This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text.

On the right, there are more links to translations made by Google Translate.

In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).

Kerecɛn dannaya ani hadamadenw ka josariyaw

Krecɛn dannaya ye hadamadenw ka josariyaw ni mɔgɔw ka cogoyaw ɲɛ ka taa a fɛ cogo min na, o kalan

- (1 Kɔr 6:9) Aw m’a dɔn ko mɔgɔ tilenbaliw tɛna Ala ka masaya ciyɛn ta wa? Aw kana lafili ...

- (2 Tim 2:19) 19 O bɛɛ n'a ta, Ala jusigilan sabatilen don, nin taamaʃyɛn b'a la ko Matigi bɛ a ta mɔgɔw dɔn. Ani ko: «Mɔgɔ o mɔgɔ bɛ Krisita tɔgɔ fɔ, o ka bɔ tilenbaliya la .»

- (Mat.

36 Karamɔgɔ, ci fɔlenba jumɛn de bɛ sariya kɔnɔ?

37. Yesu y'a fɔ a ye ko: «I ka Matigi i ka Ala kanu ni i dusukun bɛɛ ye, ni i ni bɛɛ ye, ani ni i hakili bɛɛ ye.

38 O ye ci fɔlen fɔlɔ ye.

39 A filanan bɛ i n'a fɔ o ko: I ka i mɔgɔɲɔgɔn kanu i ko i yɛrɛ .

40 Sariya ni kiraw bɛɛ sirilen bɛ o ci fɔlen fila de kan.

- (Mat 7:12) O de kosɔn, aw b'a fɛ mɔgɔw ka fɛn o fɛn kɛ aw la, aw ka o kɛ u ye, katuguni sariya ni kiraw de ye nin ye.

Bi Tlebi jamanaw ka miiriya dɔ ye ko ka ban Ala ni Krecɛn dannaya la, o kɔrɔ ye ka jogoɲumanya ni laadalakow yiriwa. Nafa bɛ mɔgɔ minnu na, ani mɔgɔ minnu ka teli ka diɲɛnatigɛ miiriya la, olu bɛ se k’a miiri ko diɲɛ bɛna fisaya kosɛbɛ ni mɔgɔ bɛ ka bɔ Ala bolo. A bɛ taa ni hɔrɔnya ye, ka siwili sɔrɔ, ka kɛ jamana tilennenya ye, ani ka taa yɔrɔ la, hakili nafa ka bon yɔrɔ min na. A dɔgɔyalenba la, mɔgɔ caman minnu bɛ ban kerecɛn dannaya la, olu bɛ miiri o cogo de la.

Mɔgɔ caman fana bɛ se ka na ni kojugu minnu kɛra Krecɛn diinɛ ni Ala tɔgɔ la, k’a sɔrɔ u m’a dɔn ko olu bɔra Ala ka kɔtigɛbaliya de la, walima ko Yesu ni cidenw ka kalansiraw ma tugu. U tɛ kɛ bawo Yesu ni cidenw ka kalansiraw tugura, nka u ma tugu u kɔ. O danfara nafama tɛ faamuya Krecɛn dannaya kɔrɔfɔbaga caman fɛ.

Nka, a bɛ cogo di? Yala Krecɛn dannaya ye nɔ ɲuman bila hadamadenw ka josariyaw ni hadamadenw ka danbe la wa?

An b’o lajɛ misali damadɔw fɛ, i n’a fɔ musow jɔyɔrɔ, kalanko, sɛbɛnnikan bangeli, ani lakɔlisow ni dɔgɔtɔrɔsow sigili. U b’a jira cogo min na Krecɛn dannaya ye nɔ ɲuman bila yɔrɔ caman na. Krecɛn dannaya jɔyɔrɔba bɛ jamana minnu na, olu fana ye jamanaw ye minnu ka fisa mɔgɔw ma ka taa yɔrɔ minnu na. U kɔnɔ, hadamadenw ka josariyaw ni sɔrɔko cogoyaw kɛra caman na ka ɲɛ ka tɛmɛ yɔrɔ wɛrɛw kan.

Yala kerecɛnw ka dannaya ye musow ka jɔyɔrɔ dɔgɔya wala a ye u jɔyɔrɔ fisaya wa? A fɔlɔ, a ka ɲi an k’an janto musow ka jɔyɔrɔ la, i n’a fɔ dɔw y’a sɔsɔ cogo min na kerecɛnya bɛ nɔ jugu min bila musow jɔyɔrɔ la. U ye binkanni kɛ kerecɛnya dannaya kan, k’a fɔ ko a ye cɛw ka dannaya ye, wa a ye musow jɔyɔrɔ dɔgɔya. O jalaki in Kɛra kɛrɛnkɛrɛnnenya la musomanninw ka tɔndenw fɛ ani mɔgɔ wɛrɛw fɛ minnu ye o hakilina sugu in Tà. O mɔgɔw b’a miiri ko muso jɔyɔrɔ bɛ bɔ a ka kɛwalew la tigitigi i n’a fɔ cɛ (misali la, muso sarakalasebaaya) wa a tɛ bɔ a ka kan ni a yɛrɛ ye ani kɛrɛnkɛrɛnnenya la Krisita sababu fɛ. O hakilina in na, muso nafa bɛ suman a ni cɛ bɔɲɔgɔnko dɔrɔn de fɛ, a tɛ jate muso dɔrɔn fɛ.

Nka, a bɛ sɔsɔli kɛ ko musomanninw ka tɔnden kelen minnu b’a fɔ k’u bɛ musow jira, olu bɛ kɔnɔtiɲɛ gɛlɛya kosɛbɛ, o min ye musoya lakika ban ye. Musoya lakika tɛ den fagali sen don ba kɔnɔ walima a kɔkan. O nɔ na, jɛɲɔgɔnya gɛlɛn min bɛ ba ni denw ni denw ladonni cɛ, o ye musoya kɛnɛman ye. Musomanninw ka tɔnba ɲɛmɔgɔ minnu bɛ yen sisan, olu ɲinɛna o kɔ.

Gɛlɛya wɛrɛ min tugura musomanninw ka tɔnba ka baara gɛlɛn senfɛ, o ye denba kelenw hakɛ caya ye. O fana kɛra ko ye min bɛ kɛ ka caya bi mɔgɔw la, tuma min na Krecɛn sariyakolow ni furu banbali bilala. Muso caman bɛ doniba dɔ kɔrɔ ka tɛmɛ u tun bɛ doni min kan ka kɔn sisan musomanninw ka tɔnba waati ɲɛ. O ma nɔgɔya, nka a ye u ka ko juguya.

Dɔnkilidala ani sɛbɛnnikɛla Eppu Nuotio ani ɲininikɛla Tommi Hoikkalabaro kɛ ɲagami kan cɛ ni muso cɛsira kan. Hoikkala b’a yɛrɛ ɲininka mun na nukliyɛri denbaya y’a daminɛ ka tiɲɛ tuma min na musow ye jo caman sɔrɔ. A dalen b’a la ko sɔɔni, Finlande bɛna ko kelen sɔrɔ, i n’a fɔ Suwɛdi bɛ cogo min na kaban: denbaya suguya min ka ca kosɛbɛ, o ye denba kelen n’a den kelen ye. Musow tun b’a fɛ ka hɔrɔnya ka bɔ ko la, sugandili hɔrɔnya tun tɛ u bolo, wa u labanna ka kɛ ko la, sugandili hɔrɔnya tɛ u bolo. (...) Muso caman bɛ sɛgɛn k’a sababu kɛ u ka du kɔnɔ baara, kalan ani baara kuntaala surun ye. Hoikkala hakili la ko nin gɛlɛya minnu bɛ jɛɲɔgɔnyaw la, olu sababu bɔra cɛw tɛ se ka musow muɲu minnu bɛ ɲɛtaa sɔrɔ. Ni mɔgɔw ka muɲuli bɛ dɔgɔya, u ka furucɛbɔ dakun fana bɛ dɔgɔya. Finlande sisan, furucɛ ni furumuso ka furu sa ladamu bɛ yen. (1) .

