanfɛ.

• Baganw kolo tɔni miliyɔn caman bɛ Alaska ni Sibiri jamanaw ka nɛnɛ banbali la. Min nafa ka bon kosɛbɛ, o bagan damadɔ tun ye bagan belebelebaw ye minnu tun tɛ se ka balo nɛnɛ na, wa u tun tɛ se k’u yɛrɛ su don. Ɲɛfɔli min bɛ bɔ gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Maailman Luonto , o b’o fɔ. A b’a Jira cogo min na nin bagan belebele ninnu Sɔrɔla dugukolo jugumanba la ɲɔgɔn fɛ ni jiri suguya wɛrɛw ye:

Min nafa ka bon kosɛbɛ yan, o ye ko nɛnɛ banbali min bɛ Alaska ani Siberi, o bɛ se ka kɛ kolo ni sogo hakɛ kɔlɔsilenw ye, ani jiri tilancɛ tolilenw ani diɲɛ fɛnɲɛnama tolen wɛrɛw. Yɔrɔ dɔw la, olu bɛ fara ɲɔgɔn kan ka kɛ dugukolo yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ ye. O tolenw yɔrɔba dɔ bɔra baganbaw la, i n’a fɔ wuluwuluw, waraba belebelebaw, wuluwuluw, misiw, musomanninw, misiw, mamɔsiw, ani waraba kunsigiw, minnu tununna... O de y’a to a jɛlen don ko Alaska waati tun bɛ ten a ka suma kosɛbɛ sanni a ka kɛ nɛnɛ ye.

• Jama kaburubaw daliluw ye wuluw, ɲɔgɔmɛw, kungosogow ani bagan jatebaliya wɛrɛw tolenw ye minnu sɔrɔla Agate Spring, Nebraska. Dɔnnibaaw ka jateminɛw fɛ, baganba 9000 ni kɔ tolen bɛ o yɔrɔ la.

• San 1845, bagan tolenw sɛgɛsɛgɛra Odessa kɛrɛfɛ Irisi jamana na, o kɔnɔ, ursi 100 ni kɔ kolow tun bɛ yen, ka fara sow, ursiw, mamɔw, wuluw, bisonw, wuluw, waraw, wuluw, fɛnɲɛnama suguya caman, sogow, wuluw, martenw ani nsonw. Olu tun bɛ wuli ka ɲagami ni jiri tolenw ye, kɔnɔw ani hali jɛgɛw (!). Jɛgɛw sɔrɔli dugukolo kan baganw cɛma, a bɛ iko o bɛ sanjiba kofɔ ka jɛya. Jɛgɛw bɛ Se ka Kɛ ‘yɔrɔ kelen na cogo di ni dugukolo baganw ye?

• Kulu minnu kɔnɔ, jɛgɛ kolo caman bɛ sɔrɔ, olu sɔrɔla Palermo, Itali jamana na. Ikomi jɛgɛmisɛnninw kolo fana bɛ sɔrɔlenw cɛma, u tun tɛ se ka sa cogo la min bɛ sɔrɔ u yɛrɛ la. O wuludennin ninnu ka kɛli b’a jira k’a jɛya ko Sanjiba bɛna kɛ.

• Kɔlɔnw sɔrɔli kɛra, misali la, Yorkshire Angletɛri, Sinuwa jamana na, Ameriki kɔrɔnyanfan fɛ ani Alaska, yɔrɔ min na, binkɛnɛ ni bagan dunbaga suguya tan ni caman kolow sɔrɔla kɔdingɛ kelenw kɔnɔ. Yorkshire, Angletɛri jamana na, waraba, wulu, wulu, so, saga, waraba, ursi, waraba, so, ntori, wulu, wulu, ani kɔnɔ caman kolow sɔrɔla stalactite kulu dɔ kɔnɔ. Sariya la, o bagan minnu bɛ ɲɔgɔn dun cogo si la, olu tun tɛna to ɲɔgɔn fɛ.

• Kaburuba wɛrɛ bɛ sɔrɔ Faransi, sow kolo tolen 10 000 ni kɔ sɔrɔla yen.

• Sɔrɔw fana Kɛra dinɔsɔsi kaburudobaw la. Dinɔsɔsi misɛnnin kɛmɛ caman, hali ba caman, kolo sɔrɔla Bɛliziki jamana na bɔgɔdaga dɔ kɔnɔ min kɔnɔna bɛ mɛtɛrɛ 300 ɲɔgɔn bɔ. Dugukolonɔn 10 000 ɲɔgɔn kolow sɔrɔla yɔrɔ fitinin dɔ la Montana, Etazuni jamana na, ani wuluwuluw jamaba kaburu kɛmɛw sɔrɔla Alberta, Kanada. Ka fara o kan, kaburu misɛnnin wɛrɛw sɔrɔla minnu ni dinɔsɔsiw bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na, olu kɛra diɲɛ yɔrɔw la. A bɛ se ka kɛ ko o bagan ninnu ye u sen don o tiɲɛni kelen na min kɛra diɲɛ na o waati kelen na.

   Misali dɔ fana bɛ sɔrɔ gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko The Age of Dinosaur, min sɛbɛnna fɛnɲɛnamaw ka fɛnɲɛnamayali dɔnnikɛla lakodɔnnenba Björn Kurten fɛ. A b’a Fɔ cogo min na dinɔsɔsiw ka fɛnɲɛnɛma caman Sɔrɔla jibɔyɔrɔ la k’u kunkolow Yɛlɛma ka Taa kɔ fɛ, i n’a fɔ u bɛ saya kɛlɛ la.

Jiriw fɛnɲɛnamafagalanw, minnu caman bɛ ɲagami ani u bɛ wuli . Ka kɔn o ɲɛ, a fɔra cogo min na jiribolo-yɔrɔw fɛnɲɛnamafagalanw Sɔrɔla ka Bɔ diɲɛ yɔrɔw la, minnu bɛ dugukolo ‘kɔnɔ, wa u bɛ Taa ‘yɔrɔ caman na. Tuma caman na, o jirisunw ni jirisunw ye nɔgɔba kelen dɔrɔn de ye minnu dalajɛlen don ni bɔgɔ, kolo ani bɔgɔ ye. U juw fana bɛ se ka kɛ fɛn ye min bɛ wuli, o ye ko dɔ tiɲɛni dalilu ye. Walasa jiribolo-yɔrɔw ka bange ka mara, u ka kan ka su don dugukolo-yɔrɔw la u lamini na joona kosɛbɛ - n’o tɛ, fɛnɲɛnɛmaw tun tɛna to u la.

fɛnɲɛnamafagalanw bɔyɔrɔ . Fɛnɲɛnɛma minnu bɛ dugukolo kan, olu ye dalilu barikamanw ye minnu b’a jira ko Sanjiba in kɛra. Fɛnɲɛnɛma minnu bɛ dugukolo la, olu bɔyɔrɔ bɛ Se ka ɲɛfɔ dɔrɔn ni bɔgɔbɔgɔli ye jiri ni bagan ɲɛnama dɔw walima minnu salen kɔsa in na, olu su don joona kosɛbɛ. Ni o tun ma kɛ joona, fɛnɲɛnamafagalanw tun tɛ se ka sɔrɔ, bawo n’o tɛ, banakisɛw ni fɛnɲɛnɛmaw tun bɛna u tiɲɛ waati kunkurunnin kɔnɔ. A kɔlɔsira ko bi bi in na, fɛnɲɛnɛmaw tɛ Sɔrɔ. Sɛgɛsɛgɛlikɛla min lakodɔnnen don kosɛbɛ, n’o ye Nordenskiöld ye, o y’a kɔlɔsi ko a ka nɔgɔn ka wulu belebelebaw tolen kɔrɔw sɔrɔ Spitzbergen ka tɛmɛ ntumuw ta kan minnu su donna kɔsa in na, hali ni nɛgɛso miliyɔn caman bɛ o yɔrɔ la.

