|
|
|
This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text. On the right, there are more links to translations made by Google Translate. In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).
Di- dinosaur di phetše neng?
Ithute lebaka leo ka lona di- dinosaur di phetšego nakong e fetilego ya morago bjale, ka nako e tee le batho. Go bonolo go belaela nywaga e dimilione ge go lebelelwa bohlatse
Tumelo e tlwaelegilego ke gore di- dinosaur di bušitše Lefase ka nywaga e fetago dimilione tše 100 go fihlela di hwelela nywageng e dimilione tše 65 e fetilego. Taba ye e ile ya gatelelwa ka mehla ka dipuku tša tlhagelelo le mananeo, ka gona kgopolo ya gore di- dinosaur di phela lefaseng nywageng e dimilione e fetilego e betlilwe ka matla menaganong ya batho ba bantši. Ga go tšewe e le mo go kgonegago gore tše tše dikgolo (Bogolo bo lekanyeditšwe. Maruarua a matala-lerata a lehono a ka ba boima gabedi go feta di-dinosaur tše dikgolo kudu)diphoofolo di phetše nakong e fetilego ya morago bjale kudu le ka nako e tee le batho. Go ya ka kgopolo ya tlhagelelo, go tšewa gore di-dinosaur di phetše nakong ya Jurassic le Cretaceous, diphoofolo tša nako ya Cambrian le pejana, gomme diamusi di tšweletše Lefaseng la mafelelo. Kgopolo ya tlhagelelo ya dihlopha tše tšeo di tšwelelago polaneteng ye ka dinako tše di fapanego e tiile kudu menaganong ya batho moo ba dumelago gore e emela thutamahlale e bile ke therešo, gaešita le ge go kgonega go hwetša dintlha tše dintši kgahlanong le kgopolo ye. Se se latelago, re tla hlahloba hlogotaba ye ka botlalo. Bohlatse bjo bontši bo bontšha gore ga se ya tšea nako e telele kudu ga e sa le di- dinosaur di tšwelela lefaseng. Re lebelela bohlatse bjo ka morago.
Difosele tša dinosaur tšeo di hlahlobjago . Bohlatse bja gore di- dinosaur di phetše lefaseng ke difosele tša tšona. Go ithekgile ka tšona, go a kgonega go tseba ka mo go sa kwagalego bogolo le ponagalo ya di- dinosaur le gore e be e le diphoofolo tša kgonthe. Ga go na lebaka la go belaela histori ya tšona. Lega go le bjalo, go bewa ga nako ya di- dinosaur ke taba e fapanego. Gaešita le ge go ya ka tšhate ya nako ya thutafase yeo e thadilwego lekgolong la bo-19 la nywaga, di- dinosaur di ile tša hwelela nywageng e dimilione tše 65 e fetilego, phetho e bjalo e ka se dirwe go ithekgile ka difosele tša kgonthe. Difosele ga di na dileibole mabapi le mengwaga ya tšona le gore di fedile neng. Go e na le moo, boemo bjo bobotse bja difosele bo šišinya gore ke taba ya nywaga e dikete, e sego ya dimilione. E bakwa ke mabaka a a latelago:
Ga se ka mehla marapo a tšhošwago . Difosele tša go ba le mafsika di hweditšwe go tšwa go di-dinosaur, eupša gape le marapo ao a sa phetwego mafsika. Batho ba bantši ba na le kgopolo ya gore difosele ka moka tša dinosaur di tšhogile gomme ka baka leo ke tša bogologolo. Go feta moo, ba nagana gore go ba mafsika go tšea nywaga e dimilione. Lega go le bjalo, go ba mafsika e ka ba tshepedišo e akgofilego. Maemong a laboratori, go kgonege go tšweletša kota ya go ba le mafsika ka matšatši a mmalwa. Maemong a maleba, go swana le ka didibeng tše fišago tše di humilego ka diminerale, marapo le ona a ka ba leswika ka gare ga dibeke tše mmalwa. Ditshepetšo tše ga di nyake nywaga e dimilione. Ka gona go hweditšwe marapo a dinosaur ao a sa tšhošwago. Difosele tše dingwe tša dinosaur di ka ba le bontši bja lerapo la tšona la mathomo leo le šetšego gomme di ka nkga go bola. Setsebi sa dilo tša kgale seo se dumelago kgopolong ya tlhagelelo se boletše mabapi le lefelo le tee le legolo la go utolla mešaletša ya dinosaur gore "marapo ka moka a Hell Creek a nkga." Marapo a ka nkga bjang ka morago ga nywaga e dimilione tše masome? Kgatišo ya mahlale e bolela ka moo C. Barreto le sehlopha sa gagwe sa mošomo ba ithutilego marapo a di-dinosaur tše nnyane (Science, 262:2020-2023), tšeo di bego di sa tšhoge. Marapo ao a akanyetšwago go ba le mengwaga ye dimilione tše 72-84 a be a na le tekanyo ye e swanago ya diteng tša khalsiamo go fosforo go swana le marapo a bjale. Kgatišo ya mathomo e utolla dintlha tše di bolokilwego gabotse tša maekerosekopo tša marapo. Ke marapo a manyenyane feela a mafsika ao gape a hweditšwego dileteng tša ka leboa tše bjalo ka Alberta le Alaska kua Canada. The Journal of Paleontology (1987, Vol. 61, No 1, matl. 198-200) e bega e nngwe ya dilo tše bjalo tšeo di utolotšwego:
Mohlala o kgahlišago le go feta o ile wa hwetšwa lebopong la ka leboa la Alaska, moo marapo a dikete a nyakilego a sa tšhošwa ka mo go feletšego. Marapo a lebelega le go ikwa bjalo ka marapo a kgomo a kgale. Bakutoli ga se ba bega kutollo ya bona mengwaga ye masomepedi ka lebaka la gore ba be ba tšea gore ke bison-, e sego marapo a dinosaur.
Potšišo e botse ke gore marapo a be a tla bolokwa bjang ka nywaga e dimilione tše masome? Nakong ya di- dinosaur, boemo bja leratadima bo be bo ruthetše, ka gona modiro wa diphedi tše dinyenyane ruri o be o tla senya marapo. Taba ya gore marapo ga a tšhoge, a bolokilwe gabotse ebile a bonala a swana le marapo a mafsa e šišinya nako ye kopana go e na le ye telele.