Tariku ni musow jɔyɔrɔ dun? Mɔgɔ caman bɛ bin Krecɛn dannaya kan tigitigi bawo u b’a fɔ ko a ye musow jɔyɔrɔ dɔgɔya.

Nka, o sɔsɔli in tɛ jɔ tariku jateminɛni na. Sabu, n’i y’a suma ni musow ye Gɛrɛkiw ni Romɛkaw ka jamanaw kɔnɔ, Krecɛn musow jɔyɔrɔ tun ka fisa kosɛbɛ.

Misali dɔ min bɔra diɲɛ kɔrɔ la, o tun ye denmusomanninw bilali ye. Romɛ Mansamara kɔnɔ, a tun bɛ kɛ ko ye min tun bɛ kɛ tuma bɛɛ ka denbaya labɛnni baara kɛ ni den kuraw bilali ye. O kɛra npogotigininw ka siniɲɛsigi ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la. O de kosɔn, cɛw ni musow ka jɛɲɔgɔnya hakɛ tiɲɛna, wa a jate la, cɛ kɛmɛ ni bi saba ɲɔgɔn tun bɛ muso kɛmɛ o kɛmɛ na Romɛkaw ka jamana kɔnɔ.

Nka, kerecɛn ka dannaya ye koow yɛlɛma ani ka musow jɔyɔrɔ fisaya kɔrɔlen na. Tuma min na Krecɛnw ye kɔnɔtiɲɛ ni den kuraw fagali bali, o ye nɔ bila npogotigininw ka ɲɛnamaya la. Npogotigininw tun bɛ ladon i n’a fɔ cɛdenw. O ye cɛw ni musow ka jɛɲɔgɔnya hakɛ Kɛ kelen ye.

Misali wɛrɛ ye denmisɛnw ka furu ye ani furu minnu bɛ labɛn u denmisɛnman. Kɔrɔlen jamana kɔnɔ, a tun bɛ kɛ tuma bɛɛ ka npogotigininw wajibiya ka furu kɛ k’a sɔrɔ u bɛ u ka cɛya la walima hali ka kɔn o ɲɛ. Gɛrɛkikan na, Cassius Dio, min ye Romɛkaw ka tariku sɛbɛn, o y’a fɔ ko sunguru dɔ labɛnnen don ka furu kɛ kabini a si san 12: “Npogotiginin min furula ka kɔn a san 12nan ɲɛ, ^o bɛ kɛ jɛɲɔgɔn ye sariya sira fɛ a san 12nan na ^. ” Kerecɛn dannaya ye nɔ bila cogo la min y’a to musow bɛ se ka furu kɛ kɔfɛ ani k’u yɛrɛ ka furuɲɔgɔn sugandi.

An ka misali sabanan ɲɛsinnen bɛ muso cɛ salenw ma, minnu ka ko tun man ɲi diɲɛ kɔrɔlen na (i n’a fɔ bi Ɛndujamana na, muso cɛ salenw yɛrɛ jenilen don yɔrɔ min na u ɲɛnama). U tun bɛ kuluw dɔ jira minnu tun ka dɔgɔ kosɛbɛ ani minnu tun tɛ se ka nafolo sɔrɔ kosɛbɛ, nka kerecɛnya ye u ka ɲɛnamaya fana ɲɛ ka taa a fɛ. Sigidamɔgɔw welera ka musocɛ salenw ladon i n’a fɔ u tun bɛ denmisɛnninw ladon cogo min na. O ye nɔ bila kerecɛnya jɛnsɛnni na Romɛ mansamara kɔnɔ. Kɛwalew ni Sɛbɛnw, misali la, muso cɛ salenw cogoya bɛ bɔ kɛnɛ kan (Kɛwalew 6:1, 1 Tim 5:3-16, Yakuba 1:27)

Naaninan, kalan dɔ bɛ Layidu Kura kɔnɔ furucɛw ye minnu ka kan k’u musow kanu, i n’a fɔ Krisita tun bɛ egilisi kanu cogo min na. Ni yan, fɛn jugu dɔ bɛ musow ma, bi musomanninw ka kan k’a fɔ an ye min man ɲi o la. Cɛ ka kanuya min bɛ a muso la, o tɛ muso bɛɛ sago ye tigitigi furu kɔnɔ wa?

- (Efe 5:25,28) Cɛw, aw ka musow kanu, i ko Krisita fana ye egilisi kanu cogo min na, ka a yɛrɛ di o kosɔn

28 O cogo la, cɛw ka kan ka u musow kanu i ko u yɛrɛ farikolow. Min b'a muso kanu, o b'a yɛrɛ kanu.

Duurunan, a ka kan ka to an hakili la ko musow hakɛ tun ka bon Yesu nɔfɛmɔgɔw cɛma tuma bɛɛ. O kɛra san kɛmɛ fɔlɔw la ani o kɔfɛ. Ni kerecɛn ka dannaya tun ma ɲɛtaga kɛ u ka ɲɛnamaya kɔnɔ, mun na o tun bɛna kɛ? Mun na u tun b’u mago don o ko la ni u tun b’a dɔn ko Krecɛn dannaya bɛ muso dɔ kolo? Tiɲɛ ye ko a ka c’a la, o ye u ka ɲɛnamaya ɲɛ. Ka fara o kan, tiɲɛ ye ko musow ye jɔyɔrɔba ta kerecɛnya lakununni jɛkulu caman na. Misali ɲuman ye misali la Pantekɔti lakununni ani Kisili Kɛlɛbolo ye. Musow ye jɔyɔrɔba ta, wa u ye kibaru duman jɛnsɛn yɔrɔw la, cɛw man ca yɔrɔ minnu na.

Sosiyolozi ni diinɛ kalan karamɔgɔ, Rodney Stark, ye gafe dɔ sɛbɛn kerecɛnya bonya n’a ka ɲɛtaa kan, wa a ye musow nafa fana sɛgɛsɛgɛ kerecɛnya jɛnsɛnni kan. Stark ka fɔ la, kerecɛn musow jɔyɔrɔ tun ka ɲi kabini kerecɛnya daminɛ na. U tun bɛ jɔyɔrɔba ni lakanani sɔrɔ ka tɛmɛ misali la, u balimamuso Romɛɲɔgɔnw kan, minnu jɔyɔrɔ tun ka bon kosɛbɛ u ta fan fɛ ka tɛmɛ Gɛrɛsi musow ta kan. Kɔnɔtiɲɛ ni den bangenen kuraw fagali fana tun man kan ka kɛ kerecɛn sigidaw la – o fila bɛɛ tun dagalen don kosɛbɛ. O de kosɔn, kerecɛnya tun ka di musow ye kosɛbɛ, (Chadwick 1967; Brown, 1988) wa a jɛnsɛnna, kɛrɛnkɛrɛnnenya la muso cɛɲiw sababu fɛ ka se u cɛw ma.(2)

