Tlhaloso ye e tlwaelegilego kudu ya tlhago ya mathomo a legohle ke gore le belegwe ka Big Bang go tšwa go lefeela, ke gore sebaka seo go bego go se na selo. Pele ga moo go be go se na nako, sebaka le maatla. Taba ye e hlalošitšwe gabotse ke maina a dipuku tša go swana le Tyhjästä syntynyt (O belegwe a se na selo) (Kari Enqvist, Jukka Maalampi) goba Legohle go tšwa Lefeela (Lawrence M. Krauss). Tsopolo ye e latelago le yona e šupa selo se se swanago:

Mathomong go be go se na selo le gatee. Se se thata kudu go se kwešiša... Pele ga Big Bang, go be go se na le sekgoba se se se nago selo. Sebaka le nako le maatla le taba di ile tša hlolwa ka go thuthupa mo. Go be go se na selo "ka ntle" ga legohle seo se bego se tla thuthupa. Ge e belegwa gomme e thoma go katološwa ga yona mo gogolo, legohle le be le e-na le selo se sengwe le se sengwe, go akaretša le ka moka ga sebaka se se se nago selo. (Jim Brooks: Näin elämä alkoi / Tšwago ya bophelo, maq. 9-11)

Ka mo go swanago, Wikipedia e hlaloša Big Bang. Go ya ka yona, mathomong go be go na le sebaka se se fišago le se se kitimago go fihlela go thuthupa mo gogolo go direga gomme legohle le thoma go katološwa:

Go ya ka kgopolo ye, legohle le tšweletše boemong bjo bo kitimago kudu le bjo bo fišago mo e ka bago nywageng e dimilione tše dikete tše 13,8 e fetilego go seo se bitšwago Big Bang gomme le be le dutše le katološwa ka mehla ga e sa le go tloga ka nako yeo.

Eupša na Big Bang le go belegwa ga dilo tša legodimo ka botšona ke therešo? Tabeng ye, go bohlokwa go ela hloko dintlha tše di latelago:

Se se sego gona se ka se be le dithoto le ge e le dife gomme ga go selo seo se ka tšwelelago go sona . Kganetšano ya mathomo e ka hwetšwa ditsopolweng tše di fetilego. Ka lehlakoreng le lengwe, go thwe dilo ka moka di thomile go tšwa go selo, gomme ka lehlakoreng le lengwe, go thwe boemo bja mathomo bo be bo fiša kudu e bile bo kitima.

    Lega go le bjalo, ge e ba go be go se na selo mathomong, mmušo o bjalo o ka se be le dithoto le ge e le dife. Bonyane e ka se fiše le go kitima ka gobane ga e gona. Go se be gona le gona go ka se be le dithoto tše dingwe feela ka gobane ga go gona.

    Ka lehlakoreng le lengwe, ge e ba re nagana gore seo se sego gona se ile sa iphetoša boemong bjo bo kitimago le bjo bo fišago bja go ba, goba gore legohle la gona bjale le belegwe go lona, ​​seo le sona ke selo seo se sa kgonegego. Ga go kgonege ka dipalo ka gobane ga go kgonege go tšea selo le ge e le sefe. Ge lefela le arotšwe ka palo efe goba efe, sephetho ka mehla ke lefela. David Berlinski, o tšere boemo ka taba ye: 

”Ga go na mohola go phega kgang ya gore selo se ba gona go tšwa go selo, mola setsebi le ge e le sefe se se filwego sa dipalo se kwešiša se e le bošilo bjo bo feletšego” (Ron Rosenbaum: ”Na Go Thuthupa mo gogolo e no ba Bofora bjo Bogolo? David Berlinski o hlohla Motho yo Mongwe le yo Mongwe.”New York Observer 7.7 .1998) .

Ge e ba go be go se na matla, go be go se na selo seo se bego se ka thuthupa . Tsopolo ya pejana e boletše gore go be go se na matla mathomong, gotee le go se be le dilo tše di bonagalago.

    Go na le kganetšo ye nngwe mo, ka gobane molao wa mathomo wa kakaretšo wa thermodynamics o re, "Enerji e ka se hlolwe goba ya senywa, e fetošwa fela go tšwa go sebopego se sengwe go ya go se sengwe."

     Ka mantšu a mangwe, ge e ba go be go se na matla thwi mathomong, matla a be a e-tšwa kae ka gobane ka bowona a ka se tšwelele? Ka lehlakoreng le lengwe, go hloka matla go thibela go thuthupa le ge e le gofe. Go thuthupa go be go ka se tsoge go diregile.

Ge e ba boemo bja mathomo e be e le bjo bo kitimago ka mo go feteletšego, bo ka se kgone go thuthupa . Tsopolo ya pejana e be e šupa kgopolong ya gore selo se sengwe le se sengwe se tšweletše boemong bjo bo kitimago kudu le bjo bo fišago, e lego boemo bjoo go bjona taba ka moka ya legohle e bego e phuthetšwe ka sebaka se senyenyane kudu. E bapišitšwe le botee, go swana le mašoba a mantsho.

    Le mo, go na le kganetšo. Gobane ge mašoba a mantsho a hlaloswa, go thwe a pitlagantšwe kudu moo e lego gore ga go na selo sa ona seo se ka tšhabelago, ga go na seetša, mahlasedi a mohlagase wa makenete goba selo le ge e le sefe. Ke gore, tlhago e lebelelwa e na le matla a mane a motheo: matlakgogedi, matla a mohlagase-matlakala le matla a matla le a fokolago a nuclear. Kgogedi e lebelelwa e le e fokolago kudu go tšona, eupša ge e ba go e-na le boima bjo bo lekanego, matla a mangwe a ka se dire selo ka bjona. Go dumelwa gore se se bjalo ka mašoba a mantsho.

     Go ka phethwa’ng go tšwa go se? Ge e ba mekoti e metšo e lebelelwa e le ya kgonthe, le yeo go yona go se nago selo seo se ka tšhabelago ka baka la boima bjo bogolo, motho a ka lokafatša bjang ka nako e tee go thuthupa go tšwa boemong bjo go thwego bo le gona bja mathomo, bjo bo bego bo swanetše go ba bo kitima le go feta mekoti e metšo? Baila-Modimo ba a ikganetša.                                                         

Go thuthupa ga go hlole thulaganyo . Go thwe’ng ka go thuthupa ka bowona, ge e ba go be go ka direga go sa šetšwe selo se sengwe le se sengwe? Na go thuthupa go tla baka selo se sengwe ge e se tshenyego? Se ke selo seo o ka se lekago. Ge tefo ya go thuthupa e beilwe mohlala. ka gare ga nkgokolo ye e tiilego, ga go na selo seo se bopilwego go tšwa go yona. Ke feela dikotwana tša kgwele tšeo di phatlaletšego ka gare ga radius ya dimithara tše dingwe, eupša ga go na selo se sengwe seo se diregago. Lega go le bjalo, legohle ka moka le boemong bjo bo rulagantšwego ka melalatladi e mebotse ya dinaledi, dinaledi, dipolanete, dikgwedi gotee le bophelo. Tsamaiso e bjalo e raraganego le e šomago ga e hlolwe ke go thuthupa le ge e le gofe, eupša e baka feela tshenyo le tshenyo.

Ka moka go tšwa sebakeng se senyenyane ? Bjalo ka ge go boletšwe, go tšewa ka kgopolong ya Big Bang gore selo se sengwe le se sengwe se belegwe go tšwa sebakeng se senyenyane ka mo go sa felego. E be e swanetše go ba e fetogile dimilione tša melalatladi ya dinaledi, dinaledi tše dimilione tše dikete, eupša gape le letšatši, dipolanete, maswika le diphedi tše bjalo ka ditlou, batho ba go nagana, dinonyana tše di llago, matšoba a mabotse, dihlare tše kgolo, dirurubele, dihlapi le lewatle leo le di dikologilego, di latswa gabotse dipanana le fragole, bj.bj.Tše ka moka di be di swanetše go ba di tšweletše sekgobeng se senyenyane go feta hlogo ya phini. Se ke seo se tšewago ka kgopolong ye ya maemo.

     Taba ye e ka bapetšwa le motho yo a swerego lepokisi la ditšhitswana ka seatleng sa gagwe gomme ka morago a bolela gore, “Ge o bona lepokisi le la ditšhitswana ka seatleng sa ka, na o ka dumela gore go tšwa ka gare e tla tla go ba dinaledi tše dimilione tše makgolo, letšatši le fišago, dibopiwa tše di phelago tše bjalo bjalo ka dimpša, dinonyana, ditlou, mehlare, dihlapi le lewatle leo le di dikologilego, difraise tše dibotse le matšoba a mabotse? Ee, o swanetše go fo dumela gore ke bolela therešo, le gore dilo tše ka moka tše dikgolo di ka tšwa lepokising le la ditšhitswana!”

     O be o tla ikwa bjang ge e ba motho yo mongwe a be a ka ngangišana le wena nakong e fetilego? Na o ka mo tšea e le yo a makatšago ganyenyane? Lega go le bjalo, kgopolo ya Big Bang e makatša ka mo go swanago. E tšea gore ka moka ga tšona di thomile sekgobeng se senyenyane le go feta lepokisi la ditšhitswana. Ke nagana gore re dira ka bohlale ge re sa dumele dithutong tše ka moka tšeo di tšweleditšwego ke boramahlale ba baila-Modimo, eupša re kgomarela mošomo wa Modimo wa tlholo, wo go lego molaleng gore ke tlhalošo ye kaone ya go ba gona ga mebele ya legodimo le bophelo.

    Ditsebi tše dintši tša dinaledi le tšona di sola kgopolo ya go thuthupa mo gogolo. Ba e bona e le yeo e thulanago le thutamahlale ya kgonthe:

Datha e mpsha e fapana ka mo go lekanego le ponelopele ya teori ya go senya Big Bang-cosmology (Fred Hoyle, The Big Bang in Astronomy, 92 New Scientist 521, 522-23 / 1981)

Bjalo ka setsebi sa kgale sa cosmologist, ke bona ya data ya bjale ya go lebelela e phumola dithuto mabapi le mathomo a legohle, le gape dithuto tše ntši mabapi le mathomo a Tshepedišo ya Letšatši. (H. Bondi, Lengwalo, 87 Rathutamahlale yo Mofsa 611 / 1980)

Go bile le poledišano ye nnyane ka mo go makatšago ya ge e ba kgopolo ya go thuthupa ga kgolo e nepagetše goba go se bjalo... bontši bja dipono tšeo di e thulanago di hlalošwa ka dikakanyo tše ntši tše di se nago motheo goba di no hlokomologwa. (setsebi sa nobel H. Alfven, Plasma ya Legohle 125 / 1981)

Setsebi sa fisiks Eric Lerner: ”Big Bang e fo ba kanegelo e kgahlišago, yeo e hlokometšwego ka lebaka le itšego ” (Eric Lerner: Kganetšo e Makatšago ya Teori e Bušago ya Tšwago ya Legohle, The Big Bang Never Happened, NY: Times Books, 1991).

“Teori ya Big Bang e ithekgile ka palo ye e golago ya dikakanyo tšeo di sa tiišetšwago - dilo tšeo re sa kago ra di bona. Infleišene, taba ye lefsifsi le maatla a lefsifsi ke tše di tsebegago kudu go tše. Ka ntle le tšona, go be go tla ba le dikganetšano tše di bolayago magareng ga dilo tšeo di hlokometšwego ke ditsebi tša dinaledi le dipolelelo-pele tša kgopolo ya mathomo ya go thuthupa.” (Eric Lerner le bo-rathutamahlale ba bangwe ba 33 go tšwa dinageng tše 10 tše di fapanego, Bucking the Big Bang, New Scientist 182(2448):20, 2004; www.cosmologystatement.org , e fihleletšwe ka la 1 Moranang 2014.)

Gase ga e kgotlelele go ba dilo tša legodimo . Kgopolo ke gore ka nako e itšego ka morago ga Big Bang, hydrogen le helium di ile tša hlolwa, tšeo go tšwa go tšona melalatladi ya dinaledi le dinaledi di ilego tša kgobokana.

     Lega go le bjalo, mo gape melao ya fisiks e a gatakelwa. Sebakeng se se lokologilego, kgase ga e ke e kgotlelela, eupša e phatlalala feela ka mo go tseneletšego sebakabakeng, e aba ka go lekana. Ye ke thuto ya motheo ka dipukung tša sekolo. Goba ge e ba o leka go gatelela kgase, themperetšha ya yona e a hlatloga, gomme go hlatloga ga themperetšha go dira gore kgase e katološe gape. E thibela matswalo a mebele ya legodimo.

    Fred Hoyle, yo a ilego a sola teori ya go thuthupa mo gogolo gomme a sa dumele go yona, o boletše gape gore: "Go katološa taba go ka se thulane le selo gomme ka morago ga katološo ye e lekanego mošomo ka moka o fedile" (The Intelligent Universe: A New View of Creation and Evolution - 1983) .

     Ditlhaloso tše di latelago di bontšha gape gore bo-rathutamahlale ga ba na dikarabo tša setlogo sa melalatladi ya dinaledi le dinaledi. Gaešita le ge dipuku tše dingwe tše di tumilego goba mananeo a TV a hlalosa leboelela gore mebele ye ya legodimo e belegwe e nnoši, ga go na bohlatse bja se. Mathata a bjalo a kopana le ona ge motho a nyaka feela tlhaloso ya tlhago ya go ba gona ga dilo tša legodimo, eupša a gana modiro wa Modimo wa tlholo, woo bohlatse bo šupago gabotse gore: 

Ga ke nyake go bolela gore re tloga re kwešiša tshepedišo yeo e hlotšego melalatladi ya dinaledi. Kgopolo ya go belegwa ga melalatladi ya dinaledi ke ye nngwe ya mathata a magolo ao a sa rarollwago ka go astrophysics gomme re sa bonala re le kgole le tharollo ya nnete le lehono. (Steven Weinberg, Kolme ensimmäistä minuuttia / Metsotso e Meraro ya Pele, letl. 88)

Dipuku di tletše ka dikanegelo tšeo di ikwago di na le tlhaologanyo, eupša therešo ye e nyamišago ke gore ga re tsebe, gore melalatladi ya dinaledi e belegwe bjang. (L. John, Thuto ya Legohle Bjale 85, 92 / 1976)

Lega go le bjalo, bothata bjo bogolo ke gore dilo ka moka di bile gona bjang? Gase yeo melalatladi ya dinaledi e belegetšwego go yona mathomong e ile ya kgoboketšwa bjang bakeng sa go thoma tshepedišo ya go belegwa ga dinaledi le modikologo o mogolo wa legohle? (...) Ka fao, re swanetše go hwetša mekgwa ya mmele yeo e tlišago di-condensation ka gare ga dilo tše di swanago tša legohle. Se se bonala se le bonolo kudu eupša ge e le gabotse se lebiša mathateng a mohuta o tseneletšego kudu. (Malcolm S. Longair, Räjähtävä maailmankaikkeus / Tšwago ya Legohle la Rena, letl. 93)

Go na le dihlong kudu gore ga go na motho yo a hlalositšego kamoo e (melalatladi ya dinaledi) e bilego gona... Bontši bja ditsebi tša dinaledi le ditsebi tša legohle di dumela pepeneneng gore ga go na kgopolo ye e kgotsofatšago ya kamoo melalatladi ya dinaledi e bopilwego ka gona. Ka mantšu a mangwe, sebopego se segolo sa legohle ga se hlalosege. (W. R. Corliss: Lelokelelo la Dilo tše di sa Tlwaelegago tša Dinaledi, Dinaledi, Melalatladi ya Dinaledi, Cosmos, letl. 184, Protšeke ya Puku ya Mothopo, 1987)

Se se tšhošago mo ke gore ge nkabe go se na le o tee wa rena yo a bego a tseba e sa le pele gore dinaledi di gona, nyakišišo ya pele e be e tla nea mabaka a mantši a kgodišago a gore ke ka baka la’ng dinaledi di ka se tsoge di belegwe.” (Neil deGrasse Tyson, Lehu ka Black Hole: Le Diphihlelo tše Dingwe tša Legohle, letl. 187, W. W. Norton & Company, 2007)

Abraham Loeb: “Therešo ke gore ga re kwešiše go bopega ga dinaledi maemong a motheo.” (E tsopotšwe go tšwa sehlogong sa Marcus Chown A go be le seetša , New Scientist 157(2120):26-30, 7 Hlakola 1998)

Go thwe’ng ka matswalo a tshepedišo ya letšatši, ke gore letšatši, dipolanete le dikgwedi? Go tšewa gore di belegwe go tšwa lerung le tee la kgase, eupša ke taba ya go phopholetša. Borasaense ba dumela gore letšatši, dipolanete le dikgwedi di na le mathomo - go sego bjalo maatla a tšona a ka gare a be a tla fela ge nako e dutše e eya - eupša ba swanetše go retologela go boikgopolelo ge ba nyaka lebaka la matswalo a bona. Ge ba latola modiro wa Modimo wa tlholo, ba gapeletšega go nyaka go e na le moo tlhaloso e itšego ya tlhago ya go belegwa ga mebele ye ya legodimong.