Ditlhalenama tše boleta . Bjalo ka ge go boletšwe, difosele ga di na dithegi go mengwaga ya tšona. Ga go na motho yo a ka bolelago ka kgonthišetšo gore ke mogatong ofe diphedi tšeo di hweditšwego e le difosele di bego di phela Lefaseng. Se se ka se tšweletšwe thwii go tšwa go difosele. Lega go le bjalo, ge go tliwa tabeng ya dilo tšeo di hweditšwego tša mešaletša ya dinosaur, ke kelohloko e makatšago gore difosele tše mmalwa di bolokilwe gabotse. Ka mohlala, Yle uutiset e begile ka December 5, 2007 gore: "Mešifa ya dinosaur le letlalo di hweditšwe kua USA." Ditaba tše ga se tšona feela tša mohuta wa tšona, eupša ditaba tše di swanago le dilo tšeo di hlokometšwego ke tše dintši. Go ya ka pego ye nngwe ya nyakišišo, ditlhalenama tše boleta di arotšwe go tšwa go mo e ka bago lerapo le lengwe le le lengwe la bobedi la dinosaur go tšwa nakong ya Jurassic (145.5 – 199.6 milione mengwageng ya tlhagelelo ye e fetilego) (1). Difosele tša dinosaur tšeo di bolokilwego gabotse e tloga e le tharollo e kgolo ge e ba di tšwa nywageng e fetago dimilione tše 65 e fetilego. Mohlala o mobotse ke fossil ya dinosaur yeo e nyakilego e feletšego yeo e hweditšwego ka dipeeletšong tša kalaka tša Pietraroia ka Borwa bja Italy, yeo go ya ka kgopolo ya tlhagelelo e bego e lebelelwa e le ya nywaga e dimilione tše 110, eupša yeo ditlhalenama tša yona tša sebete, mala, mešifa le lefufuru di bego di sa dutše di šetše. Go oketša moo, dintlha tše di makatšago tšeo di utolotšwego e be e le mala ao a bolokilwego, moo ditlhalenama tša mešifa di bego di sa dutše di ka bonwa. Go ya ka banyakišiši, mala a be a bonagala eka a sa tšwa go segwa! ( TREE, August 1998, Bolumo 13, No. 8, matlakala 303-304) Mohlala o mongwe ke difosele tša di- pterosaur (e be e le ditšhošane tše dikgolo tše di fofago) tšeo di hweditšwego kua Araripe, Brazil, tšeo di bego di bolokilwe gabotse ka mo go sa kago gwa ba gona. Setsebi sa dilo tša kgale sa Yunibesithi ya London Stafford House se boletše ka dilo tše tšeo di hweditšwego ka mešaletša (Discover 2/1994):
Ge nkabe sebopiwa seo se hwile dikgweding tše tshela tše di fetilego, se bolokilwe gomme se epilwe, se be se tla lebelega tlwa ka tsela ye. E phethagetše ka mo go feletšego ka ditsela ka moka.
Ka gona, dilo tšeo di hweditšwego ka ditlhalenama tše boleta tšeo di bolokilwego gabotse di dirilwe ka di- dinosaur. Dilo tšeo di hweditšwego di swana kudu le tšeo di dirilwego ka di- mammoth, tšeo go naganwago gore di hwile nywageng e dikete e sego kae feela e fetilego. Potšišo e botse ke gore, difosele tša dinosaur di ka hlaloswa bjang e le tša kgale ka makga a mantši go feta difosele tša mammoth, ge e ba bobedi bja tšona di bolokilwe gabotse ka mo go swanago? Ga go na motheo o mongwe wa se ntle le tšhate ya nako ya thutafase, yeo e hweditšwego e thulana le seo se ka bonwago tlhagong gantši. E tla ba nako ya go tlogela tšhate ye ya nako. Go a kgonega kudu gore di- dinosaur le di- mammoth di be di phela lefaseng ka nako e tee.
Diproteine tša go swana le albumin, collagen le osteocalcin di hweditšwe ka mašaledi a di-dinosaur. Gape diprotheine tše di fokolago kudu elastin le laminin di hweditšwe [Schweitzer, M. le ba bangwe ba 6, Biomolecular characterization le tatelano ya diprotheine tša hadrosaur ya Campanian B. canadensis, Science 324 (5927): 626-631, 2009]. Seo se dirago gore dilo tše tšeo di utolotšwego e be bothata ke gore ga se ka mehla dilo tše di hwetšwago gaešita le ka gare ga difosele tša diphoofolo tša mehleng yeno. Ka mohlala, sampole e tee ya marapo a mammoth, yeo e bego e akanyetšwa go ba le nywaga e 13 000, collagen ka moka e be e šetše e nyameletše (Science, 1978, 200, 1275) .. Lega go le bjalo, collagen e arotšwe go tšwa go difosele tša dinosaur. Go ya ka makasine wa ditsebi wa Biochemist, collagen e ka se bolokwe gaešita le ka nywaga e dimilione tše tharo themperetšheng e swanetšego ya lefela la di- degree Celsius (2) . Taba ya gore dilo tše bjalo tšeo di hweditšwego di direga leboelela e šišinya gore difosele tša dinosaur ka bontši di na le nywaga-kete e sego kae. Boikemišetšo bja mengwaga bjo bo theilwego godimo ga tšhate ya nako ya thutafase ga bo sepelelane le dikutollwa tša bjale.
Ka lehlakoreng le lengwe, go a tsebega gore di-biomolecules di ka se bolokwe mengwaga ya go feta 100,000 (Bada, J et al. 1999. Pabalelo ya di-biomolecules tše bohlokwa ka gare ga rekoto ya mešaletša: tsebo ya bjale le ditlhohlo tša ka moso. Dikgwebišano tša Filosofi tša Mokgatlo wa Bogoši B: Mahlale a Thutaphedi.354, [1379 ]). Ye ke sephetho sa nyakišišo ya mahlale a diphihlelo. Collagen, yeo e lego biomolecule ya dinama tša diphoofolo, ke gore proteine ya sebopego ye e tlwaelegilego, gantši e ka arolwa go tšwa go difosele. Go tsebja ka proteine yeo go bolelwago ka yona gore e thubega ka pela ka marapong, gomme ke mašaledi a yona fela ao a ka bonwago ka morago ga mengwaga ye 30,000, ka ntle le maemong a kgethegilego a omilego kudu. Lefelo la Hell Creek le na le bonnete bja gore le tla hwetša pula nako le nako. Ka fao, collagen ga se ya swanela go hwetšwa ka gare ga lerapo la mengwaga ye "68 milione" leo le epetšwego mobung. (3) .
Ge e ba dipono mabapi le diprotheine tšeo di arotšwego go tšwa marapong a dinosaur, go swana le albumin, collagen le osteocalcin, gammogo le DNA di nepagetše, gomme re se na lebaka la go belaela go hlokomelwa ga banyakišiši, go ya ka dinyakišišo tše, marapo a swanetše go ba le letšatšikgwedi lefsa go e sego go feta mengwaga ye 40,000-50,000, ka lebaka la gore nako ye kgolo ye e kgonegago ya pabalelo ya dilo tšeo go bolelwago ka tšona tlhagong e ka se fete. (4) .