Ka fara o kan, fu ye ka ban, hali kafiriw minnu bɛ Krecɛn diinɛ kɛlɛ, olu sɔnna min ma kɛnɛ kan: ko o diinɛ kura in ye musow sama minnu tɛ deli ka kɛ, ani ko muso caman ye dususalo sɔrɔ jɛkulu ka kalansiraw fɛ, diinɛ kɔrɔw tun tɛ se ka min di. I n’a fɔ ne y’a fɔ cogo min na, Kelsos y’a miiri ko musow hakɛ cayalenba min bɛ kerecɛnw cɛma, o ye dalilu ye min b’a jira ko kerecɛnya ye hakilintan ye ani ko a ye fɛn nɔgɔlen ye. Julianus ye Antiose cɛw kɔrɔfɔ a ka sɛbɛn kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Mizopogon, k’a sababu kɛ u y’a to u musow k’u bolofɛnw tiɲɛ “Galilikaw” ni faantanw kan, o min kɛra bɔnɛ ye, o kɛra sababu ye ka Krecɛnw ka “Ala dɔnbaliya” sɔrɔ foroba la. Ani o ɲɔgɔnnaw. Dalilu minnu bɛ Krecɛn fɔlɔw ko la, olu tɛ yɔrɔ to siga la k’a jɛya ko a ye diinɛ ye, min ye musow sama kosɛbɛ wa a tun tɛna jɛnsɛn ka surunya o cogo la wa a tun tɛna jɛnsɛn joona o cogo la ni muso caman tun tɛ a la. (3) .

Muso ka sarakalasebaaya ani miiriya jugu min bɛ u la o ko la dun? Kerecɛn caman y’a faamu Bibulu kɔnɔ ko nin ko in ye mɔgɔw dɔrɔn ta ye (1 Tim. 3: 1-7; Tite 1: 5-9). A tɛ ɲininkali ye musow ka jate mɔgɔ dɔgɔmanninw na nka cɛw ni musow jɔyɔrɔ tɛ kelen ye. A nafa ka bon fana k’a kɔlɔsi Yesu ye baara kɛ cogo min na. A ka c’a la, mɔgɔw b’a miiri ko Yesu ye mɔgɔ ɲuman ye, wa tiɲɛ na, a tun ka ɲi. Cɛw ni musow tun b’a nɔfɛ. Nka, a sɔrɔlen nafama dɔ ye ko Yesu ye cɛw dɔrɔn de sugandi ka kɛ cidenw ye (Mat. 10: 1-4), a ma musow sugandi. Yesu ma tugu bi musomanninw ka misali kɔ yan, hali ni a tun bɛ mɔgɔw bɛɛ kanu tiɲɛ na, cɛya ni musoya mana kɛ min o min ye.

O la sa, mun na an b’i janto Yesu ka misali la? O kunba ye ko Yesu tun t adamaden drn ye, nka Ala tun ye ni a belebeleba G. A tun ye Ala ye min ye fn b da ani min nana ka b sankolo la (Yuhana 1: 1-3,14). Yesu yr ko: " A y'a fò u ye ko: Aw bè bò duguma, ne bò sanfè, aw ye nin diɲè ta ye, ne tè nin diɲè ta ye. 24 Ne y'a fò aw ye ko aw na sa aw ka jurumuw la ni aw ma da a la ko ne de don, aw na sa aw ka jurumuw la.» (Yuhana 8:23,24).

O la sa, ni Yesu de ye Ala ye min ye misali di ciden fɔlɔw ma, an man kan ka an ɲɛmajɔ o ko la ni an kunkolo wulilen ye, k’a fɔ ko kɔrɔ foyi t’a la. Mɔgɔ minnu bɛ kuma bɛnbaliya kan o ko la bi, a bɛ iko Yesu ye kalansira tɔw fana ban. U caman dalen tɛ jahanama na walima Bibulu jɔnjɔn wɛrɛw la, Yesu ye minnu kalan. U b’a fɔ k’u ye nkalontigɛlaw ye ani u b’a miiri k’u ka hakili ka bon ni Yesu ye. Yala nin tɛ kuncɛbaya miiriya ye wa? Mɔgɔ bɛ se ka o mɔgɔ sugu ɲininka mun na i ye kafo walima egilisi mɔgɔ dɔ ye ni i yɛrɛ ma da Yesu ye fɛn jɔnjɔn minnu kalan? O mɔgɔw ye buru sarakalasebagaw ye ani o ɲɔgɔnna "fiyentɔw ɲɛmɔgɔ fiyentɔw" min tun bɛ Yesu ka waati la. min tun bɛ Yesu ka waati la.

Faan wɛrɛ fɛ, n’i ye mɔgɔ sugu ye min tɛ bɛn o ko la, kana ban ɲɛnamaya banbali la o kosɔn! Ala b i wele ka na a ka masaya banbali la, o la, i kana ban nin weleli la o ko sugu kosɔn!

Denmisɛnw ka cogoya.

I kana den faga kɔnɔtiɲɛ fɛ, i kana a faga tugun ni a bangera (Barnabasi ka bataki, 19, 5)

I man kan ka kɔnɔbara den faga ni kɔnɔtiɲɛ ye ani i kana den faga min bangera kaban (Tertullian, Apologeticum,9,8:PL 1, 371-372)

Filanan, kerecɛnya ye denmisɛnw ka hadamadenya josariyaw yiriwa. Sanfɛ, an y’a jira cogo min na den bangenen kura minnu t’a fɛ, olu bilali tun ye ko ye min tun bɛ kɛ fɛn kɔrɔw ka jamana kɔnɔ. O tun ye ko ye min bɛ kɛ sigida bɛɛ la, wa, a kɛcogo tun ye ka denbaya fa bila a k’a latigɛ den kuraw ka ɲɛnamaya dɔgɔkun fɔlɔ kɔnɔ n’a bɛna sɔn ka ɲɛnamaya kɛ. Ni den tun ye sunguru ye, ni fiyentɔ tun don, walima ni a tun t’a fɛ, tuma caman na, u tun b’a bila. Denmisɛn bilalen dɔw lamɔna kɔfɛ tuma dɔw la ka kɛ jatɔw ye, jɔnw walima delilikɛlaw ye, o b’a jira k’u jɔyɔrɔ ka dɔgɔ.

Kerecɛnya ye denmisɛnw ka cogoya ɲɛ. O de kosɔn, mɔgɔw y’a daminɛ k’u ka bilali delina bila, wa denmisɛnw y’a jate iko mɔgɔ minnu ka mɔgɔya dafalen don ani hadamadenw ka josariyaw dafalen bɛ minnu na. Denmisɛn bilalenw tun bɛ lajɛ ka bɔ nbɛdaw la, ka sababu kura di u ma ɲɛnamaya kɔnɔ. A laban na, sariyaw fana Changé: san 374, masakɛ Valentinian ka waati la, denmisɛnw bilali kɛra kojugu ye.

Jɔnya. Tuma min na kerecɛnya dannaya ye musow ni denmisɛnw jɔyɔrɔ ɲɛ, a ye jɔnw jɔyɔrɔ fana ɲɛ ka taa a fɛ, wa a laban na, a kɛra sababu ye ka o baarada tunun. Romɛ Mansamara kɔnɔ, jɔnya tun bɛ yɔrɔ bɛɛ ani Gɛrɛsi dugu-jamanaw fana na, jamanaden kɛmɛsarada la 15-30 tun ye jɔnw ye minnu tɛ jamanadenw ka josariyaw sɔrɔ, nka kerecɛn dannaya ye fɛn dɔ Changé ko la. Mɔgɔ caman bɛ bi cɛmancɛla waati kɔrɔfɔ k’a tɔgɔ da ko Dibi waati, nka o waati de la jɔnya tununna Erɔpu, n’a ma fɔ sigida damadɔw la.