    Le ge go le bjalo, ba kopana le tsela ye e hwilego go yona, ka lebaka la gore sebopego sa dipolanete, dikgwedi le letšatši di fapane ka mo go feletšego go tšwa go tše dingwe. Di thomile bjang go tšwa lerung le tee la kgase, ge e ba di fapane ka mo go feletšego ka sebopego? Ka mohlala, dipolanete tše dingwe di na le dielemente tše bofefo, mola tše dingwe di na le dielemente tše boima.

    Bo-rathutamahlale ba bantši ba ile ba botega ka mo go lekanego go dumela gore dikgopolo tša gona bjale tša tlhago tša mathomo a tshepedišo ya letšatši di na le bothata. Ka fase ke tše dingwe tša ditshwayotshwayo tša bona. Ditlhaloso tše di bontšha kamoo go belaetšago ka gona go hlalosa mathomo a lefase ka moka leo le sa phelego ka bolona ka ntle le Modimo. Ga go na mabaka a mabotse a go ngwala histori lefsa lefelong le. Go kwagala kudu go dumela modirong wa Modimo wa tlholo.

Sa mathomo, re lemoga gore taba yeo e aroganago le Letšatši la rena, ga e kgone le gatee go bopa dipolanete tše bjalo tšeo re di tsebago. Tlhamo ya taba ye e tla ba e fošagetšego ka mo go feletšego. Selo se sengwe ka phapano ye ke gore Letšatši le tlwaelegile [bjalo ka selo sa legodimo], eupša lefase le a makatša. Gase magareng ga dinaledi, le bontši bja dinaledi, e na le taba ye e swanago le ya Letšatši, eupša e sego lefase. Go swanetše go kwešišwa gore go lebelela go tšwa ponong ya cosmological – phapoši, yeo o dutšego go yona gona bjale, e dirilwe ka didirišwa tše di fošagetšego. O rarity, complilation ya mohlami wa cosmological. (Fred C. Hoyle, Makasine wa Harper, April 1951)

Gaešita le mehleng yeno, ge fisiks ya dinaledi e tšwetše pele kudu, dikgopolo tše dintši mabapi le mathomo a tshepedišo ya letšatši ga di kgotsofatše. Bo-rathutamahlale ba sa dutše ba sa dumelelane ka ditaba ka botlalo. Ga go na kgopolo yeo e amogelwago ka tlwaelo yeo e bonagalago. (Jim Brooks, Näin alkoi elämä , letl. 57 / Tšwago ya Bophelo)

Dikgopolo-kakanywa ka moka tšeo di tšweleditšwego mabapi le mathomo a tshepedišo ya letšatši di na le go se dumelelane mo gogolo. Phetho, mo nakong ye, e bonala e le gore tshepedišo ya letšatši e ka se be gona. (H. Jeffreys, Lefase: Tšwago ya Lona, Histori le Molaotheo wa Mmele , kgatišo ^ya bo-6 , Cambridge University Press, 1976, letl. 387)

O lokafatša bjang go belegwa ga bophelo ka bo bjona?

Ka godimo, go ahlaahlilwe fela lefase leo e sego la diphedi le setlogo sa lona. Go ile gwa bolelwa gore bo-rathutamahlale ba baila-Modimo ga ba kgone go lokafatša dikgopolo tša bona ka noši mabapi le mathomo a legohle le dilo tša legodimo. Dikgopolo tša bona di thulana le melao ya mmele le dilo tšeo di hlokometšwego tše di šomago.

    Go tloga mo go botse go hudugela lefaseng la organic, ke gore go šomana le lefase le le phelago. Gantši re botšwa gore bophelo bo ile bja tšwelela ka bo bjona mengwageng ye dimilione tše dikete tše 3-4 ye e fetilego ka letamong le lengwe le borutho goba lewatleng.

    Lega go le bjalo, le mo go na le bothata bja kgopolo ye: ga go na motho yo a kilego a bona mathomo a bophelo. Ga go na motho yo a e bonego, ka fao ke bothata bjo bo swanago le bja dithuto tša peleng tša tlhago. Batho ba ka ba le seswantšho sa gore bothata bja matswalo a bophelo bo rarolotšwe, eupša ga go na motheo wo o tiilego wa seswantšho se: Se ke go nagana ka dikganyogo, e sego kelohloko yeo e theilwego godimo ga mahlale.

    Kgopolo ya go belegwa ga bophelo ka go itiragalela le yona e na le bothata ka kgopolo ya thutamahlale. Temogo e šomago ke gore bophelo bo belegwa feela bophelong, gomme ga go na mokgekolo le o tee molaong wo yo a hweditšwego . Ke sele e phelago feela yeo e ka bopago didirišwa tša go aga tšeo di swanetšego bakeng sa go hlolwa ga disele tše difsa. Ka go rialo, ge go tšweletšwa gore bophelo bo tšweletše ka bo bjona, go ngangišanwa kgahlanong le thutamahlale ya kgonthe le dilo tšeo di hlokometšwego tše di šomago.

    Bo-rathutamahlale ba bantši ba dumetše bogolo bja bothata bjo. Ga ba na tharollo ya mathomo a bophelo. Ba dumela gore bophelo mo lefaseng bo bile le mathomo, eupša ba sa kgaotše tabeng ye ka gobane ga ba amogele modiro wa Modimo wa tlholo. Ditlhaloso tše dingwe mabapi le taba ye ke tše: 

Ke nagana gore re swanetše go ya pele gomme re amogele gore tlhalošo e nnoši ye e amogelegago ke tlholo. Ke a tseba gore kgopolo ye e kgaotšwe ke ditsebi tša fisiks, gomme ge e le gabotse ke nna, eupša ga se ra swanela go e gana feela ka gobane re sa e rate ge e ba bohlatse bja diteko bo e thekga. (H. Lipson, "Setsebi sa Fisiks se Lebelela Tlhagelelo", Bulletin ya Fisiki, 31, 1980)

Bo-rathutamahlale ga ba na bohlatse le ge e le bofe kgahlanong le kgopolo ya gore bophelo bo bile gona ka baka la tlholo. (Robert Jastrow: The Enchanted Loom, Mogopolo Legohleng, 1981)

Nywaga e fetago e 30 ya go dira diteko lefapheng la tlhagelelo ya dikhemikhale le dimolekule e gateletše bogolo bja bothata bjo bo sepedišanago le mathomo a bophelo go e na le tharollo ya bjona. Lehono, ge e le gabotse ke dikgopolo le diteko tše di lebanego feela tšeo di ahla-ahlwago gomme go amogelwa ga tšona tseleng e hwilego, goba go hloka tsebo go amogelwa (Klaus Dose, Interdisciplinary Science Review 13, 1988)

Ge re leka go kopanya seo re se tsebago ka histori ye e tseneletšego ya bophelo polaneteng ya Lefase, mathomo a bophelo le megato ya go bopša ga yona yeo e lebišitšego go thutaphedi yeo e tšwelelago go re dikologa, re swanetše go dumela gore e apešitšwe ke go se tsebje. Ga re tsebe gore bophelo bo thomile bjang polaneteng ye. Ga re tsebe gabotse gore e thomile neng, ebile ga re tsebe ka fase ga maemo afe. (Andy Knoll, Moprofesara wa Yunibesithi ya Harvard) (1) .

Tsopolo ye e latelago le yona e amana le hlogotaba. E bolela ka Stanley Miller yo a ilego a boledišanwa le yena go ya mafelelong a bophelo bja gagwe. O tumile ka diteko tša gagwe tšeo di amanago le tlholego ya bophelo, tšeo di tšweleditšwego leboelela matlakaleng a dipuku tša sekolo le tša mahlale, eupša diteko tše ga di amane le tlholego ya bophelo. J. Morgan o anegile poledišano yeo go yona Miller a ilego a nyatša ditšhišinyo ka moka tša mathomo a bophelo ka bo bjona e le bošilo goba khemikhale ya pampiri. Sehlopha se sa khemikhale ya pampiri se be se akaretša gape le diteko tšeo di dirilwego ke Miller ka boyena nywagasome pejana, tšeo diswantšho tša tšona di kgabišitšego dipuku tša sekolo:

O be a sa kgomege ka ditšhišinyo ka moka mabapi le mathomo a bophelo, a di tšea e le “bošilo” goba “khemikhale ya pampiri”. O be a nyatša kudu dikgopolokgolo tše itšego mo e lego gore ge ke botšiša kgopolo ya gagwe ka tšona, o ile a šikinya hlogo fela, a hemela godimo kudu gomme a nyenya – go swana le go leka go gana bohlanya bja moloko wa batho. O ile a dumela gore bo-rathutamahlale ba ka no se tsoge ba tsebe gabotse gore bophelo bo thomile neng le gore bjang. “Re leka go ahlaahla tiragalo ya histori yeo e fapanego gabotse le saense ye e tlwaelegilego”, o lemogile. (2) .

Gaešita le ge go se na rathutamahlale wa moila-Modimo yo a tsebago selo ka mathomo a bophelo, ba sa dutše ba dumela gore bo thomile mo e ka bago. 4 bilione mengwaga ye e fetilego. Go tšewa gore e thomile go tšwa go "sele ye bonolo ya pele", yeo, le ge go le bjalo, go lego thata go e hlatsela gore e nepagetše, ka gobane le disele tša lehono di raragane kudu ebile di na le tshedimošo ye ntši kudu.

    Boemong le ge e le bofe, ge e ba re kgomarela kgopolo ya tlhagelelo le nywaga e dimilione, go tšwelela mathata a mangwe a magolo ao go lego thata go a hlokomologa.

     E nngwe ya mathata a magolo ke seo se bitšwago go thuthupa ga Cambrian. Go ra gore mehuta ka moka ya sebopego sa diphoofolo, goba dihlopha tše kgolo, go akaretšwa diphedi tša marapo a mokokotlo, di tšweletše ka gare ga strata ya Cambrian fela "ka mengwaga ye dimilione tše 10" (mengwaga ye dimilione tše 540-530 go ya ka tekanyo ya tlhagelelo) e fedile ka botlalo le ntle le dibopego tša pele mo mmung. Ka mohlala, trilobite ka mahlo a yona a raraganego le dibopego tše dingwe tša bophelo di hweditšwe e le tše di phethagetšego. Stephen Jay Gould o hlalosa tiragalo ye e makatšago. O bolela gore ka nywaga e dimilione tše sego kae dihlopha ka moka tše dikgolo tša mmušo wa diphoofolo di ile tša tšwelela:

Ditsebi tša dilo tša kgale di tsebile nako ye telele, gomme di ipotšiša gore dihlopha ka moka tše kgolo tša mmušo wa diphoofolo di tšweletše ka lebelo ka nako ye kopana nakong ya Cambrian... bophelo ka moka, go akaretšwa le bagologolo ba diphoofolo, bo ile bja dula bo na le sele e tee ka karolo ye hlano-tshela ya histori ya bjale, go fihla mengwageng ye e ka bago dimilione tše 550 ye e fetilego go thuthupa ga tlhagelelo go ile gwa tšweletša dihlopha ka moka tše kgolo tša mmušo wa diphoofolo fela ka gare ga mengwaga ye dimilione tše mmalwa... (3)

Ke’ng ​​seo se dirago gore go thuthupa ga Cambrian e be bothata? Go na le mabaka a mararo a bohlokwa a se:

1. Bothata bja mathomo ke gore ga go na dilo tše bonolo tšeo di etelelago pele ka fase ga dillaga tša Cambrian. Gaešita le di- trilobite tšeo di nago le mahlo a tšona a raraganego, go swana le diphedi tše dingwe, gatee-tee di bonagala di itokišitše, di raragane, di hlabologile ka mo go feletšego e bile di se na bagologolo le ge e le bafe maemong a tlase. Se se a makatša ka gobane go dumelwa gore bophelo bo thomile ka mokgwa wa sele e bonolo nywaga e dimilione tše dikete tše 3,5 pele ga nako ya Cambrian. Ke ka baka la’ng go se na gaešita le sebopego se tee sa magareng nakong ya nywaga e dimilione tše dikete tše 3,5 ? Ye ke kganetšo ye e lego molaleng, yeo e ganetšago kgopolo ya tlhagelelo. Dikutollo di thekga gabotse mohlala wa tlholo woo go wona mehuta ya diphedi e bego e lokile, e raragane ebile e fapane go tloga mathomong. Ditsebi tše mmalwa tša dilo tša kgale di dumetše gore go thuthupa ga Cambrian ga go sepelelane gabotse le mohlala wa tlhagelelo.

Ge e ba tlhagelelo go tloga go e bonolo go ya go e raraganego e le therešo, gona bagologolo ba diphedi tše tša Cambrian, tšeo di hlabologilego ka mo go feletšego ba swanetše go hwetšwa; eupša ga se tša hwetšwa, gomme bo-rathutamahlale ba dumela gore go na le kgonagalo e nyenyane ya go di hwetša. Go ithekgile ka ditherešo feela, go ithekgile ka seo ge e le gabotse se hweditšwego lefaseng, kgopolo ya gore dihlopha tše dikgolo tša diphedi di thomile tiragalong ya tšhoganetšo ya tlholo ke yona yeo e nago le kgonagalo e kgolo. (Harold G. Coffin, “Tlhagelelo goba Tlholo?” Liberty, September-October 1975, letl. 12)

Ka dinako tše dingwe ditsebi tša thutaphedi di dira gore goba di hlokomologa ponagalo ya tšhoganetšo ya bophelo bja diphoofolo tšeo di bego di le seka sa nako ya Cambrian le sebopego sa yona se bohlokwa. Le ge go le bjalo, dinyakišišo tša morago bjale tša paleontological di lebišitše tabeng ya gore bothata bjo bja go tšweletša gape ga tšhoganetšo ga diphedi bo thata kudu go yo mongwe le yo mongwe go bo hlokomologa... (Scientific American, August 1964, pp. 34-36)

Taba e sa le gona, bjalo ka ge setsebi se sengwe le se sengwe sa dilo tša kgale se tseba, gore bontši bja mehuta ya diphedi, meloko le merafe le mo e nyakilego go ba dihlopha ka moka tše mpsha tše kgolo go feta maemo a merafe gateetee di tšwelela ka gare ga rekoto ya mešaletša, le lelokelelo le le tsebegago, la ganyenyane-ganyenyane la dibopego tša phetogo tšeo di latelanago ka mo go feletšego ka ntle le mathata o se ke wa bontšha tsela ya bona ya go ya godimo. (George Gaylord Simpson: Dibopego tše Kgolo tša Tlhagelelo, 1953, letl. 360)

2. Bothata bjo bongwe bjo bo swanago le bja peleng ke gore ka morago ga nako ya Cambrian, ke gore nakong ya mengwaga ye dimilione tše 500 (go ya ka tekanyo ya tlhagelelo), ga go na dihlopha tše mpsha tše kgolo tša diphoofolo tšeo di tšweletšego le tšona. Go ya ka kgopolo ya Darwin, dilo ka moka di thomile go tšwa seleng e tee, gomme dihlopha tše difsa tše dikgolo tša diphoofolo di swanetše go tšwelela ka mehla, eupša tlhahlo ke se se fapanego. Bjale go na le mehuta e sego kae go feta pele; di ya go hwelela ka mehla gomme di ka se tsošološwe. Ge e ba mohlala wa tlhagelelo o be o nepagetše, tlhagelelo e swanetše go sepela ka tsela e fapanego, eupša seo ga se direge. Sehlare sa tlhagelelo se thulametse e bile se thulana le seo se swanetšego go letelwa go ya ka kgopolo ya Darwin. Dintlha di dumelelana gakaone le mohlala wa tlholo, moo go bego go na le go raragana le bontši bja mehuta ya diphedi mathomong.

    Ditsopolo tše di latelago di bontšha gape bothata bjo, ke gore ka fao mo mengwageng ye dimilione tše 500 (go ya ka tekanyo ya tlhagelelo) ka morago ga go thuthupa ga Cambrian, ga go na dihlopha tše mpsha tše kgolo tša diphoofolo tšeo di tšweletšego, go no swana le ge di se tša tšwelela nakong ya pele ga Cambrian (3.5 mengwaga ye dimilione tše dikete).

Stephen J. Gould: Ditsebi tša dilo tša kgale di tsebile kgale, gomme di ipotšiša gore dihlopha ka moka tše kgolo tša mmušo wa diphoofolo di tšweletše ka lebelo ka nako ye kopana nakong ya Cambrian... bophelo ka moka, go akaretšwa le bagologolo ba diphoofolo, bo ile bja dula bo na le sele e tee bakeng sa karolo e mehlano-tshela ya histori ya bjale, go fihla nywageng e ka bago dimilione tše 550 e fetilego go thuthupa ga tlhagelelo go ile gwa tšweletša dihlopha ka moka tše dikgolo tša mmušo wa diphoofolo feela ka gare ga nywaga e dimilione tše sego kae...

    Go thuthupa ga Cambrian ke tiragalo ye bohlokwa historing ya bophelo bja diphoofolo tšeo di nago le disele tše dintši. Ge re ithuta tiragalo ye kudu, ke moo re kgahlwago kudu ke bohlatse bja go ikgetha ga yona le tutuetšo ya mafelelo tseleng ya histori ya bophelo ya ka morago. Dibopego tša motheo tša anatomical tšeo di belegwego ka nako yeo di bušitše bophelo ga e sa le go tloga ka nako yeo ntle le ditlaleletšo tše bohlokwa. (4) .