    O la, gɛlɛyaba don k’a ɲini k’a ɲɛfɔ cogo min na bagan belebelebaw i n’a fɔ mamɔ, dinɔsɔsi, wulu, wulu, so ani bagan belebele wɛrɛw tun bɛ se ka su don bɔgɔ ni dugukolo layiniw jukɔrɔ ni mɔgɔ tun dalen tɛ sanjiba la. Mamuw dɔrɔn jatebla bɛ Kɛ mɔgɔ miliyɔn 5 ɲɔgɔn ye minnu suturalen dòn dugukolo la. Sisan cogoyaw la, o bagan suguw tun tɛna su don duguma, nka u tun bɛ toli joona duguma walima fɛnɲɛnɛmaw tun bɛna u dun o yɔrɔnin bɛɛ. Nin ɲɛfɔli in (James D. Dana: "Manual of Geology", ɲ. 141) b'a jira cogo min na sudon teliya ka kan ka kɛ fɛnɲɛnamafagalanw sɔrɔli kama:

Kɔnɔbara baganw, i n’a fɔ jɛgɛ, fɛnɲɛnamaw wdfl, olu bɛ toli ni u yɔrɔ nɔgɔlenw bɔra. U ka kan ka su don joona saya kɔfɛ walasa u kana toli ani bagan wɛrɛw ka u dun.

A SƆRƆ ƝƐNABƆLI . Fɛnɲɛnɛma caman bɛ dalilu jɛlenba di k’a jira k’u su donna joona.

    Ka fara sudon teliya kan, dalilu damadɔ bɛ yen minnu b’a jira ko baganw tun bɛ balo la hali bi u sudon waati. Misali dɔw filɛ nin ye:

Jɛgɛw fɛnɲɛnamafagalanw. Jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalan caman Sɔrɔla ni taamaʃyɛnw ye minnu b’a Jira k’u su donna ɲɛnamaw la ani teliya la.

   A fɔlɔ, jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalanw Sɔrɔla minnu ye dumuni Kɛ: u ye jɛgɛ misɛnnin wɛrɛ Sɔrɔ u da la n’u suturalen dòn yɔrɔnin kelen bɔgɔba jukɔrɔ. O kɔrɔ ye ko ni jɛgɛ bɛ k’a ka dumuni dun, o tɛ saya cogo la, nka a ye ɲɛnamaya kɛ cogo la min bɛ bɛn a ma fo ka se a sudon teliya ma.

    Filanan, jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalan caman Sɔrɔla minnu ka sɔgɔsɔgɔninjɛ bɛɛ tùn bɛ u nɔ na, ​​u da dabɔlen dòn ani u fànw bɛɛ tùn bɛ Yɛlɛn. Tuma o tuma n’o taamaʃyɛn suguw Sɔrɔla jɛgɛw kan, u b’a Jira k’a Fɔ k’u tùn bɛ balo la halibi k’u ka siniɲɛsigi Kὲlɛ fo k’u Sutura yɔrɔnin kelen. Sanjiba waati la, o sudon teliya sugu la bɔgɔ jukɔrɔ, o de bɛna kɛ jɛgɛw ka saya sira ye min ka teli ka kɛ. Misali la, kɛlɛkɛminɛnw jɛgɛ minnu bɛ sɔrɔ cɛncɛn bilenman kɔrɔw la, olu 9/10 ɲɔgɔn bɛ o cogo la - u y’u ka biɲɛ fila kɔrɔta k’u kɛ kɛrɛ tilennen ye u kunkolo kolomayɔrɔ la k’a kɛ farati taamasyɛn ye - o b’a jira k’u ye o sɔrɔ sudon teliya la.

    Ka fara o kan, jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalanw tɛ se ka dilan cogo wɛrɛ la – fo n’a kɛra cogo min na ka tɛmɛ – bawo cogoya la, jɛgɛ bɛ toli joona kosɛbɛ walima bagan wɛrɛw bɛ u dun. Nka, jɛgɛ sudonyɔrɔw la, o jɛgɛ sugu miliyɔn caman bɛ se ka sɔrɔ.

Muso fila ni wuluwuluw. Muso fila ni wuluw sɔrɔla u da datugulen na, o b’a jira k’u su donna ɲɛnama. A ka c’a la, ni o bagan ninnu sara, farikolo min b’u ka bɔgɔdaga datugu, o bɛ lafiya min b’a to cɛncɛn ni bɔgɔ ka don. Komin o bɔgɔdaga ninnu datugulen dòn kosɛbɛ, o b’a Jira k’o baganw Dònna k’u To ɲɛnamaya la.

Mamuw (Mamuw) bɛ yen. Kà Fàra bagan caman wɛrɛw kan, mamɔba dɔw Sɔrɔla. A jatebla la, mamɔni miliyɔn 5 tùn bɛ Sugu dugukolo 'kɔnɔ. U tolenw, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, wuluwuluw, bɔra dugukolo la tɔni caman na, wa u yɛrɛ kɛra fɛn fɔlɔ ye nɛgɛso baara la, o la an tɛ se ka kuma hakɛ fitinin si kan min sɔrɔla.

    Fɛn min ye kabako ye nin maganw ka sɔrɔw la, o ye ko maganw Sɔrɔla u maralen bɛ cogo ɲuman na kosɛbɛ. U dɔw Sɔrɔla u jɔlen na (!), dɔw fana ye dumuni ma Dòn u da ni u kɔnɔbara la halibi. Ka fara o kan, dɔw sɔrɔla u ma tiɲɛ pewu ani u ma tiɲɛ.

    Ni o sɔrɔli suguw kɛra yɔrɔbaw kan, o b’a jira k’u ma faga sigida la kaban sanjiba dɔ la, kɔngɔ fɛ saya dɔɔnin dɔɔnin fɛ, walima saya gansan si fɛ i n’a fɔ a ɲɛfɔra cogo min na. Kɔrɔɲɔgɔnmaya hakɛ si tɛ se ka bagan ba kɛmɛ caman ka saya ɲɛfɔ waati kelen na ani ni fariya ye, ani u su donna cogo min na bɔgɔ ni dugukolo layiniw kɔnɔ. Sanjiba waati la, o bɛ se ka kɛ.

Kɔgɔjida la danfɛnw NI U YƆRƆW BƐ SƆRƆ KULUW NI DUGUJƆJƆNW KAN .

- (Jen 7:19) Ji ye fanga sɔrɔ kosɛbɛ dugukolo kan; Kulu janw bɛɛ tun datugulen bɛ sankolo bɛɛ jukɔrɔ.

- (2 Piɛrɛ 3:6) ... O la, diɲɛ min tun bɛ yen o waati la, ji tun falen bɛ o la, o halakira

Laala, dalilu ɲuman min b’a jira ko sanjiba dɔ bɛna kɛ diɲɛ kɔnɔ, o ye ko an bɛ se ka kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw tolenw sɔrɔ kuluw ni dugukolo jalenw kan. (O misali suguw bɛ se ka sɔrɔ telewisɔn na sigidako porogaramuw kɔnɔ.) Siga t’a la, o tolenw tun tɛ se ka kɛ u sigiyɔrɔw la sisan ni kɔgɔji tun ma o yɔrɔw datugu waati dɔ la.

• San 500 sanni bi kalandriya ka daminɛ, Pitagori ye kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw tolenw sɔrɔ kuluw kan. (s.11 Planeetta maa (“Dugukolo dugukolo”)).