Disele tša madi . Selo se sengwe se se makatšago ke go utollwa ga disele tša madi mašaledi a di- dinosaur. Disele tša madi tše di nago le nyuklea di hweditšwe gomme go hweditšwe gore hemoglobin e dula e le ka go tšona le tšona. E nngwe ya dikutollo tše bohlokwa kudu tša disele tša madi e šetše e dirilwe ka bo-1990 ke Mary Schweitzer. Dikutollo tše dingwe tše di swanago di dirilwe ga e sa le go tloga ka nako yeo. Potšišo e botse ke gore disele tša madi di ka bolokwa bjang ka nywaga e dimilione tše masome goba na ka morago ga tšohle ke tša setlogo sa morago bjale kudu ka thutafase? Dilo tše dintši tšeo di utolotšwego tša mohuta wo di belaela tšhate ya nako ya thutafase le nywaga ya yona e dimilione. Go ithekgile ka boemo bjo bobotse bja difosele, ga go na mabaka a lokafaditšwego a go dumela nywageng e dimilione.
Ge Mary Schweitzer a be a e-na le nywaga e mehlano, o ile a tsebiša gore o tla ba monyakišiši wa di- dinosaur. Toro ya gagwe e ile ya phethagala, gomme ge a be a e-na le nywaga e 38, o ile a kgona go ithuta marapo ao a nyakilego a bolokilwe ka mo go phethagetšego a Tyrannosaurus Rex, ao a hweditšwego kua Montana ka 1998 (Journal of American Medical Association, 17 Nov. 1993, Vol. 270, No 19 , maq.2376-2377). Mengwaga ya marapo e be e akanyetšwa go "mengwaga ye dimilione tše 80." Go hweditšwe marapo a go fihla go 90%, gomme a be a sa senyega. Schweitzer o ithutile ka mo go kgethegilego nyakišišong ya ditlhalenama gomme o ipitša setsebi sa dilo tša kgale tša dimolekule. O ile a kgetha marapo a dirope le marapo a dirope a selo seo se hweditšwego gomme a phetha ka go hlahloba moko wa marapo. Schweitzer o ile a lemoga gore moko wa marapo ga se wa dirwa fossil le gore o bolokilwe gabotse ka mo go sa kgolwegego. Lerapo e be e le la tlhago ka mo go feletšego e bile le bolokilwe gabotse kudu. Schweitzer o ile a e ithuta ka maekerosekopo gomme a lemoga dibopego tše di ratago go tseba. E be e le tše dinyenyane e bile e le tša nkgokolo gomme di e-na le nucleus, go fo swana le disele tše dikhwibidu tša madi ka gare ga mothapo wa madi. Eupša disele tša madi di be di swanetše go ba di nyameletše marapong a dinosaur nywageng e fetilego."Letlalo la ka le ile la ba le di-goosebumps, bjalo ka ge eka ke be ke lebelela seripa sa sebjalebjale sa lerapo," go bolela Schweitzer. "Ke nnete ke be ke sa kgolwe seo ke bego ke se bona gomme ka re go sethekniki sa lab: 'Marapo a a na le mengwaga ye dimilione tše 65, disele tša madi di be di ka phela bjang nako ye telele gakaakaa?'" (Science, July 1993, Vol. 261, 261 , maq.160-163). Seo se lego bohlokwa ka se se hweditšwego ke gore ga se marapo ka moka ao a bego a dirilwe fossil ka mo go feletšego. Gayle Callis, monyakišiši wa setsebi wa marapo, o bontšhitše dišupo tša marapo sebokeng sa thutamahlale moo setsebi sa malwetši se ilego sa di bona ka tshoganetšo. Ngaka ya malwetši e ile ya hlokomela gore, "Na o be o tseba gore go na le disele tša madi ka lerapong le?" Se se ile sa lebiša go filimi e makatšago ya go kgahliša. Mary Schweitzer o ile a bontšha Jack Horner, monyakišiši yo a tumilego wa di- dinosaur sampole yeo, ."Bjalo o nagana gore go na le disele tša madi ka gare ga yona?" , yeo Schweitzer a ilego a araba ka gore, "Aowa, ga ke dire bjalo." "Go lokile bjale, e no leka gomme o hlatsele gore ga se disele tša madi," Horner o ile a araba (EARTH, 1997, June: 55–57, Schweitzer et al., The Real Jurassic Park). Jack Horner o tšea gore marapo a koto kudu mo e lego gore meetse le oksitšene di paletšwe ke go di kgoma. (5) .
Radiokhapone . Mokgwa wa bohlokwa kudu wo o šomišwago go ela mengwaga ya dilo tša tlhago ke mokgwa wa radiocarbon. Ka mokgwa wo, seripa sa bophelo bja semmušo bja radiocarbon (C-14) ke mengwaga ye 5730, ka fao ga se gwa swanela go ba le ye e šetšego ka morago ga mengwaga ye e ka bago 100,000. Le ge go le bjalo, nnete ke gore radiocarbon e hweditšwe kgafetšakgafetša ka dipeeletšong tša "makgolo a dimilione tša mengwaga", didibeng tša oli, diphedi tša Cambrian, dipeeletšo tša malahla, gaešita le ditaamane. Ge seripa-gare sa bophelo bja semmušo bja radiocarbon e le nywaga-kete e sego kae feela, se ga se sa swanela go kgonega ge e ba dišupo di tšwa nywageng e dimilione e fetilego. Kgonagalo e nnoši ke gore nako ya lehu la diphedi e be e le kgauswi kudu le bjale, ke gore mengwaga ye dikete, e sego mengwaga ye dimilione. Bothata bjo bo swanago ke ka di-dinosaur. Ka kakaretšo, di-dinosaur ga se tša ba tša bewa letšatšikgwedi la radiocarbon, ka lebaka la gore difosele tša dinosaur di be di tšewa e le tša kgale kudu bakeng sa go bewa nako ya radiocarbon. Le ge go le bjalo, go dirilwe dikelo tše mmalwa gomme se se makatšago e bile gore radiocarbon e sa le gona. Se, go swana le dilo tšeo di hlokometšwego nakong e fetilego, se šišinya gore e ka se tšee nywaga e dimilione ga e sa le dibopiwa tše di hwelela. Tsopolo ye e latelago e bolela ka botlalo ka bothata bjo. Sehlopha sa banyakišiši sa Jeremane se bega ka mašaledi a radiocarbon a mašaledi a dinosaur ao a hwetšwago mafelong a mmalwa a fapanego:
Difosele tšeo go tšewago gore ke tša kgale kudu gantši ga di na letšatšikgwedi la khapone-14 ka lebaka la gore ga se tša swanela go ba le radiocarbon efe goba efe ye e šetšego. Seripa-gare sa bophelo bja khapone ya radioactive ke se se kopana kudu moo e lego gore mo e nyakilego go ba ka moka ga yona e bodile ka nywaga ya ka tlase ga e 100 000. Ka August 2012, sehlopha sa banyakišiši ba Jeremane se begile sebokeng sa ditsebi tša geophysics ka dipoelo tša dikelo tša khapone-14 tšeo di dirilwego disampole tše dintši tša marapo a dinosaur tšeo di nago le mešaletša. Go ya ka dipoelo, dišupo tša marapo di be di na le mengwaga ye 22 000-39 000! Bonyane ka nako ya go ngwala, tlhagišo e hwetšagala go YouTube. (6) . Mafelelo a ile a amogelwa bjang? Ba babedi ba badulasetulo, bao ba bego ba sa kgone go amogela dikelo, ba ile ba phumola abstract ya tlhagišo go tšwa wepsaeteng ya khonferentshe ntle le go e bolela go bo-rathutamahlale. Dipoelo di hwetšagala go http://newgeology.us/presentation48.html. Taba e bontšha kamoo mohlala wa tlhago o amago ka gona. Go nyakile go sa kgonege go hwetša dipoelo tšeo di ganetšanago le yona tšeo di gatišitšwego setšhabeng sa thutamahlale seo se laolwago ke thuto ya tlhago. Go na le kgonagalo e kgolo ya gore morara o omilego o fofe. (7) .