Waati kura jɔnya dun? Bi waati la, kuma bɛ kɛ ni bonya ye yeelenko waati dɔ kan, nka jɔnya daminɛna kokura tuma min na, o baarada in tun bɛ a bonya la yeelen waati dɔrɔn de la. O tun ye dibi waati ye mɔgɔw kulu damadɔw bolo. Nka, lakununni kerecɛnya lasigidenw, i n’a fɔ Quakers ani Methodist, olu ye dɛmɛ don ka jɔnya bali Angletɛri ani jamana wɛrɛw la. A ye hadamadenw ka josariyaw yiriwa:

Jɔnya tora ka kɛ ani a jɛnsɛnna kosɛbɛ yeelen waati bɛɛ kɔnɔ san kɛmɛ 18nan san tan laban naani ^kɔnɔ . San kɛmɛ laban yɛrɛ de la dɔrɔn, sariya fɔlɔw kɛra walasa ka jɔnya ban jamanabaw kɔnɔ. Banakisɛw bɔli jɛkulu dɔ daminɛna Angletɛri, min bilala sen kan Krecɛn jɛkulu fila fɛ, Quakers ani Methodist. U ka fɔtaw n’u ka kiritigɛlaw fɛ, jɔnya tun jatera kɛrɛnkɛrɛnnenya la jurumu ye sanni ka kɛ hadamadenw ka josariyaw tiɲɛni sugu dɔ ye. (4) .

Demokarasi ni jamana sabatili

- (1 Tim 2:1,2) O de kosɔn ne b'a deli ko fɔlɔ, deliliw, deliliw, deliliw ani barika dali ka kɛ mɔgɔw bɛɛ ye.

2 Masakɛw ni fangatigiw bɛɛ ye. walisa an ka ɲɛnamaya kɛ lafiya ni hɛrɛ la Ala ɲɛsiran ni tilennenya bɛɛ la.

Bataki fɔlɔ min cilen bɛ Timote ma, o b’an jija an ka delili kɛ faamaw ye walisa o ka ɲɛnamaya kɛ hɛrɛ la. A ka fisa ni ɲagami ye jamana kɔnɔ, fanga dan tɛ min na, walima ka muruti tuma bɛɛ faamaw ma. A ka fisa sɔrɔko ni yiriwali wɛrɛw ma, ɲɛmɔgɔw k’u cɛsiri koɲuman kama.

Dɔnnibaaw dɔw y’a jira ko kerecɛnya cidenyabaara de ye jɔyɔrɔ ɲuman ta demokarasi yiriwali la ani jamana sabatili la. O ye ye Afiriki ni Azi jamanaw na. Misɔndenw ka baara kɛlenw kɛra yɔrɔ minnu na, bi cogoya ka fisa ni yɔrɔw ye, cidenyabaarakɛlaw nɔ ma caya yɔrɔ minnu na walima u ma kɛ yɔrɔ minnu na. A bɛ na ɲɛfɛ ko dɔw la i n’a fɔ sɔrɔ yiriwalen don kosɛbɛ cidenyabaara yɔrɔw la bi, kɛnɛyako ka ɲi kosɛbɛ, denmisɛnw ka saya dɔgɔyara, nanbarako ka dɔgɔ, kalanjɛ ka ca ani kalan sɔrɔli ka nɔgɔn ka tɛmɛ yɔrɔ wɛrɛw la. Erɔpu ni Ameriki Woroduguyanfan na, o yiriwali kelen de kɛra ka tɛmɛn, wa siga t’a la ko kerecɛn dannaya ye nɔ bila o fana na.

Dɔnniyakɛla: Misɔndenw ka baara ye demokarasi daminɛ

Robert Woodberry, min ye Texas Iniwɛrisite karamɔgɔ dɛmɛbaga ye, o ka fɔ la, Protɛstanw ka cidenyabaara baara ye nɔ min bila san 1800 waatiw la ani san 1900 daminɛ na demokarasi yiriwali la, o kɛra fɛnba ye ka tɛmɛ a tun bɛ miiri min na fɔlɔ. Sanni u jɔyɔrɔ ka dɔgɔ demokarasi yiriwali la, misiriw jɔyɔrɔ tun ka bon kosɛbɛ Afiriki ni Azi jamana caman na. Zurunali Christianity Today bɛ o ko fɔ.

Robert Woodberry ye jɛɲɔgɔnya sɛgɛsɛgɛ cidenyabaara baara ni fɛnw cɛ minnu bɛ demokarasi nɔ bila a bɛ se ka kɛ san 15 ye. A ka fɔ la, yɔrɔ min na Protɛstan misiriw ye fanga sɔrɔ kosɛbɛ. O yɔrɔ la, sɔrɔ yiriwara kosɛbɛ bi ani kɛnɛyako ka ɲi kosɛbɛ ka tɛmɛ yɔrɔw kan, cidenw ka fanga dɔgɔyara yɔrɔ minnu na walima u tun tɛ yen. Yɔrɔ minnu na cidenyabaara tariku ka ca, denmisɛnw ka saya hakɛ ka dɔgɔ sisan, nanbarako ka dɔgɔ, kalanjɛ ka ca ani ka don kalan na, o ka nɔgɔn, kɛrɛnkɛrɛnnenya la musow ma.

Robert Woodberry ka fɔ la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la, Protɛstan lakununni kerecɛnw de ye nɔ ɲuman bila. O ni jamana ka diinɛ ɲɛmɔgɔw walima Katoliki misiri minnu tun bɛ baara la ka kɔn san 1960 ɲɛ, olu tun tɛ o nɔ bila o cogo la.

Protɛstan cidenyabaarakɛlaw tun hɔrɔnyalen don gɔfɛrɛnaman ka fanga kɔrɔ. “Misɔndenw ka baara kɛcogo jɔnjɔn dɔ ye ko a bɛ tali kɛ koloniyali la. - - Nka, Protɛstan baarakɛlaw, minnu tun tɛ wari sɔrɔ gɔfɛrɛnaman fɛ, olu ye u yɛrɛ minɛ tuma bɛɛ koloniyali la », Woodberry y’o fɔ Christianity Today fɛ.

Woodberry ka baara min kɛra waati jan kɔnɔ, o ye tanuli sɔrɔ. O dɔw la, ɲininikɛla Philip Jenkins min bɛ Baylor Iniwɛrisite la, ale ye nin kumaw kɔlɔsi Woodberry ka ɲininiw ko la: “Ne y’a ɲini tiɲɛ na ka yɔrɔw sɔrɔ, nka o miiriya bɛ tiɲɛ. A bɛ nɔba bila ɲininiw na minnu bɛ kɛ diɲɛ bɛɛ kɔnɔ Krecɛnya ko la.” Christianity Today gafe y’a jira ko sɛgɛsɛgɛli tan ni kɔ ye Woodberry ka sɔrɔw barika bonya. (5) .

Juguya n’a hakɛ

- (Mat.

36 Karamɔgɔ, ci fɔlenba jumɛn de bɛ sariya kɔnɔ?

37. Yesu y'a fɔ a ye ko: «I ka Matigi i ka Ala kanu ni i dusukun bɛɛ ye, ni i ni bɛɛ ye, ani ni i hakili bɛɛ ye.

38 O ye ci fɔlen fɔlɔ ye.

39 A filanan bɛ i n'a fɔ o ko: I ka i mɔgɔɲɔgɔn kanu i ko i yɛrɛ .

40 sariya ni kiraw bɛɛ sirilen bɛ nin ci fɔlen fila de kan .