• San kɛmɛ o kɔfɛ, Gɛrɛki tarikusɛbɛnbaga Hɛrɔdɔte y’a sɛbɛn ko kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw tun bɛ lajɛ ka bɔ kungo kɔnɔ Misira jamana na. A y'a Jira k'a Fɔ ko kɔgɔji ka kan ka Se fo kungo (s. 11 "Planeetta maa"). Kɔgɔji baganba tolenw fana Sɔrɔla Afiriki cɛncɛn kungo belebelebaw la.

• Xenofanes ye kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw sɔrɔ dugu kɔnɔ yɔrɔw la minnu yɔrɔ ka jan kɔgɔji la san 500 ɲɔgɔn Krisita tile ɲɛ A ye jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalanw fana sɔrɔ kabakurunbɔyɔrɔ dɔ la Sirakuza Sisili jamana na, ani Malte ani Itali jamanaba la. A y’a jira ko o yɔrɔw tun datugulen don kɔgɔji fɛ ka kɔn o ɲɛ (s. 17 Nils Edelman - Viisaita ja veijareita dugukoloko dɔnbaga maailmassa).

• Charles Darwin fana bolila ka taa kɔgɔji tolenw sɔrɔ tuma min na a ye balema kolo dɔ sɔrɔ Peru kuluyɔrɔw la.

• Albaro Alonzo Barba, min tun ye minɛnko ɲɛmɔgɔ ye Petos, o y’a fɔ a ka gafe kɔnɔ min sɛbɛnna san 1640, ko a ye bɔgɔdaga kabakomaw sɔrɔ faraw la Potos ni Oroneste cɛ Bolivi jamana na, mɛtɛrɛ 3000 kɔgɔji sanfɛ (s. 54 Nils Edelman: Viisaita ja veijareita dugukoloko dɔnbaga maailmassa ) .

• Alemaɲi P. S. Pallas ye san 1700 waatiw la, a ye kalkɛri ni bɔgɔdaga sɛrɛkiliw sɔrɔ Ural ni Altai kuluw la – u fila bɛɛ bɛ Irisi jamana na – minnu tun bɛ kɔgɔji baganw ni jiriw tolenw mara (sɛbɛn ɲɛ 125 Nils Edelman: Viisaita ja veijareita dugukoloko dɔnbaga maailmassa) .

• Kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnama caman i n’a fɔ wuluwuluw, amonitiw, belɛmɛnitiw, (amonitiw ni belɛmɛnitiw tun bɛ balo waati kelen na ni dinɔsɔsiw ye) , kolo jɛgɛw, kɔgɔjila jɛgɛw, korali ni pankurunw fɛnɲɛnamafagalanw ani sisan kɔgɔji kɔnɔ wuluw ni dolow somɔgɔw sɔrɔla kilomɛtɛrɛ caman kɔgɔji sanfɛ nivo min bɛ Himalaya kuluw kan. Gafe min tɔgɔ ye ko Maapallo Ihmeiden Planeetta ( ɲɛ 55) o bɛ o tolenw ɲɛfɔ nin cogo in na:

Harutaka Sakai min bɛ Japon Iniwɛrisite la Kyushu, ale ye san caman kɛ ka ɲinini kɛ o kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw kan Himalaya kuluw la. Ale n’a ka kulu ye jidagayɔrɔ kuuru dɔ jate Minɛ ka Bɔ Mɛzozoyik waati la. Kɔgɔjida la jirisun nɔgɔlenw, n’u bɛ tali kɛ sisan kɔgɔjida la jɛgɛw ni dolow la, olu bɛ sɔrɔ fara kogow la minnu ka ca ni kilomɛtɛrɛ saba ye kɔgɔji sanfɛ. Amoniw, belemnite, koraliw ani planktonw bɛ sɔrɔ i n’a fɔ fɛnɲɛnɛmaw kuluw faraw la (...)

   Kilomɛtɛrɛ fila sanfɛ, dugukoloko dɔnnikɛlaw ye taamasiyɛn dɔ sɔrɔ kɔgɔji yɛrɛ ye min to yen. A farakurun min bɛ i n’a fɔ jikuruw, o bɛ Bɛn ni cogoyaw ye minnu bɛ To cɛncɛn na ka Bɔ jikuruw la minnu ka dɔgɔ. Hali ka bɔ Everest sanfɛ, kɔji jɛmanw bɛ sɔrɔ, minnu wulila ji jukɔrɔ ka bɔ kɔgɔji bagan jatebaliya tolenw na.

• Ka fara Himalaya kuluw kan, fɛn caman sɔrɔla Alpes, Andes ani Rocky kuluw la. O sɔrɔlen ninnu ye jɛgɛw, jɛgɛw, amonitew, ani sɛrɛkiliw ni bɔgɔdaga-yɔrɔw ye minnu kɔnɔ kɔgɔjilafɛnw bɛ yen. Sɔrɔla dɔw bɛ kilomɛtɛrɛ damadɔ janya la. Nin ɲɛfɔli min kɛra Alpes kuluw kan, o b’a jira ko kɔgɔji kɔnɔ fɛnɲɛnamaw bɛ yen:

Kuma bɛ yen ka faraw cogoya fɔlɔ lajɛ kosɛbɛ kuluw kɔnɔ. A bɛ Ye kosɛbɛ Alpes kuluw la, woroduguyanfan Alpes limew la, n’o bɛ Weele ko Helvetian zone. Kɔlɔn ye farakurunba ye. N’an ye fara in lajɛ yan kuluba dɔ kan walima kulu sanfɛ - n’an tun bɛ fanga sɔrɔ ka wuli yen - an bɛ laban ka bagan tolenw sɔrɔ minnu ye fɛnɲɛnamaw ye, baganw ka fɛnɲɛnamaw, a kɔnɔ. A ka ca a la u bɛ tiɲɛ kosɛbɛ nka a bɛ se ka kɛ ka yɔrɔw sɔrɔ minnu bɛ dɔn. O fɛnɲɛnɛmaw bɛɛ ye lime bɔgɔlanw ye walima kɔgɔji kɔnɔfɛnw kolo. U dɔw la, amonitɛri minnu bɛ kɛ ni jiribolo ye, olu bɛ yen, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, jɛgɛ fila-fila caman. (...) Kalanbaga bɛ se k’a yɛrɛ ɲininka nin yɔrɔ in na, o kɔrɔ ye mun ye ko kuluw bɛ nɔgɔ caman mara, minnu fana bɛ se ka sɔrɔ u tilalen don kɔgɔji jukɔrɔ.(sɛbɛn ɲɛ 236 237, Penti Eskola, Muuttuva maa)

• Kalkɛri min bɛ Sinuwa jamana tilancɛ ɲɔgɔn datugu, o kɔnɔ, korali tolenw bɛ sɔrɔ minnu bɔra kɔgɔji la (s. 97.100-106 “Maapallo ihmeiden planeetta”). O yɔrɔ suguw bɛ Yugoslavie ani Alpe kuluw fana na.

• Slate kabakurun dɔ la, min bɛ Snowdon kuluw la Angletɛri jamana na, kabakurunba ni cɛncɛnba dɔw bɛ yen minnu falen bɛ kɔgɔjida la jɛgɛw ka bɔgɔdaga la, minnu bɛ se mɛtɛrɛ 1400 ɲɔgɔn ma kɔgɔji sanfɛ.