Go se dumelelane mo go lemogilwego nakong ya Cambrian go rotoša ditaba tše pedi tšeo di sa rarollwago. Sa pele, ke ditshepedišo dife tša tlhagelelo tšeo di bakilego diphapano magareng ga sebopego (sebopego) sa dihlopha tše dikgolo tša sephedi? Sa bobedi, ke ka lebaka la eng mellwane ya sebopego magareng ga mananeokgoparara e dutše e sa fetoge mo mengwageng ye dimilione tše 500 ye e fetilego? (Erwin D. Valentine J (2013) Go Thuthupa ga Cambriad: Kago ya Diphedi tša Diphoofolo, Roberts le Bagatiši ba Khamphani, 416 letl.)

Go sa šetšwe gore diphetogo dife tša tlhagelelo tšeo di diregilego ka morago ga se, ka go fapa-fapana ka moka, ge e le gabotse e be e le feela taba ya go fapana ga dibopego tša motheo tšeo di hlomilwego go thuthupeng ga Cambrian. .

3. Bothata bja boraro, ge re kgomarela tekanyo ya tlhagelelo le lenaneo la yona, ke gore seo se bitšwago go thuthupa ga Cambrian go dumelwa gore se diregile fela "ka gare ga mengwaga ye dimilione tše 10 ". Go lokile, ke eng seo se makatšago gakaakaa ka se? Le ge go le bjalo, ke tharollo ya nnete go tšwa ntlheng ya pono ya teori ya tlhagelelo, ka gobane mengwaga ye dimilione tše 10 ke nako ye nnyane ka mo go makatšago ka tekanyo ya tlhagelelo, ke gore fela mo e ka bago. 1/400 ya nako ka moka yeo go dumelwago gore bophelo bo bile gona lefaseng (mo e ka bago nywaga e dimilione tše dikete tše 4). Ka fao tharollo ya tharollo ke gore mehuta ka moka ya sebopego sa diphoofolo le dihlopha tše kgolo di tšweletše ka nako ye kopana gakaakaa, eupša ga go na bagologolo ba diphoofolo tše pele ga fao, gomme ga go na dibopego tše mpsha tšeo di tšweletšego ga e sa le go tloga ka nako yeo. Se ga se swane le mohlala wa tlhagelelo. Ke se se fapanego ka mo go feletšego le seo o bego o tla se letela.

     Bjale taba ye e ka hlaloswa bjang go ya ka pono ya tlholo? Kwešišo ya ka ke gore go thuthupa ga Cambrian go šupa tlholo, ke gore ka fao se sengwe le se sengwe se hlotšwego ka pela. Lega go le bjalo, seo ga se bolele gore diphedi tše dingwe tše bjalo ka diphoofolo tša naga le dinonyana di bopilwe ka morago kudu. Ga go bjalo, eupša diphoofolo ka moka le dimela di hlotšwe ka nako e tee gomme gape di phetše ka nako e tee lefaseng, eupša fela ka diphapošing tše di fapanego tša ikholotši (lewatle, mogwapo, naga, mafelo a naga ya godimo...). Gaešita le lehono, batho le diamusi tša lefaseng ga di dule mafelong a swanago le a diphoofolo tša ka lewatleng. Go sego bjalo ba be ba tla nwelela gatee-tee. Ka mo go swanago, diphoofolo tša lewatle, tšeo go thwego ke baemedi ba nako ya Cambrian go thwe di bile bjalo, di be di ka se kgone go phela lefaseng go etša ge diamusi tša lefaseng le batho ba phela. Ba be ba tla hwa kapejana kudu.

O hlatsela bjang gore nywaga e dimilione e le therešo

Selo sa bohlokwa kudu sa morago kgopolong ya tlhagelelo ke kakanyo ya nywaga e dimilione. Ga di hlatsele gore kgopolo ya tlhagelelo e le therešo, eupša bo-ra-tlhagelelo ba lebelela nywaga e dimilione e le bohlatse bjo bobotse kudu bja go botega ga kgopolo ya tlhagelelo. Ba nagana gore, ge ba fiwa nako ye e lekanego, se sengwe le se sengwe se a kgonega: go belegwa ga bophelo le bohwa bja mehuta ka moka ya bjale go tšwa seleng ya mathomo ya pele. Ka fao kanegelong ya dinaane, ge ngwanenyana a atla segwagwa, se fetoga kgošana. Le ge go le bjalo, ge o ka dumelela nako ye e lekanego, ke gore mengwaga ye dimilione tše 300, selo se se swanago se fetoga saense, ka gobane ka nako yeo borasaense ba dumela gore segwagwa se fetogile motho. Ye ke tsela yeo bo-ra-tlhagelelo ba neago nako dithoto tše di phagametšego tlhago, ka ge go ka thwe.

    Eupša go bjang? Re lebelela mafelo a mabedi ao a amanago le hlogotaba ye: dikelo tše di dirilwego ka maswika le seelo sa go bopša ga dipeeletšo. Tše ke dilo tše bohlokwa tšeo o swanetšego go di hwetša mo lefelong le.

1. Ditekanyo tše di dirilwego ka maswika. Bo-ra-tlhagelelo ba nagana gore e nngwe ya bohlatse bjo bobotse kudu bjo bo thekgago nywaga e dimilione ke dikelo tšeo di dirilwego maswikeng a radioactive. Go ithekgile ka maswika, go phethilwe ka gore lefase le na le nywaga e dimilione tše dikete.

    Na maswika a hlatsela gore Lefase le na le nywaga e dimilione tše dikete? Ga ba hlatsele. Maswika a ga a na pego ya mengwaga ya ona; ke feela ditekanyetšo tša tšona tšeo di ka lekantšhwago gomme go tšwa go yona go dirilwe diphetho tša nako e telele. Lega go le bjalo, go na le dithai tše dintši tabeng ya go ela radioactivity ya maswika, tšeo re tlago go gatelela tše sego kae tša tšona. Ditekanyetšo tša maswika di ka lekantšhwa ka nepo, eupša go a belaetšago go di tswalanya le mengwaga ya maswika.

Ditekanyetšo dikarolong tše di fapanego tša maswika . Se sengwe se bohlokwa seo se swanetšego go elwa hloko ke gore dipoelo tše di fapanego di ka hwetšwa go tšwa dikarolong tše di fapanego tša maswika a radioactive, ke gore ditekanyetšo tše di fapanego, tšeo gape di bolelago mengwaga ye e fapanego. Ka mohlala, dipoelo tše mmalwa tše di fapanego di hweditšwe go tšwa go meteorite ye e tsebegago ya Allende, ka mengwaga ya go tloga go dimilione tše 4480 go ya go dimilione tše 10400 tša mengwaga. Sebakeng se senyenyane kudu, seripa se se swanago ka fao se ka ba le ditekanyetšo tše di fapanego. Mohlala o bontšha gape kamoo dikelo tša radioactivity di šikinyegago ka gona. Karolo e nngwe ya leswika le tee e ka ba bjang e kgolo ka nywaga e dimilione tše dikete go feta karolo e nngwe? Motho yo mongwe le yo mongwe o kwešiša gore phetho e bjalo e ka se ke ya botwa. Ga go na bonnete bja go tswalanya ditekanyetšo tša maswika le mengwaga ya ona.

Mengwaga ya botšofadi ya maswika a mafsa . Ge go tliwa mekgweng yeo e theilwego godimo ga radioactivity, e ka lekwa ka tirišo. Se se tloga se le bjalo ge e ba bo-rathutamahlale ba tseba motsotso wa kgonthe wa go kristaloga ga leswika. Ge e ba ba tseba motsotso wa kgonthe wa go kristaloga ga leswika, dikelo tša radioactivity di swanetše go thekga tsebišo ye.

    Ditekanyo tša radioactivity di sepetše bjang tekong ye? E sego gabotse kudu. Go na le mehlala e mmalwa ya kamoo nywaga ya dimilione, gaešita le e dimilione tše dikete e lekantšwego ka gona go tšwa maswikeng a mafsa. Se se bontšha gore ditekanyetšo tša maswika ga se tša swanela go ba le selo le ge e le sefe seo se sepedišanago le nywaga ya ona ya kgonthe. Ba bile le dielemente tša morwedi go tlaleletša go dielemente tša mma go tloga mathomong, e lego seo se dirago gore dikelo di se tshepagale. Mehlala e mengwe še:

• Mohlala o mongwe ke dikelo tšeo di dirilwego ka morago ga go thuthupa ga thabamollo ya St. Helens - thabamollo ye ya seleteng sa Washington, USA, e thuthupile ka 1980. Lefsika le tee go tšwa go go thuthupa mo le ile la išwa laboratoring ya semmušo go bona mengwaga ya yona. Ke mengwaga ya leswika e be e le ofe? E be e le nywaga e dimilione tše 2,8! Se se bontšha kamoo boikemišetšo bja nywaga e bego e fošagetše ka gona. Sampole e be e šetše e na le dielemente tša morwedi, ka fao go a kgonega go maswika a mangwe. Ditekanyetšo ga se gore di bontšha mengwaga ya kgonthe ya maswika.

• Mohlala o mongwe ke maswika a igneous (Mount Ngauruhoe ka New Zealand) ao a bego a tsebja ka gore a kristale go tšwa go seretse se segolo mengwageng ye 25-50 fela ye e fetilego ka lebaka la go thuthupa ga thabamollo. Ka gona ka morago ga yona go be go e-na le dilo tšeo di hlokometšwego ke dihlatse tšeo di bonego ka mahlo.

      Disampole tša maswika a di ile tša romelwa bakeng sa go bea nako go e nngwe ya dilaboratori tša go bea nako tša kgwebo tšeo di hlompšhago kudu (Geochron Laboratories, Cambridge, Massachusetts). Mafelelo e bile afe? Ka mokgwa wa potasiamo-argon, mengwaga ya dišupo e be e fapana magareng ga mengwaga ye 270,000 le dimilione tše 3.5, le ge e le gore maswika a be a tsebja gore a kristale go tšwa go seretse se segolo mengwageng ye 25-50 fela ye e fetilego. Isochron ya lloto-lloto e ile ya nea nywaga ya nywaga e dimilione tše dikete tše 3,9, isochron ya rubidium-strontium nywaga e dimilione tše 133 gomme isochron ya samarium-neodymium e ile ya nea nywaga e dimilione tše 197. Mohlala o bontšha go se tshepagale ga mekgwa ya radioactive le ka fao maswika a ka bago le dielemente tša morwedi go tloga mathomong.

• Ge go tliwa tabeng ya dilo tšeo di utolotšwego tšeo di tswalanago le batho, tše mmalwa tša tšona di theilwe mokgweng wa potasiamo-argon. Go ra gore phetho ya mengwaga ya potasiamo-argon e dirilwe godimo ga leswika kgauswi le fossil, gomme mengwaga ya fossil ya motho le yona e beilwe go tšwa go yona.

    Lega go le bjalo, mohlala wo o latelago o bontšha kamoo mokgwa wo o sa botegego ka gona. Sampole ya mathomo ya leswika e file sephetho sa mengwaga ye e sego ka fase ga dimilione tše 220. Ka gona ge difosele tše mmalwa tša batho tšeo di lebelelwago e le tša kgale di beilwe ka go diriša mokgwa wo, nywaga ye e swanetše go belaelwa. Mohlala wa peleng o bontšhitše gape kamoo go ikemišetša ga nywaga ya maswika a mafsa go ka sepelego ka gona ka nywaga e dimilione ge go dirišwa mokgwa wo.

Ka kgopolo, mokgwa wa potasiamo-argon o ka šomišwa go bea nako ya maswika a mannyane, eupša gaešita le mokgwa wo o ka šomišwa go bea nako ya difosele ka botšona. “Monna wa 1470” wa bogologolo yo a utolotšwego ke Richard Leakey o ile a ikemišetša go ba le nywaga e dimilione tše 2,6 ka mokgwa wo. Moprofesara E. T. Hall, yo a ilego a laola nywaga, o boletše gore tshekatsheko ya mathomo ya sampole ya leswika e ile ya nea mafelelo a sa kgonegego a nywaga e dimilione tše 220. Sephetho se se ile sa ganwa, ka gobane se be se sa dumelelane le kgopolo ya tlhagelelo, gomme ka fao go ile gwa sekasekwa sampole ye nngwe. Sephetho sa tshekatsheko ya bobedi e bile mengwaga ye dimilione tše 2,6 ye e "swanetšego". Mengwaga yeo e beilwego letšatšikgwedi bakeng sa dišupo tša selo se se swanago seo se hweditšwego ka morago e fapane magareng ga nywaga e 290 000 le e 19 500 000. Ka gona, mokgwa wa potasiamo-argon ga o bonagale o ka botwa ka mo go kgethegilego, gomme le tsela yeo banyakišiši ba tlhagelelo ba hlathollago dipoelo ka yona ga e bonagale. (5) .

Ge mekgwa e thulana . Bjalo ka ge go boletšwe, dikelo tšeo di tšerwego maswikeng di ka lekwa. Ntlha ye nngwe ya mathomo ya se ke dikelo tše di dirilwego ka maswika a mafsa, ke gore dikelo tšeo go tšona motsotso wa nnete wa go kristaloga ga maswika o tsebjago. Le ge go le bjalo, mehlala ya peleng e bontšhitše gore mekgwa ye ga e fete teko ye gabotse kudu. Maswika a mafsa goba a mafsa ka mo go lekanego a file nywaga ya dimilione, gaešita le nywaga e dimilione tše dikete, ka gona mekgwa e fošitše kudu.

    Ntlha ye nngwe ya mathomo ya go dira diteko tša dikelo tše di dirilwego go tšwa maswikeng ke go di bapetša le mekgwa ye mengwe, kudukudu mokgwa wa radiocarbon. Go na le mehlala ye e kgahlišago ya se, yeo ye e latelago e lego ye botse kudu. E bolela ka sehlare seo se bego se boletšwe ka radiocarbon gore se na le mengwaga ye dikete fela, eupša leswika leo le se dikologilego le beotšwe gore le na le mengwaga ye e fihlago go dimilione tše 250. Lega go le bjalo, kota e be e le ka gare ga leswika, ka gona e swanetše go ba e bile gona pele leswika le ka kristale. Sehlare se swanetše go ba se segolo go feta leswika leo le kristaletšwego go se dikologa. Se se ka kgonega bjang? Kgonagalo e nnoši ke gore mekgwa ya radioactivity, kudukudu dikelo tšeo di dirilwego ka maswika, di fošitše kudu. Ga go na kgetho e nngwe:

Re phatlaladitše dipego tše di tletšego tšeo go tšona sehlare seo se hweditšwego ka leswikeng la mohlaba la mengwaga ye dimilione tše 250" goba ka leswikeng la thabamollo "le mengwaga ye dimilione tše masome" se amogetšego fela mengwaga ye dikete ka go ikemišetša ga mengwaga ya radiocarbon. Ge... Ditsebi tša thutafase di tšea dišupo tša leswika la thabamollo, leo le tsebjago gore le thuthupile go tšwa thabamollo mehleng ya histori, gomme di di romela dilaboratoring tša maemo a godimo tša go dira phetho ya mengwaga ya radiometric, "go ikemišetša ga mengwaga" mo e nyakilego go ba ka go se fetoge go fa sephetho sa mengwaga ye dimilione. Se se šišinya ka maatla gore dikakanyo tšeo di lego motheo wa boikemišetšo bja mengwaga ga se tša nepagala. (6) .

Mohlala o mongwe o tšwela pele ka sehlogo se se swanago. E bolela ka sehlare seo se bego se epetšwe moela wa seretse se segolo. Sehlare le basalt yeo e se dikologilego di ile tša amogela nywaga e fapanego kudu:

Kua Australia, sehlare seo se hweditšwego ka gare ga basalt ya Tertiary se be se epetšwe gabotse ka gare ga phallo ya seretse se segolo seo se bopilwego ke basalt, ka gobane se be se tšhumilwe ka go kgomagana le seretse se segolo sa mollo. Kota e be e "beilwe letšatšikgwedi" ka tshekatsheko ya radiocarbon gore e na le mengwaga ye e ka bago 45,000, eupša basalt e be e "betšwe letšatšikgwedi" ka mokgwa wa potasiamo-argon go fihla go mengwaga ye dimilione tše 45. (7) .

2. Stratification sekhahla - butle kapa ka potlako? Kgopolo e nngwe ya setlogo yeo e lego ka morago ga nywaga e dimilione ke gore dillaga tšeo di lego lefaseng di kgobokeditšwe godimo ga tše dingwe ka ditshepedišo tšeo di tšeago nywaga e dimilione. Kgopolo ye e tlišitšwe ke Charles Lyell lekgolong la bo-19 la nywaga. Ka mohlala, Darwin o ile a ithekga ka mohlala wa kgopolo wo o tšweleditšwego ke Lyell. Ka go realo, ka pukung ya gagwe ya On the Origin of Species, o ngwadile ka fao dikgopolo tša Lyell di mo kgomilego ka gona (letl. 422): "Mang le mang yo a sa amogelego botelele bjo bo sa felego bja mehla ye e fetilego ka morago ga go bala mošomo wo o kgahlišago wa Mohlomphegi Charles Lyell wa 'Principles of Geology' – yeo." boradihistori ba ka moso ka nnete ba tla lemoga bjalo ka bao ba tlišitšego phetogo lefapheng la mahlale a tlhago – o tla dira gabotse ge a beela puku ye ya ka ka thoko gateetee".