- (Luka 18:20,21) I b’a dɔn ci fɔlenw , I kana jatɔya kɛ, I kana mɔgɔ faga, I kana sonyali kɛ, I kana nkalon seereya kɛ, I fa ni i ba bonya.

21 A ko: «Ne ye ninnu bɛɛ mara kabini ne denmisɛnman.»

- (Rom 13:8,9) Aw kana juru don mɔgɔ si la, ni aw ka ɲɔgɔn kanu, katuguni min bɛ ɲɔgɔn kanu, o ye sariya dafa.

9 O de kosɔn, i kana jatɔya kɛ, i kana mɔgɔ faga, i kana sonyali kɛ, i kana nkalon seereya kɛ, i kana nege don. ni ci wɛrɛ bɛ yen, o bɛ faamuya dɔɔnin nin kuma in kɔnɔ, o ye ko: I ka i mɔgɔɲɔgɔn kanu i ko i yɛrɛ.

Juguya hakɛ bɛ nɔ bila hadamadenw ka josariyaw la. Ni juguya dɔgɔyara, a ka c’a la, jamana bɛ sabati ani tilenbaliya si tɛ kɛ mɔgɔ wɛrɛw la.

Kerecɛn ka dannaya bɛ nɔ jumɛn bila kojugukɛlaw la? Ni o ye tiɲɛ ye, o ka kan ka kɛ sababu ye ka yɛlɛma ɲuman don a tigi la ani ka dɔ bɔ tilenbaliya la mɔgɔ wɛrɛw la. Mɔgɔ caman bɛ ŋunan jɛkuluw ka kojuguw la, nka kibaru duman ni nimisali weleli (aw ye Yesu ka kumaw lajɛ, Luka 13: 3: “... nka, ni aw ma nimisa, aw bɛɛ na halaki o cogo kelen na.) ye fanga ɲuman ye min bɛ fɛn caman Changer. Ka fara o kan, ka tugu ci fɔlenba la min bɛ mɔgɔɲɔgɔn kanu ko la, ka fara cikan wɛrɛw kan, o bɛna dɔ bɔ kojugu la. Mɔgɔɲɔgɔn kanulen bɛ yɔrɔ min na ani a nafa ka bon yɔrɔ min na, kojugu si tɛ kɛ a la. Sigidamɔgɔ minɛcogo ɲuman ye juguya dɔgɔyali basigi ye.

O la sa, ni Ala magara mɔgɔ la, o ka kan ka yɛlɛma ɲuman lase a ma. Mɔgɔ dibi ni dusukasi bɛ se ka kɛ mɔgɔ ɲumanw ye, dɔlɔminna bɛ se k’u ka dɔrɔguta ni u ka sonyali dabila. Wasakɛla bɛ nafa sɔrɔ fɛn wɛrɛ la ni tulonkɛ tɛ, walima mɔgɔfagala bɛ se ka mɔgɔfagala ka baara dabila. U ye yɛlɛmaniw ye minnu bɛ se ka nɔ ɲuman bila u yɛrɛw ni mɔgɔ wɛrɛw ka ɲɛnamaya la.

Misali fitinin dɔ b’a jira cogo min na Ala bɛ se ka mɔgɔ caman ka ɲɛnamaya yɛlɛma. Misali b’a jira cogo min na mɔgɔ caman b’a jira ko fɛn caman Changé kɔnɔna na. O ɲɛfɔli bɔra san kɛmɛ 19nan na ani Charles G. Finney ka gafe kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Ihmeellisiä herätyksiä .

Ne y’a fɔ ko jogoɲumanya cogoya Changé kosɛbɛ nin lakununni in sababu fɛ. Dugu tun ye dugu kura ye, sɔrɔko siratigɛ la, a tun bɛ baara kɛ kosɛbɛ nka a tun falen bɛ jurumu la. Jamanadenw tun ye hakilitigiw ni ŋaniyabatigiw ye kɛrɛnkɛrɛnnenya la nka ni lakununni ye dugu minɛ k’a sababu kɛ a ka mɔgɔ kabakomaw jamaba ye, cɛw ni musow, ka na mɔgɔw ladɔnniya, fɛn dɔ jiginna min kɛra kabako ye kosɛbɛ, min ɲɛsinnen bɛ sigikafɔ, hɛrɛ ani jogoɲumanya ma.

N ye baro kɛ ni avoka dɔ ye san caman o kɔfɛ. A tun jiginna o lakununni in na, wa a tun ye prokireriba ye kojugubakɛlaw ka koɲɛw la. O biro in kosɔn, kojugukɛlaw ka jatew tun bɛ a dɔn kosɛbɛ. A y’a fɔ nin lakununni waati in kan ko : “Ne ye kiritigɛlaw ka sariya sɛbɛnw sɛgɛsɛgɛ, ka kabako dɔ kɔlɔsi: k’a sɔrɔ an ka dugu bonyalen don siɲɛ saba lakununni waatiw kɔfɛ, hali jalakiw tila sabanan ma kɛ ka tɛmɛ yen kan tun bɛ yen ka kɔn o ɲɛ. O lakununni ye nɔba bila an ka jamana na, o kɛra kabako ye ten.”(...)

(...) Foroba kɛlɛli ni mɔgɔ yɛrɛ ka kɛlɛli bɛɛ dɔgɔyara dɔɔnin dɔɔnin. Rochester dugu la, ne tun tɛ foyi dɔn o ko la. Kisili tun bɛ ni a yɛrɛ ka taamaba ye, lakununniw fanga tun ka bon kosɛbɛ ani u tun bɛ taa yɔrɔ bɛɛ, ani mɔgɔw tun bɛ waati sɔrɔ ka u yɛrɛ dɔn ani u nɔfɛkow fo fo u tun bɛ siran k’u kɛlɛ i n’a fɔ fɔlɔ. Sarakalasebaaw fana y’u faamu ka ɲɛ, ani mɔgɔ juguw dalen tun b’a la ko u ye Ala ka kɛwalew ye. O hakilina in kɛra u kan, a bɛ ɲini ka kɛ fɛn ye min bɛ kɛ tuma bɛɛ, o cogo la, mɔgɔw jiginni hakilitigiya tun jɛlen don, o cogo la, fɛn caman jiginna tiɲɛ na, « danfɛn kuraw », fɛn caman tigɛli kɛra, fɛn caman tigɛli kɛra mɔgɔ kelen-kelen bɛɛ la ani jamana kɔnɔ, wa o kɛra fɛn ye min bɛ to senna ani min tɛ se ka sɔsɔ a jiriden.

Egilisi ka filiw dun? Ala dɔnbali caman bɛ se k’a fɔ ko Krecɛn dannaya tɛ fɛn ɲuman lase mɔgɔw ma, wa u bɛ se ka tilenbaliya ba caman jira minnu kɛra Ala tɔgɔ la, san kɛmɛ caman kɔnɔ. Ka da o kan, u dalen b’a la ko Ala tɛ yen. U b'a fɔ ko: "Yala hakilintan tɛ ka da Ala la k'a sɔrɔ tilenbaliya caman kɛra a tɔgɔ la wa?"