• Jɛgɛw walima Ichthyosaurs, minnu janya bɛ se ka bonya fo mɛtɛrɛ damadɔ, olu sɔrɔla Angletɛri ni Alimanjamana na, u suturalen don bɔgɔdaga kɔnɔ n’u kolow n’u fariw ye. O kolotugudaw dɔ la kelen, min maralen bɛ Helsinki Iniwɛrisite ka dugukoloko kalanso ka fɛnw lajɛlen na, o sɔrɔla bɔgɔdaga dɔ kɔnɔ Holzmaden of Wurttenberg. A janya ye mɛtɛrɛ 2,5 ye, wa a maralen dòn kosɛbɛ kosɛbɛ. (sɛbɛn ɲɛ 371 « Muuttuva maa », Penti Eskola)

• Faransi cɛmancɛ la (Saint-Laon, Vienne), amonitɛriw ka bɔgɔdaga dɔw sɔrɔla kɔji kɔnɔ. (sɛbɛn ɲɛ 365 « Muuttuva maa », Penti Eskola)

• Bavaria jamana na, Solnhofen, kɔlɔlɔ yɔrɔ min na, kɔnɔnin wulu (Archaeopteryx) fɛnɲɛnamafagalan fila bɛ yen. Ka Bɔ o kɔ̀rɔbalen yɔrɔ kelen in na, fɛnɲɛnɛma wɛrɛw fana Sɔrɔla minnu maralen dòn kosɛbɛ, i n’a fɔ fɛnɲɛnamaw, medusas, jɛgɛw, belemnites ani jɛgɛw. (ɲɛ 372, « Muuttuva maa », Penti Eskola)

• Yɔrɔ dɔw bɛ Lɔnduru, Pari ani Vienne minnu tun ye kɔgɔjida la kɔrɔ. Misali la, Pari, kɔ̀rɔbalen yɔrɔ dɔw bɛ Kɛ kosɛbɛ ni mɔlifɛnw ye minnu bɛ Bɔ kɔgɔjiw la minnu ka timi. (sɛbɛn ɲɛ 377 « Muuttuva maa », Penti Eskola)

• Bɛrɛlin lamini na, bɔgɔdaga minnu janya ye mɛtɛrɛ caman ye, olu dɔw ye gastropod ( Paludina diluviana ) tununnen dɔ ka bɔgɔlanw ye, ani pikes tolenw. (sɛbɛn ɲɛ 410 "muuttuva maa, Pentti Eskola)

• Yɔrɔ minnu bɛ i n’a fɔ Siri, Arabu, Israɛl min bɛ yen sisan, ani Misira, olu kɛra kɔgɔjida la. (sɛbɛn ɲɛ 401, 402 « Muuttuva maa », Penti Eskola)

• Ostris fɛnɲɛnamafagalan kɔrɔw sɔrɔla Tunisi jamana na, Tozeur dugu kɛrɛfɛ. (sɛbɛn ɲɛ 90 Björn Kurten, Kuinka Mamutti pakastetaan )

• Faijum kungo kɔnɔ, kilomɛtɛrɛ 60 Kayira saheli-tlebi fɛ, balema ni kɔgɔji waraba tolenw sɔrɔla Djebel Qatran kuluba dɔ kɛrɛfɛ. (s. 23 Björn Kurten, Jääkausi, [Jɛkulu ka waati])

• Ka bɔ diɲɛ yɔrɔ caman na, jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalanw layɛrɛw sɔrɔla jɛgɛ ba kɛmɛ caman walima miliyɔn caman bɛ minnu kɔnɔ. Misali la, Herring fossil layers la Californie, a jate la, jɛgɛ miliyari kelen bɛ kilomɛtɛrɛ kɛrɛnkɛrɛnnen tan kɔnɔ. Yɔrɔ minnu bɛ bɔ Alimanjamana na ka taa se Kaspian Kɔgɔji ma, Itali, Ɛsikɔti, Danemark (Steven’s Klint , kretiɛn farakurun kɔnɔ ) ani Espaɲi Saheli (Caravaca kuluw) la, jɛgɛ fɛnɲɛnamafagalan miliyɔn caman bɛ yen. Nin dugukolo jalen ninnu bɛɛ ka kan ka datugu kɔgɔji fɛ n’o tɛ o jɛgɛ sɔrɔlenw tun tɛna se ka kɛ.

• Bɔgɔdaga lakodɔnnen minnu bɛ Burgess, minnu sɔrɔla Rocky Mountains san 1909, olu kɔnɔ, fɛn ba tan ni tan bɛ sɔrɔ minnu bɔra kɔgɔji kɔrɔ la, bi, u janya bɛ tɛmɛ mɛtɛrɛ 2000 kan kɔgɔji sanfɛ.

• Ka bɔ Ɔsitarali worodugu-tlebi yɔrɔw la (s. 96 Maapallo ihmeiden planeetta) ani Gine kura, koraliw ni jɛgɛw fɛnɲɛnamafagalanw bɛ se ka sɔrɔ.

• Ka bɔ Ameriki Woroduguyanfan jamanaba la, balema tolenw sɔrɔla yɔrɔ janba la ka bɔ kɔgɔji la. O sɔrɔlenw kɛra misali la Ontario baji kan, Vermont, Quebec ani St Lawrence. O la, a ka kan ka kɛ ko kɔgɔji tun bɛ o yɔrɔ ninnu na waati dɔ la ka tɛmɛn.

• Diɲɛ kɔnɔ, yɔrɔ jan caman minnu bɛ yen – Himalaya kuluw ani kulu jan wɛrɛw – olu bɛ kɔgɔjida kɔrɔw ni jikuruw wale taamasiɲɛw jira. Nin sɔrɔlen ninnu kɛra fana Gine kura, Itali, Sisili, Angletɛri, Irlandi, Islande, Spitzbergen, Novaja-Semlja, Franz Joseph jamana, Gronland, yɔrɔbaw la Ameriki Worodugu ni Saheli, Alzeri, Ɛsipaɲi ... lisi bɛ taa ɲɛ ka taa a fɛ ka taa a fɛ. (Kunnafoni bɔra kosɛbɛ Maanpinnan muodot ja niiden synty , ɲɛ 99.100 / Iivari Leiviskä fɛ ).      

   Kɔgɔjida kɔrɔw fana Sɔrɔla Finlande ani a kɛrɛfɛyɔrɔw la. Misali dɔ ye Pyhätunturi ye, kabakurunw bɛ yen minnu bɛ ni jikuruw taamasiɲɛw ye. Kɔgɔjida kɔrɔw taamaʃyɛnw fana bɛ Se ka Sɔrɔ kulu caman kùncɛw la. Finlande saheli fan fɛ, o yɔrɔ suguw ye Korppoo, Jurmo, Kanissaauniri ye Pyhtää ani Virttaankangas Säkylä, ka fara worodugu fɛ ka taa a fɛ, misali la Lauhanvuori, Rokua ani Aavasaksa. (A bɔra gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Jokamiehen geologia , ɲɛ 96 / Kalle Taipale fɛ, Jouko.T. Parviainen)

• Lava sɔrɔla Ararat kuluw kan, a janya ye mɛtɛrɛ 4500 ye kɔgɔji sanfɛ, wa a bɛ se ka kɛ ji jukɔrɔ tasuma-fanga-yɔrɔw dɔrɔn de ye (Molen, M., Vårt ursprung?, 1991, ɲ. 246)

• Sanjiba taamasyɛn dɔ ye kɔgɔjida la bɔgɔdaga faraw ye. U ka ca kosɛbɛ ka Tɛmɛ bɔgɔdaga fara tɔw bɛɛ kan n’u farala ɲɔgɔn kan. James Hutton, min bɛ jate dugukoloko fa ye, o ye o kɔlɔsili in kofɔ a bɛ san kɛmɛ fila ni kɔ bɔ kaban:

An ka kan k’a Jira ko dugukolo-yɔrɔ (...) bɛɛ Dabɔra cɛncɛn ni kabakurunw fɛ minnu tùn bɛ dalajɛ kɔgɔjida la, kurukuruw ni koralifɛnw, dugukolo ni bɔgɔ. (J. Hutton, Dugukolo ka teori l, 26. 1785)

LAADA DƆNNIYA NI SANJABA . An mago t’a la ka kunnafoniw ɲini sanjiba ko la danfɛnw dɔrɔn kɔnɔ; an b' o daliluw sɔrɔ siya suguya caman ka laadalakow la . A jateminɛna ko o maana kɛmɛ duuru ɲɔgɔn bɛ se ka fɔ diɲɛ kɔnɔ laadalakow fɛ. O maana caman b’a jira ko fɛn caman Changé (dacogo la) waati tɛmɛnen kɔfɛ, nka u bɛɛ bɛ ɲɔgɔn ta ji kofɔli la iko tiɲɛni sababu. O maana caman fana bɛ waati ɲuman tɛmɛnenw kofɔ, Hadamaden binni ani kanw ɲagaminen min kɛra Babɛl (Babilonɛ) – Bibulu fana bɛ ko minnu bɛɛ fɔ.