DNA . Se sengwe seo se bontšhago gore mašaledi a dinosaur e ka se be a nywageng e dimilione e fetilego ke go hwetšwa ga DNA go ona. DNA e arotšwe go tšwa go mohlala Mabapi le didirišwa tša marapo tša Tyrannosaurus Rex (Helsingin Sanomat 26.9.1994) le mae a dinosaur ka China (Helsingin Sanomat 17.3.1995). Seo se dirago gore go utollwa ga DNA go be thata go kgopolo ya tlhagelelo ke gore gaešita le go tšwa go di- mummy tša kgale tša batho goba di- mammoth tšeo di ithutilwego, dišupo tša DNA ga se ka mehla di ka hwetšwago ka gobane selo se se senyegile. Mohlala o mobotse ke ge Svante Pääbo a be a ithuta ka dišupo tša ditlhalenama tša di- mummy tše 23 tša batho musiamong wa Berlin kua Uppsala. O kgonne go arola DNA go tšwa go mummy e tee fela, go laetša gore selo se se ka se swarelele nako ye telele kudu (Nature 314: 644-645). Taba ya gore DNA e sa dutše e le gona ka di- dinosaur e bontšha gore difosele e ka se be tša nywageng e dimilione e fetilego. Seo se dirago gore go be thata le go feta ke gore ka morago ga mengwaga ye 10,000 ga se gwa swanela go ba le DNA yeo e šetšego le gatee (Nature, 1 Aug, 1991, vol 352). Ka mo go swanago, nyakišišong ya morago bjale kudu go tloga ka 2012, go ile gwa balwa gore seripa-gare sa bophelo bja DNA ke nywaga e 521 feela. Se se bontšha gore kgopolo ya difosele tša mengwaga ye dimilione tše masome e ka ganwa. Ditabeng tše di amanago (yle.fi > Uutiset > Tiede, 13.10.2012) go ile gwa thwe:
Moedi wa mafelelo wa pabalelo ya DNA o ile wa hwetšwa - ditoro tša go dira di-clone tša di-dinosaur di ile tša fela
Di- dinosaur di ile tša hwelela nywageng e dimilione tše 65 e fetilego. DNA ga e phele mo e nyakilego go ba nako e telele bjalo, gaešita le maemong a mabotse, go ya ka nyakišišo ya morago bjale... Di- enzyme le diphedi tše dinyenyane di thoma go thuba DNA ya disele gatee-tee ka morago ga ge phoofolo e hwile. Lega go le bjalo, go naganwa gore lebaka le legolo la se ke karabelo yeo e bakwago ke meetse. Ka ge go e-na le meetse a ka tlase ga lefase mo e nyakilego go ba kae le kae, DNA e swanetše, ka kgopolo, go bola ka lebelo le le sa fetogego. Go bona se, le ge go le bjalo, pele ga letšatšikgwedi le ga se ra kgona go hwetša palo ye kgolo ka mo go lekanego ya difosele tšeo di bego di sa na le DNA ye e šetšego. Bo-rathutamahlale ba Denmark le ba Australia bjale ba rarollotše sephiri se, ka ge ba ile ba amogela marapo a 158 a di- shinbone a nonyana e kgolo ya Moa ka laboratoring ya bona, gomme marapo a be a sa dutše a e-na le dilo tša leabela tšeo di šetšego ka go ona. Marapo a na le mengwaga ye 600 – 8000 gomme a tšwa mo e ka bago go tšwa lefelong le tee, ka fao a tšofetše maemong a go tsepama.
Gaešita le amber e ka se nee DNA nako e oketšegilego
Ka go bapetša nywaga ya dišupo le ditekanyo tša go bola ga DNA, bo-rathutamahlale ba ile ba kgona go bala seripa-gare sa bophelo bja nywaga e 521. Se se bolela gore ka morago ga nywaga e 521 seripa-gare sa malokololo a di- nucleotide ka gare ga DNA a arogane. Ka morago ga mengwaga ye mengwe ye 521 se se diregile gape go seripagare sa manonyeletšo ao a šetšego bjalobjalo. Banyakišiši ba lemogile gore gaešita le ge lerapo le be le khuditše themperetšheng e swanetšego, manonyeletšo ka moka a be a tla kgaoga e sego ka morago ga nywaga e dimilione tše 68. Gaešita le ka morago ga nywaga e milione le seripa, DNA e ba yeo e sa balegego: go šetše tsebišo e nyenyane kudu, ka gobane dikarolo ka moka tše bohlokwa di fedile.
Ge e ba DNA e sa dutše e le gona di- dinosaur gomme seripa-gare sa bophelo bja selo se se elwa feela ka nywaga e makgolo, go swanetše go dirwa diphetho go tšwa go se. E ka ba dikelo tša DNA ga di botege, goba dikgopolo mabapi le di- dinosaur tšeo di phetšego nywageng e dimilione tše masome e fetilego ga se therešo. Ruri kgetho ya mafelelo ke ya therešo, ka gobane dikelo tše dingwe le tšona di šupa dinakong tše kopana, e sego nywaga e dimilione. Ye ke thutamahlale yeo e theilwego godimo ga dikelo, gomme ge e ka ganwa ka mo go feletšego, re a ipea.