Nka, o mɔgɔw tɛ jateminɛ kɛ

• ko tilenbaliw kana Ala ka masaya ciyɛn ta : yala aw m’a dɔn ko tilenbaliw tɛna Ala ka masaya ciyɛn ta wa ? Aw kana lafili... (1 Kɔr 6:9)

• ko Yesu banna ka jurumukɛlaw fɔ : O tuma na fɛ, ne na a fɔ u ye ko ne ma aw dɔn abada: aw ka tilenbaliya kɛ, aw ka bɔ ne la. (Mat 7:23)

• ko Yesu ni Yuhana Batiselikɛla ani cidenw ye nimisa weleweleda. Yesu y’a fɔ fana ko ”nka, ni aw ma nimisa, aw bɛɛ na halaki o cogo kelen na” (Luka 13:3).

• ko Yesu ye lasɔmini kɛ ka npan minɛ ani ka laadi ko u ka juguw kanu (Mat. 26:52, 5: 43,44).

• Mɔgɔ caman fana tɛ Paul ka kumaw jate, a ye waraba jugu minnu lasɔmi, olu minnu bɛna na a bɔlen kɔfɛ. Pol ka nin kumaw b’a jira kosɛbɛ ko tariku yiriwara. U bɛ san kɛmɛ caman ni tilenbaliya minnu kɛra Ala tɔgɔ la, olu ɲɛfɔ. A tɛ se ka kɛ ka ban ko Pol tun tɛ tiɲɛ fɔ. Ka fara o kan, Pol y’a jira ko kɛwalew bɛ se ka seereya kɛ hadamaden kama. A yɛrɛ tun bɛ se k’a fɔ mɔgɔ wɛrɛw ye fana ko: “Balimaw, aw ka kɛ ne nɔfɛmɔgɔw ye ɲɔgɔn fɛ, ka taama taamabagaw taamasiyɛn i n’a fɔ aw bɛ anw misali kɛ cogo min na.” , Filip 3:17.

- (Kɛw.

30 Mɔgɔw na wuli aw yɛrɛw fɛ fana ka kuma juguw fɔ ka kalandenw sama u nɔfɛ.

31 O de y'a to aw ɲɛ na, aw hakili to a la ko san saba kɔnɔ, ne ma su ni tile lasɔmini dabila ni ɲɛji ye.

- (Titi 1:16) U b’a fɔ k’u bɛ Ala dɔn; Nka u bɛ ban a la kɛwalew la, k'a sɔrɔ u ye fɛn haramulenw ye, u tɛ kan minɛ, u bɛ ban kɛwale ɲumanw bɛɛ la.

Kalan ni sɛbɛnni tɛ tali kɛ hadamadenw ka josariyaw la, nka jamana minnu na, kalan ni sɛbɛnni sɔrɔli ka nɔgɔn, a ka c’a la, olu fana ye ɲɛtaa sɔrɔ hadamadenw ka josariyaw la.

O la sa, Krecɛn ka dannaya bɛ tali kɛ o barokun na cogo di? Mɔgɔ caman bɛ ni fiyentɔya ye yan. U t’a dɔn ko Erɔpu ni jamana wɛrɛw ka kan sɛbɛnnen caman - ani lakɔlisow ni iniwɛrisite caman - wolola kerecɛnya dannaya fanga fɛ. Misali la, Finlande yan, Mikael Agricola, Finlande Reformer ani sɛbɛnw fa, ye ABC gafe fɔlɔ bɔ ka fara Layidu Kura kan ani Bibulu gafe wɛrɛw yɔrɔ dɔw kan. Mɔgɔw ye kalan dege u sababu fɛ. Tlebi diɲɛ jamana caman wɛrɛw la, yiriwali kɛra o cogo kelen na:

Kerecɛnya ye Tlebi jamanaw ka siwili da. Ni Yesu nɔfɛmɔgɔw tun bɛna to i n’a fɔ Yahutuw ka diinɛkulu faantan, aw caman tun tɛna kalan kɛcogo dege abada ani tɔw tun bɛna kalan kɛ ka bɔ sɛbɛnw kɔnɔ minnu kopi kɛra bolo la. Ni diinɛko tun ma dabɔ ni ɲɛtaa ni jogoɲumanya bɛnkan ye, diɲɛ bɛɛ tun bɛna kɛ cogo la sisan, jamana minnu tɛ Erɔpu jamanaw ye, olu tun bɛ yɔrɔ min na, u tun bɛ san 1800 waatiw la: Diɲɛ min kɔnɔ, dolow dɔnbagaw ni alkimikɛlaw jate tɛ se ka fɔ, nka dɔnnikɛlaw tun tɛ yen. Diɲɛ fangatigi min tɛ ni inivɛrisitew, bankiw, iziniw, ɲɛjibɔlanw, siminiw ani pianow ye. Diɲɛ, denmisɛn fanba bɛ sa yɔrɔ min na sani u ka san duuru sɔrɔ ani muso caman tun bɛna sa jiginni fɛ – diɲɛ min tun bɛna ɲɛnamaya tiɲɛ na “Dibi waatiw” kɔnɔ. Bi diɲɛ dɔ bɔra Krecɛn jɛkuluw dɔrɔn de la. Silamɛya jamana kɔnɔ tɛ. A tɛ Azi jamana na. A tɛ kɛ ”laada” jamana kɔnɔ – i n’a fɔ o fɛn sugu tun tɛ yen cogo min na. (6) .

Dɔgɔtɔrɔsow fana tɛ tali kɛ hadamadenw ka josariyaw la tigitigi, nka u bɛ mɔgɔw ka cogoya n’u ka lafiya ɲɛ. O siratigɛ la, kerecɛn dannaya jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ, bawo dɔgɔtɔrɔso caman (Kurucɛ bilenman fana sen bɛ o la) bangera a ka fanga kɔrɔ. Mɔgɔɲɔgɔn kanuya min dira Ala ma ani mɔgɔw dɛmɛni nege bɛ dɔgɔtɔrɔso fanba kɔkanna na:

Moyen Âge waatiw la, mɔgɔw, minnu bɛ Ordre de Saint Benedict kɔnɔ, olu ye dɔgɔtɔrɔso ba fila ni kɔ ladon Erɔpu Tlebi dɔrɔn na. ^{San
kɛmɛ} 12nan nafa tun ka bon kosɛbɛ o siratigɛ la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la yen, Ordre de Saint John tun bɛ baara kɛ yɔrɔ min na. Misali la, Ni Senu ka dɔgɔtɔrɔso belebeleba sigira senkan san 1145 Montpellier, min kɛra teliya la furakɛli kalanso ye ani furakɛli santiril Montpellier san 1221. Ka fara furakɛli kan, o dɔgɔtɔrɔsow tun bɛ dumuni di kɔngɔtɔw ma ani a tun bɛ muso cɛ salenw ni yatɔw ladon, ka saraka di mɔgɔw ma minnu mago tun bɛ u la. (7) .

Hali ni Krecɛn egilisi kɔrɔfɔra kosɛbɛ a ka tariku kɔnɔ, a kɛra ɲɛfɛla ye hali bi furakɛli la faantanw ye, ka mɔgɔ minɛlenw dɛmɛ, minnu tɛ so sɔrɔ walima minnu bɛ ka sa ani ka baarakɛyɔrɔw ɲɛ. Ɛndujamana na, dɔgɔtɔrɔsow ni kalanso ɲumanw minnu bɛ tali kɛ a la, olu ye kerecɛn cidenyabaara de nɔ ye, hali fo ka se hakɛ min ma, Ɛndu caman bɛ baara kɛ ni o dɔgɔtɔrɔsow ye ka tɛmɛ dɔgɔtɔrɔsow kan minnu bɛ mara gɔfɛrɛnaman fɛ, bawo u b’a dɔn ko u bɛna ladonni ɲuman sɔrɔ ka tɛmɛ yen. A jate la, diɲɛ kɛlɛba filanan daminɛna tuma min na, Ɛndujamana infirɛri 90% tun ye kerecɛnw ye, wa u 80% y’u ka kalan sɔrɔ cidenyabaara dɔgɔtɔrɔsow la. (8) .