   Maana ninnu bɛ sɔrɔ jamana wɛrɛw cɛma minnu tɛ kelen ye kosɛbɛ: Babilonɛkaw, Ɔsitarali jamanadenw, Sinuwa Miao mɔgɔw, Farafinna Efe naaniw, Ameriki Hopi Ɛndiyɛnw Ameriki Woroduguyanfan Padago kabila la, ani jamana caman wɛrɛw. Sanjiba lakalicogo diɲɛ bɛɛ kɔnɔ, o b’a jira ko nin ko in tariku ye: 

Ni sanjiba min kɛra diɲɛ bɛɛ kɔnɔ, o tun tɛ tiɲɛ ye, jamana dɔw tun bɛna a ɲɛfɔ ko tasuma-fanga-bɔn siranninw, nɛnɛba, ja (...) y’u bɛnba juguw tiɲɛ. O la sa, sanjiba maana min bɛ diɲɛ bɛɛ kɔnɔ, o ye dalilu ɲumanw dɔ ye min b’a jira ko a ye tiɲɛ ye. An bɛ se ka nin maana ninnu dɔ la kelen bila kɔfɛ i n’a fɔ nsiirin kelen-kelen bɛɛ, k’a miiri ko miirili dɔrɔn de don, nka u faralen ɲɔgɔn kan, diɲɛ kɔnɔ, a bɛ ɲini ka kɛ ko sɔsɔli tɛ u la. (Dugukolo)

O kɔfɛ, kuma wɛrɛw bɛ fɔ o barokun kelen kan. Tariku dɔnbaga tɛmɛnenw ye Sanjiba kofɔ iko tariku kɔnɔko lakika. Bi tariku sɛbɛnni kokura b’a ɲini ka hadamadenw ka tariku tɛmɛnenw Changer o nɔ na, ​​a kɛtɔ ka ban nin sanjiba balawuba in na, ka san ba kɛmɛ ni miliyɔn caman fara tariku kan, dalilu min tɛ se ka da a la kosɛbɛ.

• Tarikusɛbɛnbaga Josèphe ani Babilonɛ Berosus ye Nuhun ka kurun tolenw kofɔ

• Gɛrɛki tarikusɛbɛnbaga Hɛrɔdɔte ye Sitikaw kofɔ a ka Tariku tilayɔrɔba duurunan kɔnɔ. A y'u kofɔ iko Yafeti (Nuhun denkɛ) bɔnsɔnw (Jen 10:1,2: Nin ye Nuhun denkɛw ni Sɛm, Hamu ani Yafeti bɔnsɔnw ye Jafeti ni Gomɛri ni Magɔg ni Madayi ni Yawan ni Tubali ni Mɛseki ni Tirasi.

• Gilgamesh ka maana kɔnɔ, cikan dira Utnapisthim ma ko a ka kurun dɔ dilan: “E Shuruppak cɛ, Ubar-Tutu denkɛ. I ka so ci ka kurunba jɔ, ka ban nafolo la, ka ɲɛnamaya kɔfɛta ɲini, ka nafolo mafiɲɛya, ka i ka ɲɛnamaya kisi. I bɛ kurun min jɔ, i ka mɔgɔ ɲɛnamaw bɛɛ ka kisɛ ta. A bonya suman ka ɲɛ.”

• Asirikaw ka sanjiba maana kɔnɔ, kurun jɔcogo ɲɛfɔli bɛ kɛ:

Kurun dɔ dilan ka kɛɲɛ ni nin ye - - .

- - Ne na jurumukɛla ni ɲɛnamaya halaki.

- - Ɲɛnamaya kisɛ ka don , a bɛɛ , .

ka taa kurun cɛmancɛ la , i bɛ kurun min dilan .

A janya ye mɛtɛrɛ kɛmɛ wɔɔrɔ ye

A bonya ni a janya ye mɛtɛrɛ biwɔɔrɔ ye.

- - A ka taa a jugumanba la. – .

N sɔnna o yamaruya ma k'a fɔ Hea ye, n Matigi ko:

Ni n ye a ban

i y' a fɔ ne ye kurunbokari min kɛ , .

o la, denmisɛnw ni mɔgɔkɔrɔbaw bɛ ne tulo geren. (5) .

• Aztekw ye sanjiba kofɔ:

Tuma min na diɲɛ kɛra san 1716 kɔnɔ, Sanjiba nana: “Hadamaden bɛɛ tununna ka bin ji la, ani

u y' a kɔlɔsi k' u jiginna ka kɛ jɛgɛ ye . Fɛn bɛɛ tununna tile kelen kɔnɔ ». Nata n’a muso Nana dɔrɔn de kisira, bawo Titlachauan ala tun y’a fɔ u ye ko u ka kurun dilan ni sipɛri jiri ye. (6) .

• Bɔgɔdaga dɔ sɔrɔla Babilonɛ dugu dɔ la, n’o ye Nippur ye, san 1890 waatiw la, wa o sɛbɛnfura tun kɔrɔla ka tɛmɛ Gilgamesh ka Epic kan . Bɔgɔdaga in daminɛna a dɔgɔyalenba la san 2100 Krisita tile ɲɛ, bawo a sɔrɔla yɔrɔ min na, foroba gafemarayɔrɔ dɔ, o tiɲɛna o waati la.

A ja min bɛ Jenɛse kitabu kɔnɔ, o bɛ tali kɛ ɲɔgɔn na kosɛbɛ. A bɛ sanjiba nali kofɔ, wa a bɛ laadilikan di ka minɛnba dɔ dilan walisa ka minnu tora, olu lakana. Sɛbɛn min bɛ o sɛbɛnfura kan, o baara kɛra asiri dɔnnikɛla dɔ fɛ min tɔgɔ ye ko Herman Hilprecht. Daɲɛ minnu bɛ dakun kɛrɛnkɛrɛnnenw na, olu tɛ Se ka Sɔrɔ sɛbɛnni kɔnɔ, nka Hilprecht y’u Dòn a kɔnɔ ka Da a kɔnɔkow kan:

(2) ... [sankolo ni dugukolo danw I] bɛ bɔ yen

(3) ... [Ne na na ni sanjiba ye, ani] a bɛna jama bɛɛ labɔ yɔrɔnin kelen;

(4) ... [nka i ka ɲɛnamaya ɲini sani sanjiba ka na;

(5).......[Katuguni fɛn ɲɛnamaw bɛɛ kan], ni u bɛ yen, ne na na ni bɔgɔbɔgɔli, tiɲɛni, halakili ye

(6) ...Ka kurunba dɔ jɔ ani

(7) ...a to a janya bɛɛ ka kɛ a jɔcogo ye

(8) ...a ka kɛ so kurun ye walasa ka mɔgɔ kisilenw ta.

(9) ...ni datugulan barikama ye (a).

(10) ... [Ka taa kurun ma] i bɛ min dilan

(11) ... [aw ka na ni dugukolo kan baganw ye yen, sankolola kɔnɔw, .

(12) ... [ani dugukolo kan fɛnɲɛnamaw, u kelen-kelen bɛɛ fila-fila] jamaba nɔ na,

(13) ...ani denbaya... (7) .