GO FEDIŠWA GA DI- DINOSAURS . Ge go tliwa tabeng ya tshenyo ya di-dinosaur, gantši go naganwa gore e diregile nywageng e dimilione e fetilego, mafelelong a nako ya Cretaceous. Go dumelwa gore di- ammonite, di- belemnite le mehuta e mengwe ya dibjalo le diphoofolo le tšona di be di akaretšwa tshenyegong e swanago ya bontši. Go thwe tshenyo yeo e fedišitše karolo e kgolo ya diphoofolo tša mehleng ya Cretaceous. Sebaki se segolo sa tshenyo gantši se ile sa lebelelwa e le meteorite, yeo e bego e tla tsoša leru le legolo la lerole. Leru la lerole le be le tla khupetša seetša sa letšatši nako ye telele, mola dimela di be di tla hwa gomme diphoofolo tše di jago dimela le tšona di be di tla bolawa ke tlala. Le ge go le bjalo, kgopolo ya meteorite le dithuto tša phetogo ya boso ka go nanya di na le bothata bjo tee: ga di hlaloše go hwetšwa ga difosele ka gare ga maswika a thata le dithaba. Difosele tša dinosaur di hwetšwa go tšwa dikarolong tše di fapanego tša lefase ka gare ga maswika a thata, e lego seo se makatšago. E a makatša, ka lebaka la gore ga go phoofolo ye kgolo - mo gongwe ya botelele bja dimithara tše 20 - yeo e ka kgonago go tsena ka gare ga leswika le thata. Nako le yona ga e thuše ditaba, ka gobane ge o be o ka leta mengwaga ye dimilione gore phoofolo e bolokwe mobung gomme e dirwe fossil, e be e tla bola gabotse pele ga nako yeo goba diphoofolo tše dingwe di be di tla e ja. Ge e le gabotse, nako le nako ge re kopana le dinosaur le difosele tše dingwe, di swanetše go ba di ile tša epelwa ka pela ka tlase ga leraga. Difosele di ka se belegwe ka tsela efe goba efe ye nngwe:
Go molaleng gore ge e ba go bopša ga dipeeletšo go be go tla direga ka lebelo le le nanyago gakaakaa, ga go na difosele tšeo di ka bolokwago, ka ge di be di ka se epelwe ka gare ga dilo tše di tšholotšwego pele di bola ke diesiti tša meetse, goba pele di be di tla senywa le go pšhatlaganywa go ba diripana ge di be di itlotša le go otla tlase ga mawatle a sa tsepamago. Di ka khupetšwa fela ke sediments ka kotsi, moo di epelwago gateetee. ( Geochronology goba Mehla ya Lefase ka mabaka a Sediments le Bophelo , Bulletin of the National Research Council No. 80, Washington DC, 1931, letl. 14)
Phetho ke gore di- dinosaur tše tšeo di hwetšwago lefaseng ka moka di swanetše go ba di ile tša epelwa ka pela ke go theoga ga leraga. Leraga le boleta le tlile go di dikologa mathomong gomme ka morago la thatafala ka thata ka tsela ye e swanago le samente. Ke feela ka tsela ye moo setlogo sa di-dinosaur, di-mammoth le difosele tše dingwe tša diphoofolo di ka hlalošwago. Meetse-fula, seo se ka direga e le ka kgonthe. Re lebelela tlhaloso, yeo e fago kgopolo ye e nepagetšego ka se. E bontšha di-dinosaur di hwetšwa ka gare ga maswika a thata, e laetša gore di swanetše go ba di khupeditšwe ke leraga le boleta. Ke moka leraga le thatafetše go ba dikologa. Ke feela ka Meetse-fula, eupša e sego ka modikologong o tlwaelegilego wa tlhago, re be re ka letela gore selo se se swanago le seo se direge (sehlogo se bolela gape kamoo di- eddies tša meetse di bego di ka kgoboketša marapo a dinosaur). Go okeditšwe ka mongwalo wo motenya mongwalong ka morago ga moo go hlaloša gabotse:
O ile a ya maganateng a South Dakota, moo go nago le maboto a maswika a mebala ye mehwibidu, ye serolane le ya namune le maswika a magolo. Ka matšatši a sego kae o ile a hwetša marapo a mangwe lebotong la leswika , ao a ilego a akanyetša gore ke mohuta wo a bego a ikemišeditše go a hwetša. Ge a epa leswika go dikologa marapo , o ile a hwetša gore marapo a be a le ka tatelano ya sebopego sa phoofolo. Ba be ba se ka gare ga mokgobo go swana le marapo a dinosaur gantši a le bjalo. Dikgobo tše dintši tše bjalo di be di le bjalo ka ge eka di dirilwe ke ledimo le matla la meetse. Bjale marapo a a be a le ka leswikeng la mohlaba le letala-lerata, leo le thata kudu . Lefsika la mohlaba le ile la swanelwa ke go tlošwa ka sedirišwa sa go hlahloba gomme le tlošwe ka go thuthupišwa. Brown le bašomi ba gagwe ba ka thoko ba ile ba dira molete wo o nyakilego go ba dimithara tše šupago le seripa ka botebo go ntšha marapo. Go tloša marapo a tee a magolo go ile gwa ba tšea selemo se sebedi. Ga se ba ka ba tloša marapo leswikeng le gatee. Ba ile ba iša maswika a magolo ka seporo go ya musiamong, moo bo-rathutamahlale ba ilego ba kgona go gagola dilo tšeo tša leswika gomme ba hloma marapo. Legotlo le la kgatelelo bjale le eme ka holong ya dipontšho ya musiamo. (letl. 72, Dinosaur / Ruth Wheeler le Harold G. Lepokisi) .
BOHLATSE BJO BO DINGWE BJA MELAO . Ka gona therešo ke gore mašaledi a di- dinosaur a hwetšwa ka gare ga maswika a thata, ao go lego thata go a tloša go ona. Kgonagalo e nnoši ya gore di tsene bjang boemong bjo ke gore leraga le boleta le bopegile ka pela go di dikologa gomme ka morago la thatafala go ba leswika. Tiragalong e swanago le Meetse-fula, se se ka ba se diregile. Le ge go le bjalo, go bolelwa ka diphoofolo tše kgolo tša go swana le tše historing ya batho le ka morago ga meetsefula, ka fao ga se tša hwa ka moka ka nako yeo. Go thwe’ng ka bohlatse bjo bongwe bja Meetse-fula? Mo re gatelela tše sego kae feela tša tšona. Seo tšhateng ya nako ya thutafase se hlalošwago ke mengwaga ye dimilione, goba mohlomongwe masetla-pelo a mantši, ka moka se ka bakwa ke masetla-pelo a tee le a swanago: Meetse-fula. E ka hlalosa tshenyo ya di-dinosaur gotee le dibopego tše dingwe tše dintši tšeo di lemogilwego mobung. Bohlatse bjo bongwe bjo bo tiilego bja Meetsefula ke mohlala gore dilo tše di tšholotšwego tša lewatle di tlwaelegile lefaseng ka bophara, bjalo ka ge ditsopolo tše di latelago di bontšha. Ya pele ya ditlhaloso e tšwa pukung ya James Hutton, tatago thutafase, ya nywageng e fetago e 200 e fetilego:
Re swanetše go phetha ka gore dillaga ka moka tša lefase (...) di bopilwe ke santa le magakabje ao a bego a kgobokane mo fase ga lewatle, dikgapetla tša dikhrustasia le dilo tša dikorale, mmu le letsopa. (J. Hutton, Teori ya Lefase l, 26. 1785)
J. S. Shelton: Dikontinenteng, maswika a sedimentary a lewatle a tlwaelegile kudu e bile a atile go feta maswika a mangwe ka moka a sedimentary ge a kopantšwe. Ye ke e nngwe ya dintlha tšeo tše bonolo tšeo di nyakago tlhaloso, e le pelong ya selo se sengwe le se sengwe seo se tswalanago le maiteko a tšwelago pele a motho a go kwešiša thutafase yeo e fetogago ya nako e fetilego ya thutafase. (8) .