Misali damadɔ minnu bɔra Afiriki, olu b’a jira ko kerecɛn dannaya nafa ka bon. Mɔgɔ caman bɛ cidenyabaara kɔrɔfɔ, nka o ye yɛlɛmaba ni sabatili lase Farafinna jamanaw ma. O de kosɔn, sɔrɔko fana y’a daminɛ ka bonya ani mɔgɔw ka ɲɛnamaya kɛcogo wulila.

O kuma fɔlɔ ye Nelson Mandela ta ye. Nin laban in sɛbɛnna Matthew Parris fɛ, n’o ye tubabu politikikɛla, sɛbɛnnikɛla ani kunnafonidilaw lakodɔnnen ye The Times kɔnɔ, n’a tɔgɔ ye ko “Ne min ye Ala dɔnbali ye, ne dalen b’a la tiɲɛ na ko Afiriki mago bɛ Ala la,” wa a tɔgɔ ye ko “Misɔndenw, bolomafaraw tɛ, olu de ye fura min bɛ farafinna gɛlɛyaba kan - mɔgɔw ka hakililatigɛ pasif min bɛ mɔgɔ tiɲɛ.”

Parris tun sera o dantigɛli ma a denmisɛnman ka ɲɛnamaya kɛlen kɔ Afiriki jamana suguya caman na ani a kɛlen kɔ ka taamaba kɛ farafinna jamana kɔnɔ. Ale yɛrɛ ye Ala dɔnbali ye, nka a y’a kɔlɔsi ko cidenyabaara bɛ nɔ ɲuman bila. Sosiyete ka baara dɔrɔn walima fɛɛrɛko dɔnniya tila-tila, a ka c’a la, o tɛna ɲɛ, nka a bɛna farafinna to Nike, jatɔmuso, telefɔni selilɛri ani kungo kɔnɔ muru faralen ɲɔgɔn kan cogo jugu la.

Eglisi kɔnɔ, nin ɲɛnamaya kow tun bɛ ladon i n’a fɔ ɲɛnamaya nata kow tun bɛ ladon cogo min na; a kɛra i n' a fɔ farafinw ye fɛn o fɛn kɛ , o bɛɛ bɔra egilisi ka cidenyabaara la . (Nelson Mandela y’a ka ɲɛnamayasɛbɛn kɔnɔ min tɔgɔ ye ko Long Walk to Freedom)

Matthew Parris: O ye dusu don ne kɔnɔ, ka ne ka dannaya min tun bɛ ka dɔgɔya jamana yiriwalenw ka bolomafaraw la, o kura ye. Nka, taama kɛli Malawi, o fana ye hakilina wɛrɛ kuraya, n y’a ɲini ka min gɛn n ka ɲɛnamaya bɛɛ kɔnɔ, nka o ye kɔlɔsili ye n ma se ka n yɛrɛ tanga min ma kabini n denmisɛnman Afiriki. A bɛ ne ka hakilinaw ɲagami, ka ban ni kuncɛbaya ye ka bɛn ne ka diɲɛnatigɛ jateminɛ ma, wa a ye ne ka dannaya min bɛ ka bonya ko Ala tɛ yen, o ɲagami.

Sisan, i n’a fɔ Ala dɔnbali min delila, ne dalen b’a la ko kerecɛnya kibaru duman fɔli bɛ ka nɔba min bila Afiriki kɔnɔ – a danfaralen don pewu ni diɲɛ jamanadenw ka jɛkuluw ye, gɔfɛrɛnaman ka porozɛw, ani diɲɛ dɛmɛni cɛsiriw. Olu tɛ bɔli kɛ dɔrɔn. Kalan ni kalan dɔrɔn tɛ bɔli kɛ. Farafinna, kerecɛnya bɛ mɔgɔw dusukunw yɛlɛma. A bɛ na ni yɛlɛma ye alako ta fan fɛ. Bange kura ye tiɲɛ ye. Yɛlɛma ka ɲi.

...Ne b’a fɔ ko maloya don ko kisili ye pake kɔnɔfɛn dɔ ye, nka kerecɛn finmanw ni mɔgɔ nɛrɛma minnu bɛ baara kɛ Afiriki kɔnɔ, olu bɛɛ bɛ ka banabagatɔw kɛnɛya, ka mɔgɔw kalan kalan ni sɛbɛnni na; ani mɔgɔ min ye laadalako ye kosɛbɛ, o dɔrɔn de tun bɛ se ka cidenyabaara dɔgɔtɔrɔso walima lakɔliso dɔ lajɛ k’a fɔ ko diɲɛ bɛna fisaya ni o tɛ... Ka kerecɛn kibaru duman jɛnsɛnni bɔ Afiriki ka bɛnkan kɔnɔ, o bɛ se ka farafinna to farafinna farali jugu in ka hinɛ kɔrɔ : Nike, jatɔya, telefɔni selilɛri ani machete.

Kɛnɛya ni lafiya

- 1 (Yuhana 3:11) Aw ye cikan min mɛn kabini fɔlɔfɔlɔ, o ye nin ye, ko an ka ɲɔgɔn kanu.

- (1 Piɛrɛ 2:17) 17 Aw ka mɔgɔw bɛɛ bonya . Balimaya kanu. Aw ka siran Ala ɲɛ. Aw ye bonya da masakɛ kan.

Kɛnɛya ni lafiya ye ko ye minnu ka surun hadamadenw ka josariyaw la. Kɛrɛnkɛrɛnnenya la hakili lafiya bɛ bɔ mɔgɔ wɛrɛw la kosɛbɛ, o kɔrɔ ye ko an bɛ an yɛrɛ minɛ cogo min na mɔgɔ wɛrɛw ka kɛwalew la an yɛrɛ ta fan fɛ. A ka c’a la, ni den ka bonya sigida bɛ a dɛmɛ, ni a teriw ani a bangebaga kanulenw, a ka c’a la, a bɛna bonya ka kɛ baliku ye min bɛ sɔn a yɛrɛ ma ani mɔgɔ wɛrɛw ma. A ni n’a hakili ka ɲi bawo a nafa ka bon ani a kanulen don. Tiɲɛ don, o cogo kelen de bɛ kɛ balikuw fana na. U fana bɛ kɛnɛya la ni u sɔnna u ma ani ni u nafa ka bon.

Kerecɛn ka dannaya bɛ nɔ jumɛn bila hakili kɛnɛya la? O siratigɛ la, cikan jɛlenw dira an ma; an ka kan ka an sigiɲɔgɔnw kanu ani ka bɛɛ bonya, i n’a fɔ misali la, tɛmɛsira tɛmɛnenw b’a jira cogo min na. Basigi ɲuman b’a la hakili kɛnɛyako la ani hadamadenw ka josariyaw fana na.

Nka, hadamaden ka ɲɛtaa fana bɛ bɔ farikolo ko la, a tɛ bɔ hakili ta fan fɛ dɔrɔn. Ni dumuni dɛsɛra a la, ni a ka kɛnɛya man ɲi, walima ni a ma furakɛ ni a bananen don, o bɛ dɔ bɔ kɛnɛya la. Tuma caman na, o kow tɛ kɛ jamanaw kɔnɔ minnu tɛ mɔgɔ wɛrɛw ka hadamadenya josariyaw bonya.