ƝƐFƆLI MIN BƐ SƐBƐN . Bibulu ka fɔ la, Nuhun donna kurun kɔnɔ tuma min na, mɔgɔ wolonwula wɛrɛ tun bɛ a fɛ; u bɛɛ lajɛlen tun ye mɔgɔ 8 ye Sariyasun kɔnɔ (Jen 7:7 ani 1 Piɛrɛ 3:20).

   Nka, a ka di kosɛbɛ k’a ye ko o jateden 8 kelen ani sanjiba kofɔlen jɛlen bɛ sɔrɔ hali lɛtɛrɛ taamasiyɛnw na, kɛrɛnkɛrɛnnenya la Sinuwaw ka sɛbɛnnikɛcogo la. Sinuwaw ka sɛbɛnni kɛcogo la, kurun taamasyɛn ye kurun ye min kɔnɔ mɔgɔ 8 bɛ a kɔnɔ, o hakɛ ni Nuhun ka kurunba kɔnɔ hakɛ ye kelen ye! “Sanjiba” daɲɛ taamasyɛn fana bɛ ni jateden 8 ye! A tɛ se ka kɛ dannako dɔrɔn ye ko o jateden kelen, n’o ye 8 ye, o bɛ tali kɛ kurun ni Sanjiba taamasyɛnw na. O jɛɲɔgɔnya in sababu bɔra tiɲɛ na ko Sinuwaw fana ka laadalakow maralen bɛ diɲɛ sanjiba kelen in na i n’a fɔ jamana tɔw. U dalen b’a la fana kabini fɔlɔfɔlɔ ko Ala kelenpe de bɛ sankolo la.

Misali filanan. Sinuwa taamaʃyɛn min bɛ kurun in na, o ye kurun ye min kɔnɔ mɔgɔ 8 bɛ yen. Mɔgɔ 8? Mɔgɔ 8 tigitigi tun bɛ Nuhun ka kurunba kɔnɔ.

   (...) Ɲininikalaw bɛɛ hakilina tɛ kelen ye taamasiyɛn kelen-kelen bɛɛ kɔrɔ tigitigi kan. A mana kɛ cogo o cogo, Sinuwaw yɛrɛ (i n’a fɔ Zapɔnkaw caman, minnu – tiɲɛ yɛrɛ la – sɛbɛnnikɛcogo ye kelen ye) u b’u mago don faamuyali minnu na, misiriw ye minnu jira u la. Hali ni o miiriyaw tun tɛ tiɲɛ ye, kuma fɔli dɔrɔn u kan, o bɛ se ka kɛ sababu ye ka tiɲɛ jira alako ta fan fɛ dannabaliw bolo.

   Ne yɛrɛ y’a kɔlɔsi ko Sinuwa ni Zapɔn waajulikɛla caman b’a miiri ko nin taamasiyɛn suguya ninnu ye taama sira ɲumanba ye u ka mɔgɔw ka miiri la. (Don Richardson, Banbali bɛ u dusukunw na)

Daɲɛ tilennenya . Sinuwaw ka sɛbɛnnikɛcogo la, taamaʃyɛn kɛrɛnkɛrɛnnen wɛrɛ fana bɛ yen: daɲɛ min ye « tilennenya » ye. Tilennen taamasyɛn bɛ kɛ yɔrɔ fila ye minnu tɛ kelen ye: sanfɛla kɔrɔ ye sagaden ye ani a duguma ye mɔgɔ yɛrɛ tɔgɔ I ye . O de kosɔn, hakilina dɔ kɛra ko mɔgɔw tɛ se ka kɛ mɔgɔ tilennenw ye u yɛrɛ ma. U tilennen don dɔrɔn ni u bɛ sagaden kɔrɔ. O la sa, Sinuwaw ka sɛbɛnnikɛcogo bɛ cikan kelenw de kalan i n’a fɔ Layidu Kura. An ka kan ka kɛ Sagaden kɔrɔ, Ala ye min di an ma (Yesu Krisita), walisa an ka kɛ mɔgɔ tilennenw ye. O kofɔlen bɛ Bibulu tɛmɛsira nataw kɔnɔ:

- (Yuhana 1:29) O dugusagw, Yuhana ye Yesu natɔ ye a ma, a ko: Ala ka Sagaden filɛ , min bɛ diɲɛ jurumu ta ka bɔ yen.

- (1 Kɔr 1:30) Nka aw bɔra ale de la Krisita Yesu la, ale de kɛra hakilitigiya ni tilennenya ye , ani saniyali ni kunmabɔli ye Ala fɛ

KABONI NI TULU . A ka c’a la, u b’an kalan ko kabɔn ni tulu dabɔra cogo dɔ fɛ min kɛra dɔɔnin dɔɔnin, o min tun bɛ san miliyɔn caman de wajibiya. Mɔgɔw ​​bɛ kuma karɔbɔli waati kan, waati min na karɔbɔli hakɛ danmadɔ tun bɛna sɔrɔ. Nka, o ko bɛ cogo di? Yala o fɛnw wulila a san miliyɔn kɛmɛ caman ye nin ye wa, yala u ye san miliyɔn caman ta ka sɔrɔ wa? N’an y’a lajɛ nin ko ninnu yeelen na, u b’a jira ka tɛmɛn ko u dabɔra teliya la ani ko u dabɔra ‘kɔsa in na’ kosɛbɛ, a bɛ san ba damadɔw dɔrɔn bɔ, wa a jɛlen don ko u dabɔra sanjiba kɔnɔ min kofɔlen bɛ Bibulu kɔnɔ.

Kabɔn sɔrɔyɔrɔw ni tulubɔyɔrɔw si hakɛ. Fɛn fɔlɔ min ye, o ye ko dalilu minnu b’a jira ko kabon ni tulu minnu bɛ sɔrɔ, olu si hakɛ bɛ waati janw kofɔ. An kumana o kan kaban ka tɛmɛ wa hakilina fila nataw b’o Sɛmɛntiya:

• Tumu kɔlɔnw degun ka bon kosɛbɛ (a ka ca a la tulu bɛ se ka bɔ fiɲɛ na ka bɔ dingɛ sɔgɔlen dɔ la duguma), fo u si tɛ se ka tɛmɛ san 10000 kan. (Sapitiri 12-13, tariku ɲɛfɛ ani dugukolo misaliw , Melvin A. Cook, Max Parrish and company, 1966). Ni o petoroli kɔlɔnw tun bɛ san miliyɔn caman bɔ, o degun tun bɛna ban kabini tuma jan.

• Mɔgɔw ​​senna-tɛgɛrɛ sɔrɔla kabon layɛrɛw la minnu ɲɛfɔlen don ko "san miliyɔn 250–300" yɔrɔ caman na (Mɛkisiki, Arizɔna, Ilɛniyɔmu, Mɛkisiki kura, ani Kentucky, ani yɔrɔ wɛrɛw). Fɛn minnu ye hadamaden ta ye ani hadamadenw ka fɛnɲɛnɛmaw (!) Sɔrɔla o layini kelenw na. O kɔrɔ ye ko hadamadenw tun sigilen bɛ dugukolo kan a bɛ san miliyɔn 300 bɔ, walima ko tiɲɛ na, o karɔbɔni layɛrɛw si bɛ san ba damadɔ dɔrɔn de la. (Glashouver, WJJ, So entstand die Welt , Hänssler, 1980, ss. 115-6; Bowden, M., Ape-men – Tiɲɛ walima fili? Sovereign Publications, 1981; Barnes, F. A., Kolow ka ko min bɛ kabakurun kɔnɔ, Kungokolon/Feburuyekalo, san 1975, ɲ. 36-39 la). A ka c’a la, nin fɛɛrɛ laban in ye tiɲɛ ye, bawo hali dɔnnikɛlaw dalen t’a la ko mɔgɔw tun sigilen bɛ Dugukolo kan a bɛ san miliyɔn 300 bɔ:

"Ni hadamaden (...) cogo o cogo tun bɛ yen kabini nɛgɛsobon waati, dugukoloko dɔnniya bɛɛ bɛ fili pewu fo dugukoloko dɔnnikɛlaw bɛɛ ka kan ka u ka baara bila ka kɛ kamiyɔn bolilaw ye. O la, a dɔgɔyalenba la, sisan, dɔnniya bɛ ban kɔrɔbɔli wɛrɛ la, n'o ye ko hadamaden ye o sennasanbaraw to yen." ( Le mystère carbonifère , Scientific Monthly, gafe 162, Zanwuyekalo 1940, ɲ.14)

• Kun sabanan min b’a to an man kan ka jaba ni petoroli sɔrɔyɔrɔw jate san miliyɔn caman ye, o ye radiyokarɔbɔni ye min bɛ u kɔnɔ. Ni arajokarbon tilancɛ si hakɛ ofisiyali ye san 5730 dɔrɔn ye, a si man kan ka to sɔrɔyɔrɔw la minnu si bɛ san miliyɔn caman walima san miliyɔn kɛmɛ caman bɔ. Nka, kabini san 1969, gafe min tɔgɔ ye ko Radiocarbon, o y’a fɔ cogo min na, radiyokarɔbɔni sɛgɛsɛgɛli kɛlenw ye sɛgɛsɛgɛli kɛlenw di minnu bɔra kɔɔri, tulu ani gazi nafama na, u si hakɛ ma se san 50.000 ma.

Sìgiyɔrɔma teliya. Tumu ni karɔbɔni sɔrɔli ko la a man kan ka waati jan ta. O hakilina in dɛmɛn dɔ bɛ sɔrɔ a la ko diɲɛ kɛlɛba filanan waati la, tulu tun bɛ dilan ni kɔɔri ni lignite ye Alimanjamana na, wa a ye ɲɛtaa sɔrɔ. A ma waati caman ta, nka a kɛra waati kunkurunnin kɔnɔ. Baara kɛlen ni fɛɛrɛ wɛrɛ ye kɔsa in na, tulu barili kelen bɔra miniti 20 kɔnɔ ka bɔ fɛnɲɛnamafagalan tɔni kelen na (Machine design, 14 May 1970 ).

   A sera fana ka jiri ni selilulozi caman tigɛli kɛ ka kɛ fɛnw ye minnu bɛ i n’a fɔ karɔbɔni walima minnu bɛ i n’a fɔ karɔbɔli, sanga damadɔ kɔnɔ. O b’a jira ko ni cogoyaw bɛnnen don, tulu ni karɔbɔli bɛ se ka sɔrɔ joona kosɛbɛ. A tɛ san miliyɔn caman de wajibiya walasa u ka sigi sen kan. Miiriya minnu bɛ fɛnw jiginni ko la, olu dɔrɔn de mago bɛ san miliyɔn caman na. Nin misali in b’a Jira ko minɛnko kɔɔri bɛ Se ka Sɔrɔ waati kunkurunnin kɔnɔ, dɔgɔkun fla-fla dɔrɔn kɔnɔ. Sɛbɛnnikɛla b’a jira ko o ko suguw tun bɛ se ka kɛ joona, ka ɲɛsin sanjiba ma.

Dalilu minnu bɛ waati kunkurunnin sigili dɛmɛ. Nin kumasen ninnu bɛ hakilina in sinsin kosɛbɛ ko kabon ni tulu dabɔra joona sanjiba waati la, a ma dabɔ dɔɔnin dɔɔnin san miliyɔn caman kɔnɔ:

• Jiribolow fɛnɲɛnamafagalanw minnu bɛ don jirisun suguya caman fɛ, olu bɛ se ka sɔrɔ karɔbɔli layini cɛmancɛ la. Faransi jamana ka kɔɔriforo dɔ ja kɔrɔ dɔ b’a jira cogo min na jiribolo duuru bɛ ​​don layini tan ɲɔgɔn kɔnɔ. O fɛnɲɛnamaw tun tɛ se ka dilan walima ka bɔ kɛnɛ kan ni karɔbɔni layɛrɛw tun bɛ sɔrɔ san miliyɔn caman kɔnɔ.

• Sɔrɔ min ka di, o ye ko dugukolo kan kabon caman na, kɔgɔji kɔnɔ baganw ni kɔgɔji baganw fɛnɲɛnamafagalanw hakɛ caman bɛ sɔrɔ ("A note on the occurrence of marine animal remains in a Lancashire coal ball", Geological magazine, 118: , 1981 ani Weir, J. "Kalan kɔsa in na kɔɔri sumanikɛlanw ka bɔgɔdaga kan ", Science progress, 38:445, 1950).   Ani fana, jiri minnu yɛrɛ tɛ falen nɔgɔyɔrɔw la, olu sɔrɔla o karɔbɔli-yɔrɔw la. O sɔrɔlen ninnu bɛ Sanjiba jira ka jɛya, o min tun bɛna kɔgɔji baganw ni ɲɛnamayafɛn wɛrɛw ta jiriw cɛma minnu bɛ sɔrɔ dugukolo jalen kan.

Karamɔgɔ Price bɛ ko dɔw jira minnu na kɔɔri 50–100 ye ɲɔgɔn sanfɛ kelen ye ani u ni ɲɔgɔn cɛ, jirisunw bɛ yen minnu kɔnɔ fɛnɲɛnamafagalanw bɛ sɔrɔ kɔgɔji jugumanba la. A b’a jate ko nin dalilu in barika ka bon kosɛbɛ ani ko a bɛ mɔgɔ dalen to fo a ma deli k’a ɲini ka nin ko ninnu ɲɛfɔ Lyell ka kelenya miiriya kan. (Wiljam Aittala: Kaikkeuden sanoma , ɲɛ 198) Kalanjɛ ni sɛbɛnni: kalanjɛ ni sɛbɛnni gafew.

• Kabɔn ni tulu tɛ ka dilan u yɛrɛ la bi. O de y’a To u bɛ Weele ko nafolomafɛn minnu tɛ Se ka Lakurayali. U tɛ Sìgi u yɛrɛ la hali jamana minnu ka timi, hali n’a y’a Sɔrɔ o jamanaw ka cogoyaw ka kan ka Bɛn. O kɔfɛ, yen jiriw bɛ toli joona dɔrɔn wa tulu walima karɔbɔli si tɛ da.

   Jaba sɔrɔli seko kelen min bɛ se ka kɛ, o ye balawu ye min bɛ jiriw nɔgɔw datugu yɔrɔnin kelen bɔgɔdaga jukɔrɔ, k’u to degunba kɔnɔ ani ka kɛ cogo la min tɛ oksizɛni sɔrɔ, oksizɛni tɛ se k’a tiɲɛ yɔrɔ min na. Tansiyɔnba ni oksizɛni tɛ cogoya min na, o jatera ko a nafa ka bon kɔɔri bɔli la. Ka fara o kan, banakisɛw tɛ se ka jiriw nɔgɔw tiɲɛ ni oksizɛni tɛ u la. Sanjiba min ye bɔgɔdaga ni dugukolo dalajɛ ɲɔgɔn kan, o bɛ se ka o ko sugu ɲɛfɔ ka ɲɛ. Nin kumasen in min bɔra gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko "Muuttuva maa" (s. 114) min bɔra Finlande dugukoloko dɔnnikɛla Pentti Eskola fɛ, o bɛ kuma o ko kelen de kan. A b’a jira ko, ka ɲɛsin kɔɔrisɛnɛw ma, bɔgɔdaga dɔw bɛ yen minnu tigɛra ka bɔ ji la. O kuma fɔlen bɛ sanjiba kofɔ ka jɛya iko a kɛra a san ba fila dɔrɔn de filɛ nin ye:

« Jaba sɔgɔlanw jukɔrɔ ani sanfɛ, i n’a fɔ a fɔra cogo min na, bɔgɔdaga bɛ kɛ tuma bɛɛ, wa u jɔcogo la an b’a ye k’u kɛra sɛrɛkili ye ka bɔ ji la ».