    Eupša na di- strata di bopilwe ka go nanya? Ge Charles Lyell a bea pele kgopolo ya gore strata ke mafelelo a ditshepedišo tše di nanyago, mabaka a mmalwa a bolela kgahlanong le se. Mehlala e sego kae še

Difosele tša batho le dithoto . Se sengwe se se kgahlišago seo se hweditšwego ke gore difosele tša batho le dithoto di hweditšwe le ka gare ga maswika le dikarolo tša khapone (Glashouver, WJJ, So entstand die Welt, Hänssler, 1980, maq. 115-6; Bowden, M., Ape-men-Fact goba Fallacy ?Sovereign Publications, 1981 / Barnes, F. A., Taba ya Marapo a Lefsika, Leganata/Hlakola, 1975, letl. 36-39). Ka mo go swanago, dilo tša batho tša go swana le matamo di hweditšwe ka gare ga strata tšeo di arotšwego bjalo ka malahla. Ka pukung ya gagwe ya Time Upside Down (1981), Erich A. von Frange o lokeleditše dilo tše dingwe tšeo di hwetšwago malahlang. Tše di akaretša cube e nyenyane ya tšhipi, hamore ya tšhipi, sedirišwa sa tšhipi, sepekere, sebjana sa tšhipi sa sebopego sa tšhipi, tšhipi, lerapo la mohlagare la ngwana, legata la motho, mararo a mabedi a motho, leoto la motho leo le dirilwego fossil.

   Se se bolela’ng? E bontšha gore di- strata tšeo di lebelelwago e le tša bogologolo, ge e le gabotse, di na le nywaga-kete e sego kae feela gomme di be di ka se tšee nako e telele gore di bopege. Kgopolo ya Lyell ya go kgoboketšwa ga strata godimo ga e nngwe le e nngwe ka nywaga e dimilione e ka se sware therešo. Ke mo go kwagalago go dumela gore bontši bja di- strata tše, tšeo di ilego tša lebelelwa e le tša nywaga e dimilione tše makgolo, di ile tša bopega masetla-pelong a bjalo ka Meetse-fula ka lebelo le legolo le nywaga-kete e sego kae feela e fetilego. Bo-ra-tlhagelelo ka bobona ga ba dumele gore batho ba phetše nywaga e dimilione tše masome goba e makgolo e fetilego.

Ga go na kgogolego ya mmu . Ge o lebelela Grand Canyon le mafelo a mangwe a magolo a tlhago, ka mohlala, o ka bona strata ka godimo ga e nngwe le e nngwe. Eupša ge go e-na le go swana mo gontši kua Grand Canyon le mafelong a mangwe, na kgogolego ya mmu e a bonagala magareng ga maemo a?

    Karabo e molaleng: aowa. Kgogolego ya mmu ga e hwetšwe ka Grand Canyon goba kae goba kae. Ka mo go fapanego, go bonagala gore di- strata di kgokagane ka mo go swanago kudu le gore di bopilwe godimo ga e nngwe le e nngwe ntle le go kgaotša. Didirišwa tša go dirišana tša dillaga di swanetše go ba tše di nago le mapheko kudu le go se lekalekane kae le kae ge e ba kgogolego ya mmu e be e di amile ka nako ye telele, eupša se ga se bjalo. Ka mohlala, pula e tee e kgolo e nnoši e ka dira dipharo tše di tseneletšego ka godimo ga dipeeletšo, re sa bolele ka nywaga e dimilione ya go pepentšhwa kgogolego ya mmu.

    Tlhaloso ye kaone ya go bopša ga dipeeletšo ke gore di bopilwe ka nako ye kopana, matšatši a mmalwa fela goba dibeke ka bontši. Nywaga e dimilione e ka se be therešo. Gaešita le mehleng ya mehleng yeno, go lemogilwe gore, ka mohlala, legato la leswika la mohlaba la botenya bja metara le ka bopega ka metsotso e 30 go ya go e 60. Tse dingwe ka taba ye mo tsopolong ye e latelago:

   (...) Eupša re hwetša eng go e na le moo?

    'Bothata bjoo dikgoba tše tša sephaphathi di bo hlolago kudukudu mengwageng ye metelele ya thutafase ke go hloka kgogolego ya llaga ya ka fase yeo e letetšwego dikgoba tše.' Go theoša le nywaga e dimilione tše dintši yeo e akanyetšwago bakeng sa diphapano tše, o be o tla letela kgogolego e bonagalago e sa laolegego, gomme dikgoba ga se tša swanela go ba sephaphathi le gatee.

  (...) Ngaka Roth o hlaloša go ya pele bjalo ka:

    'Phapano ye e makatšago magareng ga mokgwa wa sephaphathi wa dillaga, kudukudu ditlhora tša dillaga tša ka fase tša diparaconforities tše ntši, ge di bapetšwa le topography ye e gogolegilego ye e sa laolegego kudu ya bokagodimo bja bjale bja selete, e bontšha bothata bjo diphapano tše di bo hlolago bakeng sa mengwaga ye metelele ya thutafase.' Ge e ba nywaga e dimilione tše dintši e be e diregile e le ka kgonthe, ke ka baka la’ng ditlhora tša di- underlayers di se tšeo di sa laolegego kudu go etša ge go le bjalo ka topography ya gona bjale ya tikologo? Go bonagala eka mengwaga ye dimilione yeo e šišintšwego bakeng sa kholomo ya thutafase ga se ya ka ya direga. Go feta moo, ge e ba nako ya thutafase e hlaela lefelong le tee, gona e hlaela go dikologa lefase ka moka.’ (8) .

Strata e ile ya bopega ka pela mehleng ya mehleng yeno . Ge go be go naganwa gore maemo a bopilwe ka go nanya ka mengwaga ye dimilione go ya ka dithuto tša Charles Lyell, go na le dilo tše mmalwa tše di šomago tšeo di hlokometšwego kgahlanong le yona, moo maemo a bopilwego ka pela. Ka mohlala, mabapi le go thuthupa ga thabamollo ya St. Helena ka 1980, letoto la strata tše di lekelelanago tšeo di nago le botenya bja dimithara tše fetago tše lekgolo di ile tša bopega, gomme ka dibeke tše sego kae feela. Ga se gwa tšea mengwaga ye dimilione, eupša ka matšatši a mmalwa di-strata di ile tša kgoboketšwa godimo ga tše dingwe. Seo gape se bego se makatša e bile gore ka morago go ile gwa bopša moedi lefelong lona leo, gomme meetse a thoma go elela ka go lona. Gaešita le tshepedišo ye ga se ya tšea nywaga e dimilione, go etša ge diithuti tša tlhagelelo di be di tla nagana, eupša dilo ka moka di diregile ka dibeke tše sego kae. Go swanetše go tšewa gore, ka mohlala, Grand Canyon le dibopego tše dingwe tše mmalwa tše dikgolo tša tlhago di thomile ditshepedišong tše di swanago tša ka pela.

    Sehlakahlakeng sa Surtsey ke taba e nngwe e swanago. Sehlakahlakeng se se belegwe ka baka la go thuthupa ga thabamollo ka tlase ga meetse ka 1963. Ka Pherekgong 2006, makasine wa New Scientist o boletše kamoo megogo, mekoti le dibopego tše dingwe tša naga di tšweletšego ka gona sehlakahlakeng se ka nywaga ya ka tlase ga e lesome. Ga se gwa tšea nywaga e dimilione goba gaešita le dikete:

Megogo, mekoti le dibopego tše dingwe tša fase, tšeo gantši di tšeago mengwaga ye dikete tše masome goba dimilione go bopega, di makaditše banyakišiši ba thutafase ka lebaka la gore di hlotšwe ka mengwaga ya ka fase ga ye lesome. (9) .

Difosele tša kutu ye telele ya mohlare, difosele tša dinosaur le difosele tše dingwe ka gare ga strata ke seripa se tee sa bohlatse kgahlanong le kgopolo yeo ya gore strata di bopilwe ka go nanya le ka mengwaga ye dimilione. Difosele tša kutu ya mehlare di hweditšwe go tšwa dikarolong tše di fapanego tša lefase, tšeo di atologelago ka gare ga maemo a mmalwa a go fapana. Seswantšho sa kgale sa moepo wa malahla wa Saint-Etienne kua Fora se bontšha kamoo dikutu tše hlano tša dihlare tšeo di nago le mafsika di tsenelelago ka gona e nngwe le e nngwe ya dillaga tše ka bago tše lesome goba go feta moo. Ka mo go swanago, kutu ya sehlare ya botelele bja dimithara tše 24 e hweditšwe kgaufsi le Edinburgh, yeo e ilego ya feta dillaga tše fetago tše lesome, gomme selo se sengwe le se sengwe se bontšha gore kutu yeo e ile ya išwa ka pela lefelong la yona. Go ya ka pono ya tlhagelelo, strata e swanetše go ba le mengwaga ye dimilione, eupša go sa šetšwe se sengwe le se sengwe, dikutu tša mehlare di atologela ka gare ga strata tše tša "dimilione tša mengwaga".

    Mohlala wo o latelago o bontšha ka fao go nago le bothata ka gona go kgomarela go stratification ya go nanya mo mengwageng ye dimilione. Dihlare di swanetše go ba di ile tša epelwa ka pela, go sego bjalo difosele tša tšona di be di ka se be gona lehono. Go bjalo le ka difosele tše dingwe tšeo di hwetšwago mobung:

Ka ge a rutegile ka mokgwa o tiilego wa Lyell’s uniformitarianism, Derek ager, moprofesara emeritus wa thutafase Kholetšheng ya Yunibesithi ya Swansea, o hlalosa dikutu tše dingwe tša dihlare tša mešaletša ya mešaletša e mentši ka pukung ya gagwe ka mehlala. "Ge palomoka ya botenya bja peeletšo ya malahla ya British Coal Measures e akanyetšwa go dimithara tše 1000, le gore e be e tla bopša ka mengwaga ye e ka bago dimilione tše 10, gona poloko ya sehlare sa botelele bja dimithara tše 10 e be e tla tšea mengwaga ye 100,000, re tšea gore seo." stratification e diregile ka lebelo le le sa fetogego.Seo e tla ba go segiša.Ka go fapana le moo, ge nkabe sehlare sa botelele bja dimithara tše 10 se bolokilwe ka mengwaga ye 10, se se be se tla bolela dikhilomithara tše 1000 ka mengwaga ye milione goba dikhilomithara tše 10 000 ka mengwaga ye dimilione tše 10. Se se no swana le go segiša, gomme re ka se pheme go fihla phethong ya gore ka nnete stratification e diregile ka pela kudu ka dinako tše dingwe... (10)

Ka gona, go tšwelela ka lebelo ga difosele tša kutu ya dihlare le difosele tše dingwe go bolela’ng? Tlhaloso e kaone ke masetla-pelo a tšhoganetšo, ao a hlalosago bobedi go tšwelela ka lebelo ga dipeeletšo le difosele tšeo di lego go tšona. Ka mohlala, se se ka direga Meetse-fula. Ke mo go kgahlišago gore bo-rathutamahlale ba mmalwa ba thomile go amogela masetla-pelo nakong e fetilego, gomme ba se sa tšea gabohwefo gore dilo ka moka di diregile ka lebelo le le sa fetogego ka nywaga e dimilione. Bohlatse bo thekga kudu dikotsi go feta ditshepedišo tše di nanyago. Stephen Jay Gould, e lego setsebi se se tumilego sa moila-Modimo sa tša dilo tša kgale o šupa nyakišišo ya Lyell:

Charles Lyell e be e le ramolao ka profešene... [gomme o ile a] retologela go mekgwa ye mebedi ya bohwirihwiri go hloma dipono tša gagwe tša go swana bjalo ka thutafase e nnoši ya nnete. Sa mathomo, o ile a hloma mannequin ya lehlaka gore a e senye... Ge e le gabotse, bathekgi ba masetla-pelo ba be ba lebane kudu le go dira diteko go feta Lyell. Ka kgonthe, dilo tša thutafase di bonala di nyaka dikotsi tša tlhago: maswika a arogane e bile a sothegile; diphedi ka moka di fedišitšwe. Go hlokomologa ponagatšo ye ya kgonthe, Lyell o ile a tšeela bohlatse legato ka boikgopolelo bja gagwe. Sa bobedi, go swana ga Lyell ke tlhakatlhakano ya ditleleimi...

 ... Lyell e be e se knight ye e hlwekilego ya therešo le mošomo wa tšhemo, eupša e be e le mophatlalatši wa ka boomo wa kgopolo ye e loyago le ye e kgethegilego yeo e tsemilego ka gare ga boemo bjo bo sa fetogego bja modikologo wa nako. Ka bokgoni bja gagwe bja go bolela, o ile a leka go lekantšha kgopolo ya gagwe le go ba le tlhaologanyo le potego. (11) .

Bjalo ka ge go boletšwe, tsela e nngwe yeo e ka bago gona kudu bakeng sa go belegwa ga bontši bja strata ke masetla-pelo a swanago le Meetse-fula. Seo tšhateng ya thutafase se hlalošwago ke nywaga e dimilione, goba mohlomongwe masetla-pelo a mantši, ka moka se ka bakwa ke masetla-pelo a tee le a swanago: Meetse-fula. E ka hlaloša tshenyo ya di-dinosaur, go ba gona ga difosele le diponagalo tše dingwe tše ntši tšeo di hlokometšwego mobung.

    Ka mohlala, gantši di- dinosaur di hwetšwa ka gare ga maswika a thata, gomme go ka tšea nywaga e mentši go ntšha fossil e tee leswikeng. Eupša ba ile ba tsena bjang ka gare ga maswika a thata? Tlhaloso e nnoši e kwagalago ke gore leraga le boleta le ile la tsena godimo ga tšona gomme ka morago la thatafala. Selo sa mohuta wo ga se direge kae goba kae lehono, eupša masetlapelong a go swana le mafula, go be go tla kgonega. Ke mo go lemogegago gore dipego tša bogologolo tše e nyakilego go ba tše 500 di hweditšwe lefaseng ka bophara, tšeo go ya ka tšona go bilego le Meetse-fula Lefaseng.

     Mabaka a mabotse a go bolela gore masetla-pelo a bakilwe ke Meetse-fula ka mo go kgethegilego gape ke taba ya gore dilo tše di tšholotšwego ka lewatleng di tlwaelegile lefaseng ka bophara, bjalo ka ge ditsopolo tše di latelago di bontšha. Ya pele ya ditlhaloso e tšwa pukung ya James Hutton, tatago thutafase, ya nywageng e fetago e 200 e fetilego:

Re swanetše go phetha ka gore dillaga ka moka tša lefase (...) di bopilwe ke santa le magakabje ao a bego a kgobokane mo fase ga lewatle, dikgapetla tša dikhrustasia le dilo tša dikorale, mmu le letsopa. (J. Hutton, Teori ya Lefase l, 26. 1785)

J. S. Shelton: Dikontinenteng, maswika a sedimentary a lewatle a tlwaelegile kudu e bile a atile go feta maswika a mangwe ka moka a sedimentary ge a kopantšwe. Ye ke e nngwe ya dintlha tšeo tše bonolo tšeo di nyakago tlhaloso, e le pelong ya selo se sengwe le se sengwe seo se tswalanago le maiteko a tšwelago pele a motho a go kwešiša thutafase yeo e fetogago ya nako e fetilego ya thutafase. (J. S. Shelton: Thutafase e bontšhitšwe)

Pontšo ye nngwe ya Meetsefula ke go ba gona ga difosele tša lewatle dithabeng tše di phagamego tša go swana le Himalaya, Alps le Andes. Mehlala e mengwe yeo e tšwago dipukung tša bo-rathutamahlale le tša thutafase ka noši ke še:

Ge a be a sepela ka sekepe sa Beagle Darwin ka boyena o ile a hwetša dikgopa tša lewatle tšeo di nago le mešaletša go tšwa godimo Dithabeng tša Andean. E bontšha gore, seo bjale e lego thaba se kile sa ba ka tlase ga meetse. (Jerry A. Coyne: Miksi evoluutio on totta [Ke ka baka la’ng tlhagelelo e le therešo], letl. 127)

Go na le lebaka la go lebelela ka kelohloko tlhago ya mathomo ya maswika methaleng ya dithaba. E bonwa gabotse dithabeng tša Alps, dithabeng tša Alps tša kalaka tša ka leboa, seo se bitšwago lefelo la Helvetian. Kalaka ke sedirišwa se segolo sa leswika. Ge re lebelela leswika mo mabopong a go theoga goba godimo ga thaba - ge re be re na le maatla a go namela godimo kua - re tla feleletša re hweditše mašaledi a diphoofolo a fossilized, difosele tša diphoofolo, ka gare ga lona. Gantši di senyegile kudu eupša go a kgonega go hwetša diripana tše di lemogegago. Difosele tšeo ka moka ke dikgapetla tša kalaka goba marapo a dibopiwa tša ka lewatleng. Gare ga tšona go na le di- ammonite tša go ba le ditlhale tša go dikologa, gomme kudu-kudu bontši bja di-clam tša dikgapetla tše pedi. (...) Mmadi a ka ipotšiša mo nakong ye gore go ra go reng gore methaladi ya dithaba e swere dilo tše dintši gakaakaa tše di tšholotšwego, tšeo gape di ka hwetšwago di arotšwe ka maemo ka tlase ga lewatle. (letl. 236,237 "Muttuva maa", Pentti Eskola) .