Sešupo se sengwe sa Meetse-fula ke dipeeletšo tša malahla lefaseng ka bophara, tšeo go tsebjago gore di be di arotšwe ka maemo ka meetse. Go tlaleletša, go ba gona ga difosele tša lewatle le dihlapi go laetša gore dipeeletšo e ka se be sephetho sa peating ka go nanya mo mohlabeng wo mongwe wo o itšego. Go e na le moo, tlhaloso e kaone ke gore meetse a be a iša dibjalo mafelong ao malahla a bopilwego go ona. Meetse a tumotše dimela le mehlare ka medu, a di kgobela dithobeng tše dikgolo gomme a tliša diphoofolo tša lewatle gare ga dimela tša naga. Se se kgonega feela masetla-pelong a magolo, a bjalo ka Meetse-fula ao go boletšwego ka ona ka Beibeleng.
Ge dithokgwa di be di epetšwe ka gare ga seretse ka lebaka le itšego, dipeeletšo tša malahla di ile tša hlolwa. Setšo sa rena sa bjale sa motšhene se theilwe ka bontši godimo ga maemo a. (Mattila Rauno, Teuvo Nyberg & Olavi Vestelin, Thutaphedi ya Koulun 9, letl. 91)
Ka fase le ka godimo ga dirokele tša malahla a diminerale go na le, bjalo ka ge go boletšwe, dillaga tša ka mehla tša leswika la letsopa, gomme go tšwa go sebopego sa tšona re kgona go bona gore di stratified go tšwa meetseng. (9) .
Bohlatse ka bontši bo šišinya gore malahla a diminerale a be a tšweletšwa ka pela ge dithokgwa tše kgolo di be di senywa, di bewa ka dillaga gomme ka morago tša bolokwa ka pela. Go na le dikarolo tše kgolo tša lignite ka Yallourn, Victoria (Australia) tšeo di nago le dikutu tše ntši tša mehlare ya phaene – mehlare yeo ga bjale e sa golego mo nageng ya mohlašana. Di strata tše di hlophišitšwego, tše koto tšeo di nago le go fihla go 50% ya peu ya go hlweka le tšeo di phatlaletšego godimo ga lefelo le legolo di hlatsela gabotse gore di strata tša lignite di bopilwe ke meetse. (10) .
Go rutwa dikolong gore khapone e bopša ganyenyane-ganyenyane go tšwa peat, le ge e le gore ga go na moo go ka lemogwago gore se se a direga. Ge go elwa hloko bogolo bja mafelo a malahla, mehuta ye e fapanego ya dibjalo le dikutu tše di emego thwii tša methaladi ye mentši, go bonagala gore dipeeletšo tša malahla di bopilwe ke dihlapi tše kgolo tša dimela tše di gogolago, nakong ya mafula a magolo kudu. Diphasejeng tšeo di betlilwego ke diphedi tša ka lewatleng le tšona di hwetšwa ka gare ga difosele tše tša dibjalo tšeo di nago le khapone. Difosele tša diphoofolo tša ka lewatleng le tšona di hweditšwe ka dipeeletšong tša malahla ("Noutu ya go direga ga Mašaledi a Diphoofolo tša Lewatleng ka Bolo ya Magala ya Lancashire", Geological Magazine, 118:307,1981) ... Dipeeletšo tša dikgapetla tša diphoofolo tša lewatle tše di naganetšwego le difosele tša Spirorbis , yeo e bego e dula lewatleng, e ka hwetšwa gape mafelong a malahla.(Weir, J., ”Dithuto tša Morago bjale tša Dikgopa tša Ditekanyo tša Khapone”, Science Progress, 38:445, 1950). (11) .
Mop Price o tšweletša melato yeo go yona dillaga tša malahla a diminerale tše 50- go ya go 100 e lego godimo ga tše tee gomme magareng ga tšona go na le dillaga go akaretšwa difosele go tšwa lewatleng le le tseneletšego. O tšea karolo ye ya bohlatse e le e tiilego kudu e bile e kgodiša moo e lego gore ga se a ke a leka go hlalosa dintlha tše ka mabaka a kgopolo ya Lyell ya go swana. (12) .
Sešupo sa boraro sa Meetse-fula ke go ba gona ga difosele tša lewatle dithabeng tše di phagamego tša go swana le Himalaya, Alps le Andes. Mehlala e mengwe yeo e tšwago dipukung tša bo-rathutamahlale le tša thutafase ka noši ke še:
Ge a be a sepela ka sekepe sa Beagle Darwin ka boyena o ile a hwetša dikgopa tša lewatle tšeo di nago le mešaletša go tšwa godimo Dithabeng tša Andean. E bontšha gore, seo bjale e lego thaba se kile sa ba ka tlase ga meetse. (Jerry A. Coyne: Miksi evoluutio on totta [Ke ka baka la’ng tlhagelelo e le therešo], letl. 127)
Go na le lebaka la go lebelela ka kelohloko tlhago ya mathomo ya maswika methaleng ya dithaba. E bonwa gabotse dithabeng tša Alps, dithabeng tša Alps tša kalaka tša ka leboa, seo se bitšwago lefelo la Helvetian. Kalaka ke sedirišwa se segolo sa leswika. Ge re lebelela leswika mo mabopong a go theoga goba godimo ga thaba - ge re be re na le maatla a go namela godimo kua - re tla feleletša re hweditše mašaledi a diphoofolo a fossilized, difosele tša diphoofolo, ka gare ga lona. Gantši di senyegile kudu eupša go a kgonega go hwetša diripana tše di lemogegago. Difosele tšeo ka moka ke dikgapetla tša kalaka goba marapo a dibopiwa tša ka lewatleng. Gare ga tšona go na le di- ammonite tša go ba le ditlhale tša go dikologa, gomme kudu-kudu bontši bja di-clam tša dikgapetla tše pedi. (...) Mmadi a ka ipotšiša mo nakong ye gore go ra go reng gore methaladi ya dithaba e swere dilo tše dintši gakaakaa tše di tšholotšwego, tšeo gape di ka hwetšwago di arotšwe ka maemo ka tlase ga lewatle. (letl. 236,237 "Muttuva maa", Pentti Eskola) .