Mɔgɔw ​​dalen b’a la kosɛbɛ ko dinɔsɔsiw tiɲɛni kɛra a san miliyɔn caman ye nin ye Kɛrɛtɛsi waati laban na, ka amonitiw, belemnites ani jiriw ni bagan suguya caman wɛrɛw fana tiɲɛ. A bɛ fɔ ko o tiɲɛni in ye Krɛtɛsi waati bagan camanba labɔ.

   Yala o dannaya ye tiɲɛ ye wa? Yala dinɔsɔsiw halakira tiɲɛ na waati min na, o waati min bɛ wele ko Kɛrɛtɛsi, a bɛ san miliyɔn caman bɔ, walima u halakira sanjiba la wa? Ninnu kɔnɔ, an bɛna o ko in sɛgɛsɛgɛ k’a sɔrɔ an bɛ hakilinaw jateminɛ minnu ka ca kosɛbɛ minnu bilala sen kan:

Yala dinɔsɔsiw tiɲɛna bana jugu dɔ fɛ, banakisɛ dɔ fɛ, walima kɔnɔ sonyabagaw fɛ wa ? Mɔgɔ dɔw b’a fɔ ko dinɔsɔsiw tiɲɛna banakisɛ dɔ fɛ walima banakisɛ dɔ fɛ. Dɔ wɛrɛw b’a fɔ ko bagan wɛrɛw barika banna ka dinɔsɔsi kɔnɔw dun.  

   Nka, gɛlɛyaba bɛ o hakilina fila bɛɛ la : u fila si t’a ɲɛfɔ cogo min na jiriw ni bagan wɛrɛw -- plesiosaurs, ichthyosaurs, pterosaurs, jiriw, bindunnaw amonitiw, ani belemnites -- tun bɛ se ka sa waati kelen na. (Amonite ni belemnites ye kɔgɔji baganw ye minnu ka fɛnɲɛnamaw sɔrɔla Alpes ni Himalaya kuluw kuluw kan, ani yɔrɔ wɛrɛw.) Mun na o suguya wɛrɛw sara o waati kelen na? Siga t’a la, banakisɛw tɛ se ka kɛ mɔgɔfagala ye; banakisɛw bɛ se ka suguya wɛrɛw tiɲɛ cogo di, kɔgɔji ni dugukolo baganw, hali jiriw? O banakisɛ suguw tɛ dɔn.

   Kɔnɔdunnaw ta fan fɛ, olu fana tɛ Se ka suguya damadɔw tiɲɛni ɲɛfɔ waati kelen na, jiriw kana fɔ. U ma se ka kɛ sababu ye ka tiɲɛniba kɛ ani ka fɛnɲɛnama suguya wɛrɛw tununi waati kelen na. Ɲɛfɔli ɲuman ka kan ka sɔrɔ o ko la.

Yala mɛtɛrɛ dɔ de kɛra o tiɲɛni sababu ye wa? Mɔgɔ dɔw b’a miiri ko mɛtɛrɛ dɔ ye buguri sankaba belebeleba dɔ lawuli, wa ko o buguri sankaba in ye Tle bali waati jan fo jiriw bɛɛ sara ani bindunnaw fagara kɔngɔ fɛ.

A jɛlen don ko ni jidagayɔrɔw jɔli kɛra dɔɔnin dɔɔnin ten, fɛnɲɛnamafagalan si tun tɛna bɔ, bawo u tun tɛna su don bɔgɔdaga kɔnɔ, nka a ɲɛfɛ u tun bɛna toli ji asidiw nɔfɛ, walima ka tiɲɛ ka tiɲɛ ka kɛ yɔrɔw ye k’a sɔrɔ u bɛ ka u magaya ani ka gosi kɔgɔjiw jukɔrɔ minnu man dun. U bɛ se ka datugu dɔrɔn nɔgɔw la kasaara la, u bɛ su don yɔrɔ min na yɔrɔnin kelen. ( Jeochronologie ou l’Age de la terre sur grounds de sediments et vie , Bulletin du National Recherche Conseil No. 80, Washinton DC, san 1931, ɲ. 14)

Kuncɛli ye ko nin dinɔsɔsi minnu bɛ sɔrɔ diɲɛ fan bɛɛ, n’a sɔrɔla olu su donna joona kosɛbɛ bɔgɔ ni nɔgɔw jukɔrɔ. Bɔgɔ nɔgɔlen nana u lamini fɔlɔ, ka sɔrɔ ka gɛlɛya kosɛbɛ i n’a fɔ siman. O cogo dɔrɔn de la, dinɔsɔsiw, mamanw ani bagan wɛrɛw ka fɛnɲɛnamaw bɔyɔrɔ bɛ Se ka ɲɛfɔ. Sanjiba waati la, o ɲɔgɔn tun bɛ se ka kɛ tiɲɛ na. An bɛ ɲɛfɔli lajɛ, o min bɛ hakilina ɲuman di ko in kan. A bɛ dinɔsɔsiw sɔrɔli jira fara gɛlɛnw kɔnɔ, o b’a jira ko n’a sɔrɔla u kɛra bɔgɔ nɔgɔlen ye. O kɔfɛ, bɔgɔmugu gɛlɛyara u lamini na. Sanjiba dɔrɔn de la, nka a tɛ kɛ cogo la min bɛ kɛ cogoya la, an tun bɛ se k’a jira ko o ɲɔgɔnna bɛna kɛ (kuma dɔ fana bɛ sɛbɛn kɔnɔ min b’a jira ko jikuruw bɛ se ka dinɔsɔsi kolow dalajɛ cogo min na).

A taara Dakota du Sud kungodaw la, fara kogow ni kabakurunw bɛ yen minnu ɲɛw ye bilen, jɛman ani oranjɛ ye. Tile damadɔ kɔnɔ a ye kolo dɔw sɔrɔ fara kogo la , a y’a jateminɛ ko a y’a daminɛ ka kolo sugu min sɔrɔ. Tuma min na a ye farakurun sɔgɔ ka kolotugudaw lamini , a y’a sɔrɔ ko kolow bɛ bagan in jɔcogo sigicogo la. U tun tɛ kulu kɔnɔ i n’a fɔ dinɔsɔsi kolow bɛ kɛ cogo min na tuma caman na. O kulu sugu caman tun bɛ i n’a fɔ ji wulicogo barikama dɔ de y’u dilan.

   Sisan, o kolo ninnu tun bɛ cɛncɛn bulu la, o min ka gɛlɛn kosɛbɛ . Cɛmancɛ kabakurun tun ka kan ka bɔ ni grader ye, ka bɔ ni fiɲɛbɔ ye. Brown n’a kɛrɛfɛmɔgɔw ye dingɛ dɔ Kɛ min juguya bɛ Taa mɛtɛrɛ wolonwula ni tila la walasa ka kolow Bɔ. Koloba kelen bɔli ye samiyɛ fila ta u fɛ. U ma kolow bɔ kabakurun kan cogo si la. U ye kabakurun ninnu ta nɛgɛso fɛ ka taa mise la, dɔnnikɛlaw sera yen ka kabakurunw tigɛ ka bɔ yen, ka kolotugudaw sigi. Nin wulu jugu in jɔlen bɛ sisan mise ka jiralikɛnɛ na. (sɛbɛn ɲɛ 72, Dinɔsɔsiw / Ruth Wheeler ni Harold G. Coffin)