Harutaka Sakai go tšwa Yunibesithing ya Japane kua Kyushu ka nywaga e mentši e nyakišišitše ka difosele tše tša lewatle Dithabeng tša Himalaya. Yena le sehlopha sa gagwe ba lokeleditše aquarium ka moka go tšwa nakong ya Mesozoic. Dilili tša lewatle tše di fokolago, tšeo di lekanago le di-urchin tša bjale tša lewatle le dinaledi tša lewatle, di hwetšwa mabotong a maswika a dikhilomithara tše fetago tše tharo ka godimo ga bophagamo bja lewatle. Ammonites, belemnites, dikorale le plankton di hwetšwa bjalo ka difosele maswikeng a dithaba (...)

   Bophagamong bja dikhilomithara tše pedi, ditsebi tša thutafase di ile tša hwetša mohlala wo o tlogetšwego ke lewatle ka bolona. Bokagodimo bja yona bja leswika bjo bo swanago le maphoto bo sepelelana le dibopego tšeo di dulago ka lešabašabeng go tšwa maphotong a meetse a tlase. Gaešita le go tšwa ntlheng ya Everest, go hwetšwa dithipa tše serolane tša kalaka, tšeo di ilego tša tšwelela ka tlase ga meetse go tšwa mašaledi a diphoofolo tše di sa balegego tša ka lewatleng. ("Maapallo ihmeiden planeetta", leq. 55)

O lokafatša bjang go ba gona ga bophelo Lefaseng ka nywaga e dimilione?

Dilo tše pedi di rotošitšwe ka godimo tšeo di šomišwago go hlatsela dinako tša mengwaga ye dimilione: dikelo tša maswika a radioactive le seelo sa stratification. Go ile gwa hwetšwa gore ga go le o tee wa bona yo a ilego a hlatsela gore dinako tše telele tšeo ke therešo. Bothata bja dikelo tšeo di dirilwego maswikeng ke gore maswika a mafsa ka mo go feletšego a šetše a na le dielemente tša morwedi gomme ka go rialo a bonala a tšofetše. Le gona di- strata ga di bolele ka nywaga e dimilione ka gobane dithoto tša batho, gaešita le mašaledi a batho a mešaletša, di hweditšwe ka gare ga di- strata tšeo di bego di lebelelwa e le tša bogologolo, le ka gobane go na le bohlatse lehono bja go kgoboketšwa ka lebelo ga di- strata godimo ga tše dingwe. Go bonolo go belaela nywaga e dimilione ge re lebelela ditherešo tše.

    Go thwe’ng ka ponagalo ya bophelo lefaseng? Re botšwa leboelela mananeong a tlhago, dipukung tša sekolo le mafelong a mangwe gore bophelo bjo bo raraganego bo bile gona lefaseng ka nywaga e dimilione tše makgolo. Na pono ye e swanetše go botwa? Tabeng ye, o swanetše go ela hloko dintlha tše di latelago:

Ga go na motho yo a ka tsebago nywaga ya difosele . Sa pele, tlhokomelo e swanetše go lebišwa go difosele. Ke bona feela mašaledi a bophelo bja nakong e fetilego, gomme ga re na dilo tše dingwe tšeo di hwetšagalago.

     Eupša na go a kgonega go tseba go tšwa go difosele nywaga ya tšona e nepagetšego? Na go a kgonega go tseba gore fossil e nngwe e kgale kudu goba e nyenyane go feta e nngwe? Karabo e molaleng: ga go kgonege go hlatha se. Ge fossil efe goba efe e epilwe ka ntle ga mmu, mohlala, lerapo la dinosaur goba fossil ya trilobite, ga go na pego ya mengwaga ya yona le gore e be e phela neng mo lefaseng. Re ka se kgone go lemoga tsebišo e bjalo go yona. Mang le mang yo a topago fossil a ka lemoga se. (Go bjalo le ka mohlala diswantšho tša magaga. Banyakišiši ba bangwe ba ka tšea gore di na le mengwaga ye dikete tše masome, eupša ka botšona ga di bontšhe maswao a bjalo. Ge e le gabotse di ka ba di na le mengwaga ye dikete tše mmalwa fela.)

    Go sa šetšwe selo se sengwe le se sengwe, kgopolo ya motheo kgopolong ya tlhagelelo ke gore nywaga ye e ka tsebja. Gaešita le ge difosele ka botšona di sa bolele goba go bontšha tsebišo le ge e le efe, bo-ra-tlhagelelo ba bantši ba bolela gore ba tseba gore di phetše neng (seo se bitšwago tafola ya mešaletša ya index). Ba nagana gore ba na le tsebišo e tiilego mabapi le megato e nepagetšego ya di- ammonite, di- trilobite, di- dinosaur, diamusi le diphedi tše dingwe Lefaseng, gaešita le ge go sa kgonege go phetha selo le ge e le sefe se se swanago le seo go tšwa difosele le mafelong a tšona a bodulo.

Ga go na monna Lefaseng le yo a tsebago ka mo go lekanego ka maswika le difosele gore a kgone go hlatsela ka tsela le ge e le efe gore mohuta o itšego wa fossil e tloga e le o mogolo goba o monyenyane go feta mohuta o mongwe. Ka mantšu a mangwe, ga go na motho yo a bego a ka hlatsela e le ka kgonthe gore trilobite ya mehleng ya Cambrian ke ya kgale go feta dinosaur ya mehleng ya Cretaceous goba seamuši sa mehleng ya Tertiary. Thutafase ke selo le ge e le sefe ge e se thutamahlale e nepagetšego. (12) .

Ge difosele di epša ka ntle ga mmu, bothata bjo bo swanago bo šoma le go difosele tša mammoth le dinosaur. Go direga ga tšona mo go fapanego lefaseng go ka lokafatšwa bjang ge e ba difosele tša bobedi di le boemong bjo bobotse e bile di le kgaufsi le bokagodimo bja lefase, bjalo ka ge gantši di hwetšwa? Motho a ka bolela bjang gore fossil ya dinosaur e feta mammoth goba fossil ya motho ka nywaga e dimilione tše 65 ge e ba bobedi bja tšona di le boemong bjo bobotse ka mo go swanago? Karabo ke gore ga go na motho yo a nago le tsebišo e bjalo. Mang le mang yo a bolelago ka tsela e fapanego o ya ka lehlakoreng la boikgopolelo.

     Ka gona ke ka baka la’ng bo-rathutamahlale ba baila-Modimo ba dumela gore fossil ya dinosaur e feta bonyenyane fossil ya mammoth ka nywaga e dimilione tše 65? Lebaka le legolo la se ke tšhate ya nako ya thutafase, yeo e lokišitšwego ka ngwagakgolong wa bo-19, ke gore nako ye telele pele ga ge mokgwa wa radiocarbon goba mekgwa ye mengwe ya radioactivity e hlamilwe, mohlala. Mengwaga ya difosele e laolwa motheong wa tšhate ye ya nako, ka lebaka la gore go tšewa gore teori ya Darwin e nepagetše le gore dihlopha tše di fapanego tša mehuta ya diphedi di tšweletše mo Lefaseng ka dinako tše di fapanego. Ka gona go dumelwa gore bophelo bo thomile ka lewatleng, mo e lego gore mathomong go be go e-na le sele e bonolo ya pele, ke moka diphoofolo tša ka tlase ga lewatle di ile tša tšwelela, ke moka ka morago dihlapi, ke moka digwagwa tšeo di dulago moeding wa meetse, ke moka digagabi gomme mafelelong dinonyana le diamusi. Go dumelwa gore tlhagelelo e tšwetše pele ka tatelano ye, . gomme tšhate ya nako ya thutafase e ile ya thalwa lekgolong la bo-19 la nywaga bakeng sa morero wo, yeo gaešita le lehono e laolago ditlhathollo tša nywaga ya difosele ke bo-rathutamahlale ba baila-Modimo. Ga di na lebaka le lengwe la go lokafatša mengwaga ya difosele.

   Ka go rialo tšhate ya nako ya thutafase e theilwe kgopolong ya tlhagelelo ganyenyane-ganyenyane, e lego seemo sa motheo sa pele bakeng sa kgopolo ya tlhagelelo. Lega go le bjalo, bothata ke gore ga go na tlhagelelo ya ganyenyane-ganyenyane yeo e kilego ya bonwa difosele tšeo di bego di tla hlatsela gore tafola ya thutafase e nepagetše. Gaešita le moila-Modimo yo a tsebegago kudu Richard Dawkins o dumetše selo se se swanago ka pukung ya gagwe ya Sokea Kelloseppä (s. 240 241, The Blind Watchmaker): “ Ga e sa le go tloga ka Darwin , bo-ra-tlhagelelo ba be ba tseba gore difosele tšeo di rulagantšwego ka tatelano ya ditiragalo ga se lelokelelo la tše dinyenyane, tšeo di sego gona diphetogo tše di lemogegago. ” Ka mo go swanago, setsebi se se tsebegago sa moila-Modimo sa tša dilo tša kgale Stephen Jay Gould se boletše gore: “Ga ke nyake ka tsela le ge e le efe go nyenyefatša bokgoni bjo bo ka bago gona bja pono ya tlhagelelo ganyenyane-ganyenyane. Ke nyaka go fo hlokomela gore ga se ya ka ya ‘lemogwa’ maswikeng.” (13) (13).

   Go ka phethwa’ng go tšwa go tše di boletšwego ka mo godimo? Ge e le gore ga se gwa ba le tlhabollo ya ganyenyane-ganyenyane, dikakanyo tša mengwaga ya tšhate ya nako ya thutafase le kakanyo ya gore dihlopha tše di fapanego tša mehuta ya diphedi di tšweletše mo Lefaseng ka dinako tše di fapanego di ka belaelwa. Ga go na motheo wa kgopolo e bjalo. Go e na le moo, ke mo go kwagalago kudu go tšea gore dihlopha ka moka tša peleng tša mehuta ya diphedi mathomong di bile lefaseng ka nako e tee, eupša feela ka dikarolong tše di fapanego tša tswalano ya diphedi le tikologo ya tšona, ka gobane tše dingwe tša tšona e bile diphoofolo tša ka lewatleng, tše dingwe e le diphoofolo tša naga, gomme tše dingwe di le magareng. Go tlaleletša, mehuta ye mengwe ya go swana le di-dinosaur le trilobites, tšeo ka bobedi di bego di tšewa bjalo ka difosele tša index, di fedile. Ga go na lebaka la go dumela gore mehuta e mengwe ge e le gabotse ke e megolo goba e nyenyane go feta e mengwe. Ga go na phetho e bjalo yeo e ka dirwago motheong wa difosele.

    Difosele tše di phelago - diphedi tšeo di bego di swanetše go hwa mengwaga ye dimilione ye e fetilego, eupša di hweditšwe di sa phela lehono - le tšona ke bohlatse bja gore mengwaga ye dimilione ga se ya swanela go tshepša. Ge e le gabotse go na le makgolo a difosele tše bjalo. Musiamo wa rathutamahlale wa Mojeremane Dr Joachim Scheven o na le mehlala ya go feta 500 ya mohuta wo wa fossil ye e phelago. Mohlala o mongwe gape ke coelacanth, yeo go bego go dumelwa gore e hwile mengwaga ye dimilione tše 65 ye e fetilego, ke gore ka nako ye tee le di-dinosaur. Lega go le bjalo, hlapi ye e hweditšwe e phela mehleng ya mehleng yeno, ka gona e be e dutše e iphihla kae ka nywaga e dimilione tše 65? Kgetho e nngwe, le yeo e nago le kgonagalo e kgolo, ke gore ga se gwa ka gwa ba le nywaga e dimilione.

Ke ka baka la’ng di- dinosaur di be di sa phele nywageng e dimilione e fetilego ? Ditemana tše di fetilego di bontšhitše gore ga go kgonege go tseba mengwaga ye e nepagetšego ya difosele. Le gona go ka se hlatselwe gore difosele tša di-trilobite, di-dinosaur goba di-mammoth, ka mohlala, di fapana ka nywaga. Ga go na bohlatse bja mahlale bja se, eupša mehuta ye e ka ba e phetše ka nako e tee mo lefaseng, eupša fela ka diphapošing tša go fapana tša ikholotši, go swana le gape bjale go na le mafelo a lewatle, mogwapo, naga ya godimo le ya dithaba le diphoofolo tša yona le dibjalo.

    Go thwe’ng ka bophelo lefaseng ka nywaga e dimilione, bjalo ka ge re botšwa leboelela mananeong a tlhago goba methopong e mengwe? Taba ye e batamelwa gabotse ka mokgwa wa radiocarbon ka lebaka la gore e ka ela mengwaga ya dišupommu tša diphedi. Ditekanyo tše dingwe ka mekgwa ya radioactive gantši di dirwa go tšwa maswikeng, eupša mokgwa wa radiocarbon o ka šomišwa go dira dikelo thwii go tšwa go difosele. Seripa sa bophelo bja semmušo bja selo se ke mengwaga ye 5730, ka fao ga se ya swanela go direga le gatee ka morago ga mengwaga ye 100,000.

    Go thwe’ng ka di- dinosaur? Kgang e kgolo kudu lefelong le e mabapi le di-dinosaur. Go bonagala di kgahliša batho, gomme ka tšona di lekile go lokafatša nywaga e dimilione mo lefaseng. Ke baebangedi ba bo-ra-tlhagelelo bao ba ba tlišago ge go nyakega ge go tliwa nywageng e dimilione.

   Eupša, eupša. Bjalo ka ge go lemogilwe, go ikemišetša ga mengwaga ya di-dinosaur go theilwe godimo ga tšhate ya nako ya thutafase yeo e kgobokeditšwego ka bo-1800, yeo e hweditšwego e fošagetše ka makga a mmalwa. Ga go na bohlatse bja thutamahlale bja gore di- dinosaur ke tša kgale go feta, mohlala, di- mammoth le diphoofolo tše dingwe tšeo di hwilego. Dipono tše sego kae tše bonolo tšeo di šišinyago gore di- dinosaur ga se tša hwelela nywageng e dimilione e fetilego ke tše le gore mehuta e mentši ya diphedi tša mehleng yeno e phetše ka nako e tee le tšona.

• Mehuta ya diphedi tša sebjalebjale e phetše ka nako e tee le di-dinosaur. Borateori ba tlhagelelo ba dula ba bolela ka mehla ya di-dinosaur ka gobane, go ya ka kgopolo ya tlhagelelo, ba dumela gore dihlopha tše di fapanego tša diphoofolo di tšweletše Lefaseng ka dinako tše di fapanego. Ka mohlala, ba nagana gore dinonyana di tšwa go di-dinosaur, gomme ka baka leo di-dinosaur di swanetše go ba di tšweletše lefaseng pele ga dinonyana. Ka mo go swanago, ba tšea gore diamusi tša mathomo ga se tša tšwelela lefaseng go fihla mafelelong a mehla ya dinosaur.

    Lega go le bjalo, lereo la mehla ya dinosaur le a aroša ka gobane go tšwa go dinosaur strata go hweditšwe mehuta e swanago tlwaa le ya mehleng yeno: khudu, kwena, kgoši boa, squirrel, beaver, badger, hedgehog, shaka, molomo wa meetse, legogo, nose, mussel, . dikorale, alligator, caiman, dinonyana tša sebjalebjale, diamusi. Ka mohlala, go dumelwa gore dinonyana di tšwa go di- dinosaur, eupša dinonyana tše di swanago di hweditšwe ka gare ga di- dinosaur strata go etša ge di le bjalo lehono: dipapagae, matata, di- drake, di- loon, di- flamingo, di- owl, di- penguin, dinonyana tša lebopong, di- albatross, di- cormorrant le di- avocet. Ka 2000, difosele tše di fapanego tše fetago lekgolo tša dinonyana tša mehleng yeno di be di ngwadišitšwe go tšwa go strata ya Cretaceous. Go dikhwetšo tše, di boletšwe mohlala ka pukung ya Carl Werner ya “Living Fossils”. Ka mengwaga ye 14, o ile a dira nyakišišo ka difosele go tloga nakong ya dinosaur, a tlwaelana le dingwalo tša profešenale tša paleontological, . gomme a etela dimusiamo tše 60 tša thutamahlale ya tlhago lefaseng ka bophara, a tšea diswantšho tše ka bago tše 60 000. Ngaka Werner o boletše gore:"Dimusiamo ga di bontšhe difosele tše tša dinonyana tša mehleng yeno, ebile ga di di thale diswantšhong tšeo di bontšhago ditikologo tša dinosaur. Ge e le gabotse, neng le neng ge T. Rex goba Triceratops e swantšhwa pontšhong ya musiamo, matata, di- loon, di- flamingo goba tše dingwe." ya dinonyana tše tše dingwe tša sebjalebjale tšeo di hweditšwego ka gare ga strata ye e swanago le di-dinosaur le tšona di swanetše go swantšhwa.Eupša seo ga se direge.Ga se nke ka bona letata le dinosaur musiamong wa histori ya tlhago, akere?Mphuku?A lepapagai?"