Harutaka Sakai go tšwa Yunibesithing ya Japane kua Kyushu ka nywaga e mentši e nyakišišitše ka difosele tše tša lewatle Dithabeng tša Himalaya. Yena le sehlopha sa gagwe ba lokeleditše aquarium ka moka go tšwa nakong ya Mesozoic. Dilili tša lewatle tše di fokolago, tšeo di lekanago le di-urchin tša bjale tša lewatle le dinaledi tša lewatle, di hwetšwa mabotong a maswika a dikhilomithara tše fetago tše tharo ka godimo ga bophagamo bja lewatle. Ammonites, belemnites, dikorale le plankton di hwetšwa bjalo ka difosele maswikeng a dithaba (...) Bophagamong bja dikhilomithara tše pedi, ditsebi tša thutafase di ile tša hwetša mohlala wo o tlogetšwego ke lewatle ka bolona. Bokagodimo bja yona bja leswika bjo bo swanago le maphoto bo sepelelana le dibopego tšeo di dulago ka lešabašabeng go tšwa maphotong a meetse a tlase. Gaešita le go tšwa ntlheng ya Everest, go hwetšwa dithipa tše serolane tša kalaka, tšeo di ilego tša tšwelela ka tlase ga meetse go tšwa mašaledi a diphoofolo tše di sa balegego tša ka lewatleng. ("Maapallo ihmeiden planeetta", leq. 55)
Pontšho ya bone ya Meetse-fula ke dikanegelo tša mafula, tšeo go ya ka dikakanyetšo tše dingwe, di nyakilego go ba tše 500 tša tšona. Tlhago ya lefase ka bophara ya dikanegelo tše e ka tšewa bjalo ka bohlatse bjo bokaone bja tiragalo ye:
Ditšo tše di ka bago 500 – go akaretšwa batho ba setlogo ba Gerika, China, Peru le Amerika Leboa – di tsebja lefaseng moo dinonwane le dinonwane di hlalošago kanegelo ye e gapeletšago ya mafula a magolo ao a fetotšego histori ya morafe. Dikanegelong tše dintši, ke batho ba sego kae feela bao ba ilego ba phologa meetse-fula, go fo swana le tabeng ya Noage. Bontši bja batho ba be ba lebelela meetsefula e le ao a bakilwego ke medimo yeo ka lebaka le lengwe goba le lengwe, e ilego ya tšwafa ke mohuta wa batho. Mohlomongwe batho ba be ba gobogile, go swana le mehleng ya Noage le nonwaneng ya morafe wa Ma-Hopi a Ma-Amerika a Setlogo wa Amerika Leboa, goba mohlomongwe go be go na le batho ba bantši kudu le ba lešata kudu, go swana le ka go epiki ya Gilgamesh. (13) .
Ge nkabe Meetsefula a lefase ka bophara e be e se a kgonthe, ditšhaba tše dingwe di be di tla hlalosa gore go thuthupa mo go tšhošago ga thabamollo, madimo a magolo a lehlwa, komelelo (...) go sentše bagologolo ba bona ba babe. Ka gona go ba ga legohle ga kanegelo ya Meetse-fula ke e nngwe ya dikarolo tše kaone-kaone tša bohlatse bja therešo ya yona. Re ka nyatša efe goba efe ya dikanegelo tše bjalo ka dinonwane tša motho ka o tee ka o tee gomme ra nagana gore e be e le boikgopolelo fela, eupša mmogo, go tšwa ponong ya lefase ka bophara, di nyakile di sa ganetšege. (Lefase) .
Di- dinosaur le diamusi . Ge re bala dipuku tša thutaphedi le dipuku tša tlhagelelo, re kopana leboelela kgopolo ya kamoo bophelo ka moka bo tšweletšego ka gona go tloga seleng e bonolo ya pele go ya go dibopego tša gona bjale. Tlhagelelo e be e akaretša gore dihlapi di be di swanetše go fetoga digwagwa, digwagwa e be digagabi gomme di- dinosaur e be diamusi. Le ge go le bjalo, kelohloko ye bohlokwa ke gore marapo a dinosaur a hweditšwe gare ga marapo ao a swanago le marapo a pere, kgomo le nku (Anderson, A., Tourism e wela mohlaselwa wa tyrannosaurus, Nature, 1989, 338, 289 / Dinosaurus e ka ba e hwile ka setu ka morago ga tšohle, 1984 , New Scientist, 104, 9.), ka gona di- dinosaur le diamusi di swanetše go ba di phetše ka nako e tee. Tsopolo ye e latelago e šupa go se se swanago. E bolela ka fao Carl Werner a tšerego sephetho sa go leka kgopolo ya Darwin ka tirišo. O ile a dira nyakišišo ya nywaga e 14 gomme a tšea diswantšho tše dikete. Dinyakišišo di bontšhitše gore diamusi le dinonyana di be di phela ka bontši le ka nako e tee le di- dinosaur:
Ka ntle le tsebo efe goba efe ye e itšego ya pele ka ga difosele tše di phelago, ngaka ya tša kalafo ya Amerika Carl Werner o tšere sephetho sa go bea teori ya Darwin ka fase ga teko ye e šomago... O dirile nyakišišo ye kgolo ya mengwaga ye 14 ka ga difosele tša mehla ya dinosaurle mehuta ye e kgonegago yeo e ka bago e phetše mmogo le tšona... Werner o ile a tlwaelana le dingwalo tša profešenale tša paleontology gomme a etela dimusiamo tše 60 tša histori ya tlhago lefaseng ka bophara, moo a tšerego diswantšho tše 60 000. O ile a tsepamiša kgopolo fela go difosele tšeo di epilwego go tšwa go strata ye e swanago, moo difosele tša dinosaur di ka hwetšwago (Triassic -, Jurassic -, le Cretaceous dinako tša mengwaga ye dimilione tše 250-65 ye e fetilego). Ke moka o ile a bapetša dikete tša difosele tša kgale ka mo go swanago tšeo a di hweditšego dimusiamong le go di bona ka dipukung le mehuta ya gona bjale gomme a boledišana le ditsebi tše dintši tša lefapha la thuto ya dilo tša kgale le ditsebi tše dingwe. Sephetho sa gagwe e bile gore dimusiamo le dingwalo tše di theilwego godimo ga paleontology di bontšhitše difosele tša sehlopha se sengwe le se sengwe sa mehuta ya diphedi tšeo di lego gona ga bjale ... Re boditšwe gore diamusi di thomile go gola ganyenyane-ganyenyane nakong ya “mehla ya maemo a godimo” ya di- dinosaur, gore diamusi tša mathomo e be e le “dibopiwa tše dinyenyane tše di swanago le di- shrew tšeo di dulago di khutile gomme di sepela feela bošego ka baka la go boifa di- dinosaur.” Lega go le bjalo, ka dipukung tša setsebi, Werner o ile a utolla dipego tša ditšhošane, di-opossum, di- beaver, di- primate le di- platypus tšeo di bego di epilwe go tšwa go di- dinosaur strata. O ile a bolela gape ka mošomo wo o phatlaladitšwego ka 2004, go ya ka wona dibopiwa tša diamusi tše 432 di hweditšwego ka go Triassic -, Jurassic -, le Cretaceous strata, gomme mo e nyakilego go ba lekgolo la tšona ke marapo a feletšego... Poledišanong ya bidio ya Werner molaodi wa musiamo wa pele ga histori wa Utah, e lego Dr Donald Burge, o hlalosa gore: “Re hwetša difosele tša diamusi mo e nyakilego go ba diepong tša rena ka moka tša di- dinosaur. Re na le ditone tše lesome tša letsopa la bentonite leo le nago le difosele tša diamusi, gomme re mo tshepedišong ya go di fa banyakišiši ba bangwe. E sego ka lebaka la gore re be re ka se di hwetše di le bohlokwa, eupša ka lebaka la gore bophelo ke bjo bokopana, gomme ga ke ikgethile ka diamusi: ke ikgethile ka digagabi le di-dinosaur”. Setsebi sa dilo tša kgale Zhe-Xi Luo (Carnegie Museum of Natural History, Pittsburgh) o boletše poledišanong ya bidio ya Werner ka May, 2004 gore: “Polelwana ‘mehla ya dinosaur’ ke leina le le fošagetšego. Diamusi di bopa sehlopha sa bohlokwa seo se bego se phela mmogo le di-dinosaur gomme gape se phologile”. (Ditshwayotshwayo tše di tšwa pukung ya: Werner C. Living Fossils, letl. 172 –173). (14) .