Bibulu bɛ bilasirali jumɛn di ni a bɛ kuma mɔgɔw kan minnu bɛ ɲɛnamaya kɛcogo gɛlɛnw na? Kalan ni tɛmɛsira caman bɛ o ko kan Layidu Kura fan fɛ. U bɛ ye Yesu ni cidenw fila bɛɛ ka kalan na. U b’an jija an ka dɛmɛ don mɔgɔw ma minnu ye faantanw ye, minnu bananen don walima minnu bɛ gɛlɛya kɔnɔ. Gɛlɛya kelen min bɛ yen, o ye ko an bɛ teliya k’u waleya. An ka dannaya tɛ kɛ tuma bɛɛ fo ka se an sigiɲɔgɔnw ma:

- (Marka 14:7) 7 Faantanw bɛ aw fɛ tuma bɛɛ, aw b'a fɛ tuma o tuma, aw bɛ se ka koɲuman kɛ u ye.

- (1 Yuhana 3:17,18) Nka nin diɲɛ nafa bɛ mɔgɔ o mɔgɔ bolo, n'a y'a ye ko mago bɛ a balima la, k'a ka hinɛ kɔnɔna datugu a la, Ala kanuya bɛ sigi a kɔnɔ cogo di?

18 Ne denw, an kana kanuya kɛ kuma la wala kan na. Nka kɛwalew ni tiɲɛ de la.

- (Yakuba 2:15-17) Ni balimakɛ walima balimamuso farilankolon don, ni don o don dumuni tɛ a la, .

16 Aw dɔ b'a fɔ u ye ko: «Aw ka taa hɛrɛ la, aw ka sumaya ka fa. O bɛɛ n'a ta, aw tɛ fɛnw di u ma minnu mago bɛ farikolo la. a bɛ tɔnɔ jumɛn sɔrɔ ?

17 Dannaya ni kɛwalew tɛ a la, o salen don.

- (Titi 3:14) 14 Anw fana ka dege ka baara ɲumanw mara baara wajibiyalenw kama, walisa u kana den kɛ.

Nka, dɔw tugura Bibulu ka kalan kɔrɔw kɔ. O de kosɔn, kerecɛn dɛmɛn jɛkulu caman bɔra kɛnɛ kan. Misali la, Croix Rouge bangera tuma min na Krecɛn dusukun duman dɔ, n’o ye Henri Dunant ye, o ye joginw ka gɛlɛya ye kɛlɛyɔrɔ la, wa a y’a daminɛ ka fɛɛrɛw tigɛ walasa k’o nɔgɔya. Florence Nightingale, Krecɛn Ala ɲɛsiranbaga min ye sɔrɔdasi ni furakɛli bɛɛ lajɛlen sɛmɛntiya, ale fana tun bɛ baara kɛ o yɔrɔ kelen na. William Booth fana bɛ dɔn, min ye Salvation Army sigibaga ye, ani Eglantyne Jebb, min ye Save the Children sigi senkan. O jɛkulu laban in daminɛna tuma min na Jebb ye baara kɛ Cɛma Erɔpu denmisɛnw ye minnu tun bɛ kɔngɔ la diɲɛ kɛlɛ fɔlɔ kɔfɛ.

Dannaya bɛ se ka kɛ cogo min na, o misali dɔ ye John Wesley ye, min tun ye waajulikɛla lakodɔnnen ye ani Metodisiw ka jɛkulu fa ye san kɛmɛ 18nan na. A ka fanga kɔrɔ, Angletɛri sera ka sigida kuraya lakika sɔrɔ ni politiki, sigida ani sɔrɔko ɲɛtaa caman ye. U ye dɔ bɔ tilenbaliya ni faantanya la jamana kɔnɔ, ka mɔgɔ ba caman ka ɲɛnamaya kɛcogo kɔrɔta. Tarikusɛbɛnbaga J. Wesley Bready yɛrɛ y’a jateminɛ ko Wesley balimaw ka fɛnkurabɔ jɛkulu ye Angletɛri bali ka don o ɲɔgɔnna wuliliko ni fariyako la min kɛra Faransi:

Wesley ka cikan tun bɛ sinsin kibaru duman bɛɛ lajɛlen kan. O tun man kan ka bɔ hadamaden ni ka kisi, nka hakili, farikolo ani hadamaden sigiyɔrɔ fana tun ka kan ka Changé.

Wesley ka miiriya kosɔn, a ka baara min kɛra Angletɛri, o tun ka ca ni kibaru duman fɔli ye kosɛbɛ. A ye furakɛlitɔn dɔ da wuli, gafefeereso dɔ, hɔrɔnya lakɔli, musocɛ salenw sigiyɔrɔ, ani a wulila ka jɔnya kɛlɛ kabini tuma jan sani William Wilberforce, jɔnya kɛlɛbaga lakodɔnnenba ka bange. Wesley ye siwili ni diinɛ hɔrɔnya sabati ani ka mɔgɔw lawuli walasa u k’a ye cogo min na faantanw bɛ bɔ u bolo ni juguya ye. A ye jirituru ni bololabaara kalansow sigi sen kan ani a yɛrɛ ye furakɛli kalan fana kɛ walasa ka magojirabagaw dɛmɛ.

Wesley ka cɛsiriw kɛra sababu ye ka baarakɛlaw ka ‘josariyaw ɲɛ ka fara lakana sariyaw labɛnni kan baarakɛyɔrɔw la. Angletɛri minisiriɲɛmɔgɔ kɔrɔ David Lloyd George y’a fɔ ko san kɛmɛ ni kɔ kɔnɔ, Metodisiw de tun ye baarakɛlaw ka tɔn ɲɛmɔgɔba ye.

... Robert Raikes nana ni hakilina ye ka Dimansi kalan daminɛ bawo a tun b’a fɛ ka sababu di baarakɛlaw denw ma u ka taa lakɔli la. Wesley ka lakununni ye nɔ bila mɔgɔ wɛrɛ minnu na, olu ye denmisɛnninw ka so, hakiliɲagami dɔgɔtɔrɔsow, dɔgɔtɔrɔsow ani kasobonw sɛmɛntiya. Misali la, Florence Nightingale ni Elizabeth Fry lakodɔnnen don furakɛli ni kasobonw sigicogo yiriwali n’u labɛnni fɛ. (10) .

References:

1. Pirjo Alajoki : Womanhood at the watershed, p. 21,22

2 . Mia Puolimatka : What is a person worth?, p. 130

3. David Bentley Hart: Ateismin harhat (Atheist Delusions: The Christian Revolution and its Fashionable Enemies), p. 224,225

4 . Pekka Isaksson & Jouko Jokisalo : Skull measurers and skins, p. 77

5 . Matti Korhonen , Uusi tie 6 February 2014, p. 5

6. Rodney Stark: The victory of reason. How Christianity led to freedom, capitalism and Western Success. New York, Random House (2005), p. 233

7. David Bentley Hart: Ateismin harhat (Atheist Delusions: The Christian Revolution and its Fashionable Enemies), p. 65

8 . Lennart Saari : Wounded planet, p. 104

9. Parris, M., As an atheist, I truly believe Africa needs God, The Times Online,

www.timesonline.co.uk, 27 December 2008

10 . Loren Cunningham / Janice Rogers : The Book that Transforms Nations (The Book that Transforms Nations), p. 41