   Ke eng seo se ka ntšhwago go tšwa go tše di boletšwego ka mo godimo? Ruri dinonyana di phetše ka nako e tee le di- dinosaur, gomme ga go na lebaka la go dumela gore go tšwa go yona e be e tla ba nywaga e dimilione tše masome.

    Go thwe’ng ka diamusi? Go ya ka dikakanyetšo tše dingwe, bonyenyane mehuta e 432 ya diamusi e hweditšwe e phela gotee le di-dinosaur ( Kielan-Jaworowska, Z., Kielan, Cifelli, RL, le Luo, ZX, Diamusi go tšwa Mehleng ya Dinosaur: Origins, Evolution and Structure, Columbia Bogatišetšo bja Yunibesithi, NY, 2004) . Ka mo go swanago, marapo a dinosaur a hweditšwe gare ga marapo ao a swanago le marapo a pere, kgomo le nku (Anderson, A., Tourism e wela mohlaselwa wa tyrannosaurus, Nature, 1989, 338, 289 / Dinosaurus e ka ba e hwile ka setu ka morago ga tšohle, 1984, New Scientist, 104, 9.) , ka gona di- dinosaur le diamusi di swanetše go ba di phetše ka nako e tee.

   Go oketša moo, poledišanong ya bidio le Carl Werner, mohlokomedi wa Musiamo wa Utah wa Pele ga Histori, Dr. Donald Burge, o hlalositše gore: “Re hwetša difosele tša diamusi mo e nyakilego go ba diepong tša rena ka moka tša di- dinosaur. Re na le ditone tše lesome tša letsopa la bentonite leo le nago le difosele tša diamusi, gomme re mo tshepedišong ya go di fa banyakišiši ba bangwe. E sego ka lebaka la gore re be re ka se di hwetše di le bohlokwa, eupša ka lebaka la gore bophelo ke bjo bokopana, gomme ga ke ikgethile ka diamusi: ke ikgethile ka digagabi le di-dinosaur”. Mehuta ye ya dipono e bontšha gore mehuta ya diphedi go tšwa dihlopheng ka moka tša diphoofolo e phetše ka nako e tee ka dinako tšohle, eupša fela ka diphapošing tša go fapana tša ikholotši. Tše dingwe tša mehuta ye, go swana le di-dinosaur, di fedile. Gaešita le lehono, mehuta ya diphedi e a hwa.

• Ditlhalenama tše boleta di šupa dinako tše kopana . Pele go boletšwe gore go bewa ga nako ya di- dinosaur go theilwe kudu tšhateng ya nako ya thutafase ya lekgolong la bo-19 la nywaga yeo go yona go dumelwago gore di- dinosaur di fedile nywageng e dimilione tše 65 e fetilego.

   Difosele tša dinosaur le tšona di ka nkga go bola. Jack Horner, e lego rathutamahlale yo a dumelago kgopolong ya tlhagelelo, o boletše mabapi le lefelo le legolo la go utolla dilo tša kgale tša dinosaur gore “marapo ka moka a Hell Creek a a nkga.” Marapo a ka nkga bjang ka morago ga nywaga e dimilione tše masome? Ge nkabe ba tšofetše gakaakaa, ruri monkgo ka moka o be o tla ba tlogetše mo nakong ye.

    Banyakišiši ba swanetše go dira’ng? Go tla ba kaone go tlogela tšhate ya nako ya thutafase yeo e thadilwego lekgolong la bo-19 la nywaga gomme o lebiše tlhokomelo ka go lebanya difosele. Ge e ba go sa na le ditlhalenama tše boleta, diproteine, DNA le radiocarbon tše di šetšego ka go tšona, e ka se be potšišo ya mengwaga ye dimilione. Go ba gona ga dilo tše ka gare ga difosele go laetša dinako tše kopana. Tše ke dimetriki tše botse tša go akanyetša mengwaga ya difosele.

• Ditlhaloso tša didragone. Ba bantši ba bolela gore motho ga se a phela ka nako e tee le di- dinosaur. Lega go le bjalo, go na le ditšhupetšo tše dintši tša didragone setšong sa batho. Leina la dinosaur le hlamilwe ke motho wa mehleng ya Darwin, Richard Owen, ka 1841, eupša ka didragone go boletšwe ka nywaga-kgolo e mentši. Ditshwayotshwayo tše dingwe ka hlogotaba ye ke tše:

Didragone ka dinonwaneng di, ka mo go makatšago, go no swana le diphoofolo tša nnete tšeo di phetšego nakong ye e fetilego. Di swana le digagabi tše kgolo (dinosaur) tšeo di bego di buša naga nako ye telele pele ga ge go thwe motho o tšweletše. Didragone ka kakaretšo di be di lebelelwa e le tše mpe le tše di senyago. Setšhaba se sengwe le se sengwe se be se bolela ka bona dinonwaneng tša sona. ( Saeklopedia ya Puku ya Lefase, Bolumo 5, 1973, s. 265)

Go tloga mathomong a histori ye e ngwadilwego, didragone di tšweletše gohle: dipegong tša mathomo tša Asiria le Babele tša tlhabollo ya tlhabologo, historing ya Sejuda ya Testamente ye Tala, dingwalweng tša kgale tša China le Japane, dinonwaneng tša Gerika, Roma le Bakriste ba pele, ka ditshwantšhišong tša Amerika ya bogologolo, ka dinonwaneng tša Afrika le India. Go thata go hwetša setšhaba seo se bego se sa akaretše didragone historing ya sona ya nonwane...Aristotle, Pliny le bangwadi ba bangwe ba nako ya segologolo ba be ba bolela gore dikanegelo tša didragone di theilwe godimo ga nnete e sego boikgopolelo. (14) .

Beibele e bolela gape leina la drakone makga a mmalwa (mohlala Jobo 30:29: Ke ngwanešo wa didragone, le modirišani wa diphukubje). Tabeng ye, tlhaloso e kgahlišago ka taba ye e ka hwetšwa go rathutamahlale wa moila-Modimo Stephen Jay Gould. O lemogile gore ge puku ya Jobo e bolela ka Behemoth, phoofolo e nnoši yeo tlhalošo ye e swanetšego go yona ke dinosaur ( Pandans Tumme , s. 221, Ordfrontsförlag, 1987). Ka ge e be e le moithuti wa tlhagelelo, o be a dumela gore mongwadi wa puku ya Jobo o swanetše go ba a hweditše tsebo ya gagwe ya mešaletša yeo e utolotšwego. Le ge go le bjalo, ye nngwe ya dipuku tša kgale kudu ka Beibeleng e šupa gabotse ka phoofolo ye e phelago (Jobo 40:15 Bonang bjale behemoth, ye ke e dirilego le wena; e ja bjang bjalo ka pholo...).

   Didragone di tšwelela gape mo bokgabong (www.dinoglyphs.fi). Diswantšho tša didragone di ngwadilwe, mohlala, dikotse tša ntwa (Sutton Hoo) le mekgabišo ya lebota ya dikereke (mohlala, SS Mary le Hardulph, Engelane). Kgorong ya Ishtar motseng wa bogologolo wa Babilona, ​​go tlaleletša go dipoo le ditau, go swantšhwa didragone. Ditiiso tša silindara tša mathomo tša Mesopotamia, didragone tše di nago le mesela ye e nyakilego go ba ye metelele go swana le melala di a tšwelela (Moortgat, A., The art of ancient Mesopotamia, Phaidon Press, London 1969, maq. 1,9,10 le Plate A.). Puku ya Vance Nelson ya Dire Dragonse bolela mehlala e mentši. Seo se makatšago ka puku ye ke gore e na le mošomo wa kgale wa bokgabo ka ga didragone/dinosaur, gammogo le diswantšho tšeo di thadilwego ke boratlhagelelo ba sebjalebjale ka bobona tšeo di theilwego marapong a dinosaur. Babadi ka bobona ba ka bapetša go swana ga mediro ya kgale ya bokgabo, gammogo le diswantšho tšeo di thadilwego motheong wa marapo. Go swana ga tšona go tloga go le molaleng.

   Go thwe’ng ka zodiac ya China? Mohlala o mobotse wa kamoo di- dinosaur e ka bago e be e tloga e le didragone ke horoscope ye, yeo e tsebjago e le ya nywaga-kgolo e mentši. Ka gona ge zodiac ya ma-China e theilwe maswaong a 12 a diphoofolo ao a ipoeletšago ka medikologo ya nywaga e 12, go na le diphoofolo tše 12 tšeo di akaretšwago. 11 ya tšona di tlwaelegile le mehleng ya sebjalebjale: rat, pholo, nkwe, mmutla, noga, pere, nku, tšhwene, mokoko, mpša le kolobe. Go e na le moo, phoofolo ya bo-12 ke drakone, yeo e sego gona lehono. Potšišo e botse ke gore ge e ba diphoofolo tše 11 e bile diphoofolo tša kgonthe, ke ka baka la’ng drakone e be e tla ba mokgekolo le sebopiwa sa nonwane? Na ga se mo go kwagalago kudu go tšea gore e kile ya phela ka nako e tee le batho, eupša e fedile go swana le diphoofolo tše dingwe tše dintši? Ke mo gobotse go gopola gape gore lentšu dinosaur le hlamilwe feela lekgolong la bo-19 la nywaga ke Richard Owen. Pele ga moo, leina la drakone le be le dirišwa ka nywaga-kgolo e mentši. 

O lokafatša bjang kgopolo ya tlhagelelo?

Kgopolo ya tlhagelelo e fapane ka mo go feletšego le modiro wa Modimo wa tlholo. Kgopolo ye, yeo e tšweleditšwego ke Darwin, e tšea gore ka moka ga yona e thomile ka sele e nyenyane ya kutu, yeo ka morago e ilego ya tšwelela ka nywaga e dimilione ya ba dibopego tšeo di raraganego ka mo go oketšegago.

   Eupša na kgopolo ya Darwin ke ya therešo? E ka lekwa ka bohlatse bjo bo šomago. Dintlha tše dingwe tše bohlokwa ke tše.

1. Go belegwa ga bophelo ka bowona ga se gwa hlatselwa . Pele bophelo bo ka tšwelela, bo swanetše go ba gona. Eupša bothata bja mathomo bja kgopolo ya Darwin ke bjo. Kgopolo ye ka moka ga e na motheo wa yona, ka ge bophelo bo ka se tšwelele ka bo bjona, bjalo ka ge go šetše go lemogilwe pejana. Ke bophelo feela bjo bo ka tlišago bophelo, gomme ga go na mokgekolo yo a hweditšwego molaong wo. Bothata bjo bo kopana le bjona ge e ba motho a kgomarela mohlala wa tlhaloso wa boila-Modimo go tloga mathomong go fihla mafelelong. 

2. Radiocarbon e ganetša dikgopolo tša nako e telele . Bothata bjo bongwe ke gore radiocarbon e gona ka gare ga difosele le malahla a mehla ka moka, tšeo di tšerwego bjalo ka mengwaga ye dimilione (Lowe, DC, Mathata ao a amanago le tšhomišo ya malahla bjalo ka mothopo wa didirišwa tša morago tša go hloka 14C, Radiocarbon 31 (2): 117 -120, 1989). Go ba gona ga radiocarbon go šupa fela mengwaga ye dikete, go ra gore ga go na nako ye e šetšego ya tlhabollo yeo e tšewago. Ye ke bothata bjo bogolo go kgopolo ya Darwin ka gobane bo-ra-tlhagelelo ba dumela go nyakega ga nywaga e dimilione.

3. Go thuthupa ga Cambrian go ganetša tlhagelelo . Pejana go ile gwa bolelwa kamoo seo se bitšwago go thuthupa ga Cambrian se ganetšago sehlare sa tlhagelelo (kgopolo ya gore sele e bonolo ya kutu e fetogile dibopego tše difsa kudu tša bophelo). Goba sehlare se se thulametse. Datha ya fossil e bontšha gore go tloga mathomong, go raragana le khumo ya mehuta ya diphedi di be di akaretšwa. Se se dumelelana le mohlala wa tlholo.

4. Ga go na dikwi le ditho tšeo di sa hlabologago ka mo go feletšego . Ge e ba kgopolo ya tlhagelelo e be e le therešo, go swanetše go ba le dikwi tše dimilione tšeo di sa tšwago go tšwelela, diatla, maoto goba mathomo a mangwe a ditho tša mmele tlhagong. Go e na le moo, ditho tše tša mmele di lokile e bile di a šoma. Gaešita le Richard Dawkins, e lego moila-Modimo yo a tsebegago kudu, o dumela gore mohuta o mongwe le o mongwe wa diphedi le setho se sengwe le se sengwe sa mohuta o mongwe le o mongwe wo o ithutilwego go fihla ga bjale o na le bokgoni go seo o se dirago. Tebelelo e bjalo e dumelelana gampe le kgopolo ya tlhagelelo, eupša e dumelelana gabotse le mohlala wa tlholo:

Nnete yeo e theilwego godimo ga dilo tšeo di hlokometšwego ke gore mohuta o mongwe le o mongwe le setho se sengwe le se sengwe ka gare ga mohuta wa diphedi seo go fihla ga bjale se hlahlobjago se na le bokgoni go seo se se dirago. Maphego a dinonyana, dinose le bommamathwane a lokile go fofa. Mahlo a na le bokgoni bja go bona. Matlakala a botse ka photosynthesis. Re phela polaneteng, moo re dikologilwego ke mohlomongwe mehuta e dimilione tše lesome, yeo ka moka ka go ikemela e bontšhago kgopolo e matla ya bofora yeo e bonagalago e hlamilwe. Mohuta o mongwe le o mongwe o tsena gabotse mokgweng wa wona o kgethegilego wa bophelo. (15) .

Tlhalosong ya gagwe ya nakong e fetilego, Dawkins o dumela ka mo go sa lebanyego go ba gona ga tlhamo e bohlale, gaešita le ge a e gana ka boomo. Lega go le bjalo, bohlatse bo šišinya ka mo go kwagalago go ba gona ga tlhamo e bohlale. Potšišo ye e lebanego ke gore; Na e a šoma? Ke gore, ge e ba dilo ka moka di šoma, ke taba ya sebopego se se šomago le tlhamo e bohlale, gomme sebopego se be se ka se tšwelele ka bosona.

    Ke mo go makatšago gore ge go e-na le sehlwaseeme sa sebapadi sa kgwele ya maoto Jari Litmanen kua Lahti, ka mohlala, baila-Modimo ka moka ba dumela tlhamo e bohlale yeo e lego ka morago ga sona. Ga ba dumele gore seema se se belegwe ka bobona, eupša ba dumela tlhamong ya bohlale tshepedišong ya sona ya matswalo. Lega go le bjalo, di thibela tlhamo e bohlale dipheding tšeo di raraganego ka makga a mantši le tšeo di ka šišinyago, tša ata, tša ja, tša ratana le go kwa maikwelo a mangwe. Ye ga se mabaka a kwagalago kudu.

5. Difosele di ganetša tlhagelelo . Go šetše go bontšhitšwe gore ga go na tlhabollo ya ganyenyane-ganyenyane ka gare ga difosele. Stephen Jay Gould, gare ga ba bangwe, o boletše gore: “Ga ke nyake ka tsela le ge e le efe go nyenyefatša bokgoni bjo bo ka bago gona bja pono ya tlhagelelo ya ganyenyane-ganyenyane. Ke nyaka go fo hlokomela gore ga se ya ka ya ‘lemogwa’ maswikeng.” (16) (16). Ka mo go swanago, ditsebi tše dingwe tše mmalwa tše di tumilego tša dilo tša kgale di dumetše gore tlhagelelo ganyenyane-ganyenyane ga e bonagale difoseleng, gaešita le ge e le motheo wa motheo wa kgopolo ya Darwin. Kgang ya gore pego ya mešaletša ga se ya felela le yona e ka se sa bitšwa. Ga e sa le seo, ka gobane bonyenyane difosele tše dimilione tše lekgolo di epilwe go tšwa lefaseng. Ge e ba go se na tšwelopele ya ganyenyane-ganyenyane goba dibopego tša magareng ka gare ga sedirišwa se, le gona ga go bjalo ka gare ga sedirišwa seo se tlogetšwego fase. Ditshwayotshwayo tše di latelago di bontšha ka moo diforomo tša magareng di hlaelelago ka gona:

Go a makatša gore diphapano ka gare ga dilo tša mešaletša di a sepelelana ka tsela ye e itšego: difosele di a hlaela mafelong ka moka a bohlokwa. (Francis Hitching, Molala wa Thutlwa , 1982, letl. 19)

Go sa kgathalege gore re ya kgole gakaakang nakong ye e fetilego mo lelokelelong la difosele tša diphoofolo tšeo di phetšego pele mo lefaseng, re ka se hwetše le ge e le mohlala wa dibopego tša diphoofolo tšeo e bego e tla ba dibopego tša magareng magareng ga dihlopha tše kgolo le phyla... Dihlopha tše kgolo ya mmušo wa diphoofolo o se ke wa kopana ka gare ga e nngwe le e nngwe. Di a swana ebile di bile bjalo go tloga mathomong... Le gona ga se phoofolo yeo e bego e sa kgone go bewa ka gare ga phylum ya yona goba sehlopha se segolo seo se hweditšwego go tšwa go mehuta ya mathomo ya maswika a stratified... Go hloka mo mo go phethagetšego ga dibopego tša magareng magareng ga dihlopha tše kgolo ya diphoofolo e ka hlathollwa ka tsela e tee fela... Ge re ikemišeditše go tšea dintlha ka fao di lego ka gona, re swanetše go dumela gore ga se gwa ka gwa ba le dibopego tše bjalo tša magareng; ka mantšu a mangwe, dihlopha tše tše kgolo di bile le kamano ye e swanago go tloga mathomong.(Austin H. Clark, Tlhagelelo e Mpsha, letl. 189)

Ke eng seo se ka ntšhwago go tšwa go tše di boletšwego ka mo godimo? Re swanetše go gana kgopolo ya Darwin motheong wa difosele, go no swana le ge Darwin ka boyena a boletše motheong wa datha ya mešaletša yeo e hweditšwego ka nako yeo: “Bao ba dumelago gore kanegelo ya thutafase e feletše go feta goba ka fase ga moo go ba gona ba tla gana kgopolo ya ka” (17 ).

6. Kgetho ya tlhago le tswadišo ga di hlole selo se sefsa . Pukung ya gagwe ya On the Origin of Species, Darwin o ile a rotoša kgopolo ya gore kgetho ya tlhago e ka morago ga tlhagelelo. O šomišitše bjalo ka mohlala kgetho ye e dirilwego ke motho, ke gore tswadišo, le ka fao go kgonegago go tutuetša ponagalo ya diphoofolo ka yona.

    Le ge go le bjalo, bothata bja kgetho ya tlhago le kgetho ya batho ke gore ga di bope selo se sefsa. Ba kgetha feela go seo se šetšego se le gona, ke gore, sa kgale . Dika tše itšego di ka gatelelwa gomme tša phologa, eupša ga se go fo phologa mo go tšweletšago tsebišo e mpsha. Sephedi seo se lego gona ga se sa kgona go fetoga go ba se sengwe.

   Ka mo go swanago, go fapana go a direga, eupša feela ka gare ga mellwane e itšego. Se se a kgonega ka lebaka la gore diphoofolo le dibjalo di rulagantšwe pele ka kgonagalo ya phetošo le tswadišo. Ka mohlala, tswadišo e ka ama botelele bja maoto a mpša goba bogolo le sebopego sa dibjalo, eupša ka nako ye nngwe o tla kopana le moedi gomme wa se fete seo. Ga go na mehuta ye mefsa ye e tšwelelago gomme ga go na maswao a tshedimošo ye mpsha.

Batswadiši gantši ba hwetša gore ka morago ga meloko ye mmalwa ya go hlwekiša, go fihlelelwa moedi wo o feteletšego: go tšwela pele go feta ntlha ye ga go kgonege, gomme ga go na mehuta ye mefsa ye e hlotšwego. (...) Ka gona, diteko tša tswadišo di phumola kgopolo ya tlhagelelo go e na le go e thekga. (Ka Pitšo, 3.7.1972, letl. 8,9)

Bothata bjo bongwe ke go diila ga dikarolwana tša leabela. Ge phetogo le go tlwaelana le maemo di dutše di direga, tše dingwe tša bohwa bjo bo humilego bja leabela bjo bagologolo ba pele ba bego ba e-na le bjona bo a lahlega. Ge diphedi tše ntši di ikgethile, mohlala ka lebaka la tswadišo goba phapano ya lefelo, ke moo go nago le sebaka se senyenyane sa go fapana nakong ye e tlago. Terene ya tlhagelelo e ya ka tsela e fošagetšego ge e tšea nako e ntši. Bohwa bja leabela bo diila, eupša ga go na mehuta e mefsa ya motheo yeo e tšwelelago.

7. Diphetogophetogo ga di tšweletše tshedimošo ye mpsha le mehuta ye mefsa ya ditho s. Ge e le mabapi le tlhagelelo, bo-ra-tlhagelelo ba nepile gore e a direga. Ke taba feela ya seo se bolelwago ke tlhagelelo. Ge e ba e le potšišo ya go fapana mo go tlwaelegilego le go tlwaelana le maemo, bo-ratlhagelelo ba tloga ba nepile gore e a hlokomelwa. Go na le mehlala e mebotse ya seo ka dipukung tša bo-ra-tlhagelelo ka bobona. Go e na le moo, kgopolo ya mathomo ya sele -go-motho ke kgopolo yeo e sa hlatselwago yeo e sa kago ya bonwa tlhagong ya mehleng yeno goba difosele.

    Go sa šetšwe selo se sengwe le se sengwe, bo-ratlhagelelo ba leka go hwetša mokgwa wo o bego o tla hlalosa tlhabollo go tloga go sele e bonolo ya pele go ya go dibopego tše di raraganego. Ba dirišitše diphetogo tša leabela go thuša ka se.

    Lega go le bjalo, diphetogo tša leabela di lebiša ka lehlakoreng le le fapanego go ya ka tlhabollo. Di a senyega, ke gore di tšea tlhabollo go ya fase. Ge e ba ba be ba ka tšwetša pele tlhabollo, banyakišiši ba be ba tla swanelwa ke go bontšha mehlala e dikete ya diphetogo tša leabela tšeo di oketšago tsebišo le tlhabollo ya go ya godimo, eupša se ga se sa kgonega. Diphetogo di direga - maphego le ditho tše di golofetšego, tahlegelo ya mmala... - eupša ga go mehlala ye e kwagalago ya koketšego ya tshedimošo ye e lemogilwego. Ka lehlakoreng le lengwe, go hweditšwe ka diteko tša phetogo ya diphedi gore diphetogo tša leabela kudu-kudu di bopša tšeo di šetšego di le gona pele ga nako. Diphetogo tše di swanago tša leabela di boeletšwa leboelela ditekolong.

   Ke therešo gore diphetogo tše dingwe tša leabela di ka ba le mohola, ka mohlala, tikologong yeo e nago le mpholo goba tikologong yeo e nago le dibolaya-ditwatši tše dintši, eupša ge maemo a boela boemong bjo bo tlwaelegilego, batho bao ba nago le phetogo yeo gantši ga ba phele ka tlase ga maemo a tlwaelegilego. Mohlala o mongwe ke anemia ya disele tša sekele. Batho bao ba nago le phetogo ye ya diphedi ba ka dira gabotse mafelong a malaria, eupša ke bolwetši bjo šoro lefelong leo e sego la malaria. Ge e ba phetogo ye ya diphedi e abetšwe batswadi ka bobedi, bolwetši bo a bolaya. Ka mo go swanago, dihlapi tšeo di lahlegelwago ke mahlo ka baka la phetogo ya diphedi di ka phela magageng a lefsifsi eupša e sego ka tlase ga maemo a tlwaelegilego. Goba dikhunkhwane tšeo di lahlegetšwego ke maphego a tšona ka lebaka la phetogo ya diphedi di ka kgona go laola dihlakahlakeng tše di nago le phefo ka gobane ga di fofele ka lewatleng gabonolo gakaakaa, eupša mafelong a mangwe di mathateng.

    Banyakišiši ba mmalwa bao ba tlwaelanego le lefelo le le bona ba gana gore diphetogo tša leabela di be di tla tliša diphetogo tše dikgolo goba tša hlola tše difsa. Se se bontšhitšwe ke mohlala, mengwagasome ya diteko tša phetogo ya diphedi ka dintšhi tša dipanana le dipaketheria. Ditlhaloso tše dingwe tše di tšwago go banyakišiši mabapi le taba ye ke tše:

Gaešita le ge diphetogo tše dikete di hlahlobja mehleng ya rena, ga se ra hwetša taba e kwagalago yeo go yona phetogo ya diphedi e bego e tla fetoša phoofolo gore e be e raraganego kudu, ya tšweletša sebopego se sefsa goba gaešita le go baka go tlwaelana mo go tseneletšego le mo gofsa. (RD Clark, Darwin: Pele le Ka Morago , letl. 131)

Diphetogo tša leabela tšeo re di tsebago – tšeo go naganwago gore di ikarabela ka tlholo ya lefase le le phelago – ka kakaretšo ke tahlegelo ya setho, go nyamelela (tahlegelo ya mmala, tahlegelo ya sedirišwa sa go tlaleletša), goba go fokotšwa ga setho seo se lego gona. Ga go na boemong bjo bo bopago selo le ge e le sefe se sefsa e le ka kgonthe goba sa motho ka o tee ka o tee tshepedišong ya diphedi, selo le ge e le sefe seo se bego se ka lebelelwa e le motheo wa setho se sefsa goba e le mathomo a modiro o mofsa. (Jean Rostand, Puku ya Tlhagelelo ya Orion , 1961, letl. 79)

Go swanetše go kwešišwa gore bo-rathutamahlale ba na le netweke yeo e arabelago kudu le e nabilego bakeng sa go utolla diphetogo tša leabela tšeo di oketšago tsebišo. Bontši bja ditsebi tša dikarolwana tša leabela di dula di ba bulegile mahlo. - - Le ge go le bjalo, ga ke kgodišege gore go na le le mohlala o tee wo o lego molaleng wa phetogo ya diphedi yeo ka ntle le pelaelo e bego e tla hlola tshedimošo. (Sanford, J., Entropy ya Leabela le Sephiri sa Genome, Ivan Press, New York, letl. 17).

Sephetho ke gore diphetogo tša leabela e ka se be entšene ya tlhagelelo, e bile e ka se be entšene ya tlhagelelo, e bile ga go kgetho ya tlhago, ka gobane ga go le e tee yeo e hlolago tshedimošo ye mpsha le dibopego tše mpsha tše di raraganego tšeo di nyakegago ke "go tloga seleng ya mathomo go ya go motho" -teori. Ditlhalošo ka moka ka dingwalweng tša tlhagelelo ke mehlala ye mebotse, eupša ke mehlala fela ya go fapana le go tlwaelana le maemo go swana le go ganetša dipaketheria, go fapana ga bogolo bja molomo wa dinonyana, go ganetša dikhunkhwane go dibolayadikhunkhwane, diphetogo tša seelo sa kgolo ya dihlapi tše di hlolwago ke go rea dihlapi go feta tekano, mebala ye lefsifsi le ye bofefo ya tšhošane ya pherefere le diphetogo ka lebaka la mapheko a thutafase. Tše ka moka ke mehlala ya ka fao palo ya batho e arabelago diphetogo tša tikologo, eupša mehuta ya motheo e dula e swana ka mehla gomme ga e fetoge go ba tše dingwe. Dipaketheria di dula e le dipaketheria, dimpša bjalo ka dimpša, dikatse bjalo ka dikatse, bj.bj.Phetošo e a direga, .

   Ke mo go lemogegago gore ka pukung ya gagwe ya On the Origin of Species , Darwin gape ga se a tšweletša mehlala efe goba efe ya diphetogo tša mehuta ya diphedi, eupša e be e le mehlala fela ya go fapana le go tlwaelana ka gare ga dihlopha tša motheo. Ke mehlala e mebotse, eupša ga e sa le bjalo. Ga ba hlatsele "go tloga seleng ya mathomo go ya go motho" -teori ke therešo. Darwin ka boyena o boletše lengwalong gore: “Ge e le gabotse ke lapišitšwe ke go botša batho gore ga ke bolele gore ke na le bohlatse le ge e le bofe bjo bo lebanyago bja gore mohuta o itšego o fetogile mohuta o mongwe wa diphedi le gore ke dumela gore pono ye e nepagetše kudu-kudu ka gobane ditiragalo tše dintši kudu di ka hlopšha le go hlaloswa e theilwe godimo ga yona” (18). Ka mo go swanago, tsopolo ye e latelago e bolela gore ka pukung ya Darwin ya On the Origin of Species ga go na mehlala ya kgonthe ya diphetogo tša mehuta ya diphedi:

"Ke kgegeo kudu gore puku yeo e tumilego ka go hlaloša setlogo sa mehuta ya diphedi ga e e hlaloše ka tsela efe goba efe." (Christopher Booker, mongwadi wa dikholomo wa Times a bolela ka magnum opus ya Darwin, On the Origin of Species) (19)

O lokafatša bjang go theoga ga motho go tšwa go diphedi tše di swanago le ditšhwene?

Motheo wa motheo wa tlhagelelo ke gore mehuta ka moka ya gona bjale e na le sebopego se se swanago sa kutu: sele e bonolo ya kutu. Go bjalo le ka motho wa mehleng yeno. Bo-ra-tlhagelelo ba ruta gore re tšwa seleng yona yeo ya mathomo, yeo e ilego ya thoma ka go fetoga dibopego tša diphedi tša ka lewatleng gomme, e le mogato wa mafelelo, pele ga motho ya ba bagologolo ba mehleng yeno ba batho bao ba swanago le ditšhwene. Ye ke tsela yeo bo-ra-tlhagelelo ba dumelago ka yona, gaešita le ge go se na tlhagelelo ya ganyenyane-ganyenyane yeo e ka bonwago difoseleng.

     Eupša na kwešišo ya tlhagelelo ya setlogo sa batho ke ya therešo? Re tla gatelela mabaka a mabedi a bohlokwa ao a šišinyago se se fapanego:

Mašaledi a motho wa mehleng yeno ka dillaga tša kgale a ganetša tlhagelelo . Lebaka la pele le bonolo gomme ke gore mašaledi a kwagalago a batho ba mehleng yeno a hweditšwe bonyenyane maemong a kgale goba a kgale go swana le mašaledi a bagologolo ba bona bao go thwego ke ba bagologolo, gaešita le moo mašaledi a batho ba mehleng yeno a lego gona maemong a kgale go feta bagologolo ba bona bao go thwego ke. Mašaledi a kwagalago le dilo tša motho wa mehleng yeno di bile di hweditšwe ka gare ga maemo a malahla ao a ilego a lebelelwa e le a nywaga e dimilione tše makgolo.

    Se se bolela’ng? Go bolela gore motho wa mehleng yeno o tšweletše bonyenyane ka nako e tee lefaseng goba gaešita le pele ga bagologolo ba lona bao go thwego ke bona. Ga go kgonege ka tsela le ge e le efe ka gobane bana ba ka se tsoge ba phetše pele ga bagologolo ba bona. Mo ke kganetšo e lego molaleng yeo e ganetšago tlhaloso ya tlhagelelo ya setlogo sa batho.

   Ditsopolo tše di latelago di go botša ka botlalo ka se. Bo-rathutamahlale ba tsebegago ba dumela kamoo ka mo go kwagalago mašaledi a motho wa mehleng yeno a hweditšwego leboelela ka gare ga maemo a bogologolo, eupša a gannwe ka gobane e bile a mehleng yeno kudu ka boleng. Go dirilwe dilo tše dintši tše di swanago tšeo di hweditšwego:

LBS Leakey: “Ga ke belaele gore mašaledi ao a batho e lego a ditšo tše [Acheul le Chelles], a hweditšwe ka makga a mmalwa (...) eupša e ka ba ga se a hlaolwa bjalo goba a gannwe ka gobane e be e le Mohuta wa Homo sapiens , gomme ka baka leo di be di ka se tšewe e le tša kgale.” (20) .

R. S. Lull: ... Mašaledi a bjalo a marapo a tšweletše gape le gape. (...) Le ge e le efe ya tšona, le ge e phethagatša dinyakwa tše dingwe tša botšofadi – go bolokwa ka gare ga dillaga tša kgale, go tšwelela ga mašaledi a diphoofolo gare ga tšona le mphato wo o swanago wa fossilization, bjalobjalo – ga se tša lekana go kgotsofatša dinyakwa tša thuto ya batho ya mmele, . ka gobane ga go le e tee ya tšona yeo e nago le dibopego le ge e le dife tša mmele tšeo ma-India a Amerika a bego a ka se be le tšona mehleng yeno.” (21) .

Marvin L. Lubenow o ngwadile ka taba ye e swanago ka pukung ya gagwe ya Myytti apinaihmisistä (Marapo a Kgang) . Pukung ye, o akareditše dihlopha tša nywaga ya bo-ra-tlhagelelo ka noši bakeng sa difosele tšeo ba di hweditšego . Dilo ka moka tšeo di hweditšwego tšeo di begilwego ka dipukung tša tlhagelelo di akareditšwe.

    Bothata bjo bo swanago bo tšwelela ka dihlopha tše tša mengwaga ya boratlhagelelo: difosele di hwetšwa ka gare ga strata tša lefase di hlakahlakane le ntle le thulaganyo efe goba efe ye e laetšwego ya tlhagelelo. Ga di hwetšwe ka tatelano yeo e nyakegago ke tlhagelelo. Dilo tšeo di hweditšwego ga di bontšhe gore motho o tšwa go bagologolo ba bonolo ba go swana le ditšhwene.

    Ka pukung ya gagwe, Lubenow o bolela gore:

   (...) Mafelelong, “Letšatši la Fossil” la tsela ya rena le ile la tla. Barutwana ba ile ba abelana dipego tša bona go bao ba tsenago le bona ka klaseng gomme ba bea difosele tša bona lenaneong leo le latelago nywaga le dihlopha tšeo di neilwego ke bo-ra-tlhagelelo. Ge diripana di dutše di thubega ganyenyane-ganyenyane, barutwana ba ile ba kwešiša gabotse gore difosele ga se tša hlatsela tlhagelelo ya motho ka mo go sa phemegego.

   Ge nkabe tlhagelelo ya motho e be e le therešo, difosele di be di tla bewa mothalong wa nako go tšwa go tšhwene ya Borwa, ka mokgwa wo mongwe wa Homo habilis , Homo erectus le Homo sapiens ya mathomo , gomme mafelelong go ya go Homo sapiens ya sebjalebjale(ke rena, ba bagolo le ba ba botse). Go e na le moo, difosele di tla bewa mo le mo ntle le thulaganyo le ge e le efe e kwagalago ya tlhagelelo. Gaešita le ge barutwana ba ile ba diriša nako le go hlopha ga bo-ra-tlhagelelo ka bobona, go ile gwa ba molaleng go bona gore dilo tša mešaletša go e na le moo di dira gore tlhagelelo ya motho e se be le mohola. Dithero le ge e le dife goba lelokelelo la dithero ke nna le be le ka se be le le kgahlišago go swana le thuto yeo barutwana ba e dirilego ka bobona. Ga go selo seo nkabego ke se boletše seo se bego se tla ba le mafelelo a magolo go barutwana go swana le therešo e hlobotšego mabapi le dilo tša mešaletša ya batho ka boyona. (22) .

Difosele ke dihlopha tše pedi feela: ditšhwene tše di tlwaelegilego le batho ba mehleng yeno . Bjalo ka ge go boletšwe, kgopolo ya motheo ya kgopolo ya tlhagelelo ke gore motho o tšwa go diphedi tše di swanago le ditšhwene, mo e lego gore ge histori e dutše e e-ya batho ba bantši le go feta ba raraganego ba ile ba tla lefaseng. Kgopolo ye e be e le kgopolo ya Darwin le batho ba mehleng ya gagwe, gaešita le ge go be go hweditšwe mo gonyenyane ka bagologolo bao go thwego ke batho lekgolong la bo-19 la nywaga. Darwin le badirišani ba gagwe ba be ba le feela tumelo le tebelelo ya gore ka morago ba tla hwetšwa mobung.

   Tumelo e swanago e atile go tsomeng ga lehono ga dilo tša kgale tša batho. Ka ge batho ba na le tumelo kgopolong ya tlhagelelo, ba tsoma bao go thwego ke bagologolo ba motho. Tumelo e tutuetša selo se sengwe le se sengwe seo ba se dirago. Goba ge nkabe ba se na tumelo tlhagelelo ya batho go tšwa go bagologolo ba go swana le ditšhwene, tlhohleletšo ya bona e be e ka se lekane go tsoma.

    Dilo tšeo di hweditšwego di utollotše eng? Ga ba kgahliše bathekgi ba kgopolo ya tlhagelelo. Ga ba dumelelane ka mo e nyakilego go ba selo le ge e le sefe seo se utolotšwego, gomme go feta moo, tšobotsi e kwagalago e ka bonwa go dilo tšeo di hweditšwego: mafelelong, go na le dihlopha tše pedi feela: go molaleng gore diphedi tše di swanago le ditšhwene le batho ba tlwaelegilego. Karogano ye e tšwela pele ka tsela yeo e lego gore ditšhwene tša ka borwa (Australopithecus) ke, bjalo ka ge leina le bolela, ditšhwene tše di tlwaelegilego, go swana le Ardi, yeo bogolo bja bjoko bja yona e lego bjo bonyenyane go feta bja ditšhwene tša ka borwa. (Homo Habilis ke sehlopha se se sa kwagalego seo e ka bago motswako wa dihlopha tše di fapanego. Tše dingwe tša diponagalo tša yona di šišinya gore e be e swana le ditšhwene le go feta ditšhwene tša borwa). Go e na le moo, Homo Erectus le monna wa Neanderthal, bao ba swanago kudu le yo mongwe le yo mongwe, ke batho ba tlwaelegilego.

    Ke ka baka la’ng go aroganywa mo go bjalo ka magoro a mabedi feela? Bo-rathutamahlale ba mmalwa ka bobona ba dumetše gore ditšhwene tša ka borwa e ka se be bagologolo ba batho, eupša ke tšhwene e tlwaelegilego, mohuta wo o hwilego. Phetho ye e fihleletšwe ka gobane mmele wa bona o swana kudu le ditšhwene gomme bogolo bja bjoko ke tee-tharong feela ya bogolo bja bjoko bja motho wa mehleng yeno. Ditshwayotshwayo tše mmalwa ke tše:

Ge go bapetšwa legata la monna le anthropoid, go molaleng gore legata la Australopithecus le swana kudu le legata la anthropoid. Go bolela ka tsela e fapanego go tla swana le go tiišetša gore mothomoso ke yo mošweu. (23) .

Dikutollo tša rena ga di tlogele pelaelo ya gore (...) Australopithecus ga e swane le Homo sapiens ; go e ​​na le moo, e swana le di- guenon tša mehleng yeno le di- anthropoid. (24) .

Go thwe’ng ka Homo erectus le monna wa Neanderthal, bao ba swanago kudu le bao bogolo bja bjoko bja bona le mmele wa bona di gopotšago ka mo go feletšego batho ba mehleng yeno? Bohlatse bjo bo lekanego bja botho bja bobedi bja bona bo hweditšwe lehono. Homo erectus e kgonne go tsenela go sepelasepela gomme gape e dirile didirišwa gore setsebi sa tlhagelelo Ngaka Alan Thorne a boletše go tloga ka 1993: "Ga se Homo erectus (ka mantšu a mangwe, ga se tša swanela go bitšwa ka leina le). Ke batho". (The Australian, 19 Phato 1993). Ka mo go swanago, bo-rathutamahlale ba mehleng yeno ba thomile go sekamela kudu kgopolong ya gore monna wa Neanderthal a ka lebelelwa e le motho wa kgonthe. Go tlaleletša go sebopego sa mmele, mabaka ke dilo tše dintši tšeo di utolotšwego tša setšo le dinyakišišo tše difsa tša DNA.(Donald Johnson / James Shreeve: Ngwana wa Lucy, letl. 49).

   Gare ga banyakišiši bao ba šišinyago go akaretšwa ga Homo erectus le Neandertal ka sehlopheng sa Homo sapiens ke mohlala Milford Wolpoff. Seo se dirago gore polelo ye ya setsebi sa tlhagelelo ya dilo tša kgale e be e bohlokwa ke gore go thwe o bone go feta motho le ge e le ofe dilo tša mathomo tša mešaletša ya di- hominide. Ka mo go swanago, Bernard Wood, yo a ilego a lebelelwa e le yo a eteletšego pele ditabeng tša lešika la tlhagelelo, le M. Collard ba boletše gore di- hominide tše mmalwa tšeo go akanyetšwago gore di nyakile di swana le batho ka mo go feletšego goba di nyakile di swana ka mo go feletšego le ditšhwene tša ka borwa (Science 284 (5411): 65-71, 1999).

    Ke eng seo se ka ntšhwago go tšwa go tše di boletšwego ka mo godimo? Ga go na mohola go bolela ka apeman, ka gobane ge e le gabotse go bile le batho le ditšhwene feela. Go na le dihlopha tše tše pedi fela, bjalo ka ge banyakišiši ba mmalwa ba bagolo mo lefelong le ba boletše.

   Ka lehlakoreng le lengwe, ge go tliwa tabeng ya ponagalo ya motho lefaseng, ga go na lebaka le le kgonthišeditšwego la gore motho a tšweletše lefaseng pele go feta seo Beibele e se bontšhago, ke gore, mo e ka bago nywaga e 6 000 e fetilego. Ke ka baka la’ng go le bjalo? Lebaka ke gore ga go na bohlatse bjo bo tiilego bja nako e telele. Histori ye e tsebjago gabotse e thomile morago fela mengwaga ye 4000-5000, ge gateetee le ka nako e tee dilo tša go swana le go ngwala, kago, metse, temo, setšo, dipalo tše di raraganego, go bopa ka letsopa, go dira didirišwa le dilo tše dingwe tšeo di tšewago e le seka sa motho di tšwelela. Bo-ra-tlhagelelo ba bantši ba rata go bolela ka nako ya pele ga histori le ya histori, eupša ga go na bohlatse bjo bo hlomphegago bja gore nako ya pele ga histori e be e le gona, mohlala, nywageng e 10 000 go ya go e 20 000 e fetilego, ka gobane meago le dilo tšeo di boletšwego ka mo godimo ga di tsebje ka kgonthišetšo go tloga nakong yeo.

   Go feta moo, go a makatša ka mo go feletšego gore motho o be a tšweletše nywageng e dimilione tše mmalwa e fetilego, eupša setšo sa gagwe se thuthupile gatee-tee lefaseng ka bophara nywageng e dikete e sego kae e fetilego. Tlhaloso e kaone ke gore motho o bile gona feela ka nywaga-kete e sego kae, gomme ka baka leo meago, metse, bokgoni bja polelo le setšo di tšweletše feela nakong yeo, go fo etša ge puku ya Genesi e bontšha. 

O seke wa dula ka ntle ga mmušo wa Modimo!

Sa mafelelo, mmadi yo mobotse! Modimo o go ratile ebile o go nyaka mmušong wa gagwe wo o sa felego. Le ge o kile wa ba mokweri le lenaba la Modimo, Modimo o na le leano le lebotse go wena. Kwešiša ditemana tše di latelago tšeo di bolelago ka lerato la Modimo go batho. Di bolela ka fao Jesu a tlilego lefaseng gore yo mongwe le yo mongwe a hwetše bophelo bjo bo sa felego le tebalelo ya dibe. Motho yo mongwe le yo mongwe lefaseng a ka itemogela se:

- (Johane 3:16) Gobane Modimo o ratile lefase gakaakaa, a gafa Morwa wa gagwe yo a tswetšwego a nnoši, gore mang le mang yo a dumelago go yena a se ke a timela, eupša a be le bophelo bjo bo sa felego.

- (1 Johane 4:10) Mo ke lerato, ga se gore re ratile Modimo, eupša ke gore o re ratile, gomme a roma Morwa wa gagwe go ba poelanyo ya dibe tša rena.

Eupša na motho o hwetša kgokagano le Modimo le tebalelo ya dibe ka go itiragalela? Aowa, motho o swanetše go retologela go Modimo a ipobola dibe tša gagwe. Ba bantši ba ka ba ba e-na le tumelo feela yeo go yona ba swarago therešo ka moka tšeo di ngwadilwego ka Beibeleng, eupša ga se ba ke ba gata mogato wo woo go wona ba retologelago go Modimo gomme ba gafela maphelo a bona ka moka go Modimo.

    Mohlala o mobotse wa tshokologo ke thuto ya Jesu ka morwa wa lehlaswa. Mošemane yo o phetše sebeng se se tseneletšego, eupša ka morago a retologela go tatagwe gomme a ipolela dibe tša gagwe. Tatagwe o ile a mo swarela.

- (Luka 15:11-20) A re: Monna yo mongwe o be a na le barwa ba babedi.

12 Yo monyenyane go bona a re go tatagwe: “Ntate, mphe kabelo ya dithoto tšeo di welago go nna.” A ba abela dijo tša gagwe tša go iphediša.

13 E sego matšatši a mantši ka morago ga moo morwa yo monyenyane a kgobokanya bohle, a tšea leeto la gagwe la go ya nageng ya kgole, gomme moo a senya mahumo a gagwe ka go phela ka meferefere .

14 Ge a feditše ka moka, gwa tsoga tlala e kgolo nageng yeo; gomme a thoma go hloka.

15 A ya a ikopanya le moagi wa naga yeo; a mo romela mašemong a gagwe gore a yo fepa dikolobe.

16 O be a rata go tlatša mpa ya gagwe ka makwapi ao dikolobe di bego di a ja.

17 Ge a ipotša, a re: “Ke bahlanka ba bakae ba ba thwetšwego ba tate bao ba nago le bogobe bjo bo lekanego le bjo bo šetšego, gomme nna ke bolawa ke tlala!

18 Ke tla tsoga ka ya go tate, ka re go yena: Tate, ke senyetše legodimo le pele ga gago .

19 Ga ke sa swanelwa ke go bitšwa morwa wa gago;

20 A tsoga a tla go tatagwe. Eupša ge a sa le kgole, tatagwe a mmona, a mo kwela bohloko , a kitima, a wela molaleng, a mo atla.

Ge motho a retologela go Modimo, o swanetše go amogela le Jesu bjalo ka Morena wa bophelo bja gagwe. Gobane ke feela ka Jesu moo motho a ka batamelago Modimo gomme a hwetša tebalelo ya dibe bjalo ka ge ditemana tše di latelago di bontšha. Ka fao, bitša Jesu gore e be Morena wa bophelo bja gago, gomme o tla amogela tebalelo ya dibe le bophelo bjo bo sa felego.

- (Johane 14:6) Jesu a re ho yena: Ke nna tsela, le nnete, le bophelo.

- (Johane 5:40) Gomme o ka se tle go nna, gore o be le bophelo .

- (Ditiro 10:43) Go yena baporofeta ka moka ba hlatsele gore ka leina la gagwe mang le mang yo a mo dumelago o tla hwetša tebalelo ya dibe .

- (Ditiro 13:38,39) 38 Ka gona, banna le bana bešo, a le tsebe gore ka monna yo le bolelwa tebalelo ya dibe ;

39 Ka yena bohle bao ba dumelago ba lokafaditšwe dilong tšohle tšeo le bego le sa kgone go lokafatšwa go tšona ka molao wa Moshe.

Ge o amogetše Jesu bophelong bja gago gomme wa bea tumelo ya gago, ke gore, tshepo ya gago tabeng ya phološo, go yena (Ditiro 16:31 "Ba re: Dumela Morena Jesu Kriste, gomme o tla phološwa, gomme ntlo ya gago."), o ka rapela, mohlala, ka tsela ye e latelago: 

Thapelo ya pholoso : Morena, Jesu, ke retologela go Wena. Ke ipolela gore ke go senyetše gomme ga se ka phela go ya ka thato ya gago. Le ge go le bjalo, ke nyaka go furalela dibe tša ka gomme ke go latele ka pelo ya ka ka moka. Gape ke dumela gore dibe tša ka di lebaletšwe ka poelano ya gago gomme ke amogetše bophelo bjo bo sa felego ka Wena. Ke a go leboga ka phološo yeo o mphilego yona. Amene.

REFERENCES:

1. Andy Knoll (2004) PBS Nova interview, 3. May 2004,  sit. Antony Flew & Roy Varghese (2007) There is A God: How the World’s Most Notorious Atheist Changed His Mind. New York: HarperOne

2. J. Morgan: The End of Science: Facing the Limits of Knowledge in the Twilight of Scientific Age (1996). Reading: Addison-Wesley

3. Stephen Jay Gould: Hirmulisko heinäsuovassa (Dinosaur in a Haystack), p. 115,116,141

4. Stephen Jay Gould: Hirmulisko heinäsuovassa (Dinosaur in a Haystack), p. 115,116,141

5. Sylvia Baker: Kehitysoppi ja Raamatun arvovalta, p. 104,105

6. Carl Wieland: Kiviä ja luita (Stones and Bones), p. 34

7. Kysymyksiä ja vastauksia luomisesta (The Creation Answers Book, Don Batten, David Catchpoole, Jonathan Sarfati, Carl Wieland), p. 84

8. Jonathan Sarfati: Puuttuvat vuosimiljoonat, Luominen-magazine, number 7, p. 29,30,

http://creation.com/ariel-roth-interview-flat-gaps

9. Pearce, F., The Fire-eater’s island, New Scientist 189 (2536):

11.  Stephen Jay Gould: Catastrophes and steady state earth, Natural History, 84(2):15-16 / Ref. 6, p. 115.

12. George Mc Cready Price: New Geology, lainaus A.M Rehnwinkelin kirjasta Flood, p. 267, 278

13. (The Panda’s Thumb, 1988, p. 182,183)

14. Francis Hitching: Arvoitukselliset tapahtumat (The World Atlas of Mysteries), p. 159

15. Richard Dawkins: Jumalharha (The God Delusion), p. 153

16. Stephen Jay Gould: The Panda’s Thumb, (1988), p. 182,183. New York: W.W. Norton & Co.

17. Charles Darwin: Lajien synty (The origin of species), p. 457

18. Darwin, F & Seward A. C. toim. (1903, 1: 184): More letters of Charles Darwin. 2 vols. London: John Murray.

19. Christopher Booker: “The Evolution of a Theory”, The Star, Johannesburg, 20.4.1982, p. 19

20. L.B.S. Leakey: "Adam's Ancestors", p. 230

21. R.S. Lull: The Antiquity of Man”, The Evolution of Earth and Man, p. 156

22. Marvin L. Lubenow: Myytti apinaihmisestä (Bones of Contention), p. 20-22

23. Journal of the royal college of surgeons of Edinburgh, tammikuu 1966, p. 93 – citation from: "Elämä maan päällä - kehityksen vai luomisen tulos?", p. 93,94.

24. Solly Zuckerman: Beyond the ivory tower, 1970, p. 90 - citation from: "Elämä maan päällä - kehityksen vai luomisen tulos?". p. 94.