Go ya ka dilo tšeo di hweditšwego ka mešaletša, lereo la mehla ya dinosaur ka fao le a aroša. Diamusi tše di tlwaelegilego tša sebjalebjale di phetše ka nako e tee le di-dinosaur, ke gore bonyenyane mehuta ye 432 ya diamusi. Go thwe’ng ka dinonyana tšeo go naganwago gore di tšweletše go tšwa go di- dinosaur? Gape di hweditšwe ka strata ye e swanago mmogo le di-dinosaur. Tše ke mehuta ye e swanago tlwaa le ya lehono: parrot, penguin, eagle owl, sandpiper, albatross, flamingo, loon, letata, cormorant, avocet...Ngaka Werner o boletše gore ""Dimusiamo ga di bontšhe difosele tše tša dinonyana tša sebjalebjale , goba go di thala diswantšhong tšeo di bontšhago ditikologo tša di- dinosaur. Ke phošo. Ge e le gabotse, neng le neng ge T. Rex goba Triceratops e bontšhwa pontšhong ya musiamo, matata, di- loon, di- flamingo goba tše dingwe tša dinonyana tše tše dingwe tša mehleng yeno tšeo di hweditšwego ka gare ga maemo a swanago le di- dinosaur le tšona di swanetše go swantšhwa. Eupša seo ga se direge. Ga se nke ka bona letata leo le nago le dinosaur musiamong wa histori ya tlhago, akere? Mpšhe? Pagae?”
Di- dinosaur le batho . Kgopolong ya tlhagelelo, go lebelelwa e le mo go sa kgonegego gore motho o phetše lefaseng e sa le ka pela go etša di- dinosaur. Ga e amogelwe, le ge go tsebja gore diamusi tše dingwe di tšweletše ka nako e tee le di-dinosaur, gomme le ge e le gore dikutollo tše dingwe di bile di šišinya gore batho ba be ba swanetše go ba ba tšweletše pele ga di-dinosaur (dilo le difosele tša batho ka dipeeletšong tša malahla bj.bj.). Lega go le bjalo, go na le bohlatse bjo bongwe bjo bo kwagalago bja gore di- dinosaur le batho ba be ba phela ka nako e tee. Mohlala ditlhalošo tša drakone di bjalo. Nakong e fetilego, batho ba be ba bolela ka didragone, eupša e sego ka di- dinosaur, tšeo leina la tšona le hlamilwego ke Richard Owen feela lekgolong la bo-19 la nywaga.
Dikanegelo s. Bohlatse bjo bongwe bja gore di- dinosaur di be di phela nakong e fetilego ya morago bjale ke dikanegelo tše dintši le ditlhaloso tša didragone tše dikgolo le ditšhošane tše di fofago. Ge ditlhalošo tše e le tša kgale, ke moo e lego tša therešo. Ditlhalošo tše, tšeo di ka theilwego godimo ga tshedimošo ya kgale ya go gopola, di ka hwetšwa gare ga batho ba bantši ba go fapana, mo e lego gore di bolelwa mohlala ka dingwalong tša Seisemane, Se-Ireland, Sedanishe, Se-Norway, Sejeremane, Segerika, Segerika, Roma, Egepeta le Babele. Ditsopolo tše di latelago di bolela ka go ata ga diswantšho tša drakone.
Didragone ka dinonwaneng di, ka mo go makatšago, go no swana le diphoofolo tša nnete tšeo di phetšego nakong ye e fetilego. Di swana le digagabi tše kgolo (dinosaur) tšeo di bego di buša naga nako ye telele pele ga ge go thwe motho o tšweletše. Didragone ka kakaretšo di be di lebelelwa e le tše mpe le tše di senyago. Setšhaba se sengwe le se sengwe se be se bolela ka bona dinonwaneng tša sona. ( Saeklopedia ya Puku ya Lefase, Bolumo 5, 1973, s. 265)
Go tloga mathomong a histori ye e ngwadilwego, didragone di tšweletše gohle: dipegong tša mathomo tša Asiria le Babele tša tlhabollo ya tlhabologo, historing ya Sejuda ya Testamente ye Tala, dingwalweng tša kgale tša China le Japane, dinonwaneng tša Gerika, Roma le Bakriste ba pele, ka ditshwantšhišong tša Amerika ya bogologolo, ka dinonwaneng tša Afrika le India. Go thata go hwetša setšhaba seo se bego se sa akaretše didragone historing ya sona ya nonwane...Aristotle, Pliny le bangwadi ba bangwe ba nako ya segologolo ba be ba bolela gore dikanegelo tša didragone di theilwe godimo ga nnete e sego boikgopolelo. (15) .
Setsebi sa thutafase sa Finland Pentti Eskola se šetše se boditše nywagasome e fetilego ka pukung ya gagwe ya Muuttuva maa kamoo diswantšho tša didragone di swanago le di- dinosaur ka gona:
Dibopego tše di fapanego tša diphoofolo tša go swana le ditšhošane di bonala di segiša kudu go rena ka lebaka la gore bontši bja tšona di swana – ka tsela ya kgole le yeo gantši e swanago le ya go swana le ya caricature – diamusi tša sebjalebjale tšeo di phelago ka fase ga maemo a go swana. Lega go le bjalo, bontši bja di- dinosaur di be di fapane kudu le dibopego tša bophelo tša mehleng yeno moo e lego gore di- analogu tša kgaufsi di ka hwetšwa diswantšhong tša didragone dinonwaneng. Se se makatšago ke gore bangwadi ba dinonwane ka tlhago ba be ba se ba ithuta ka dipetrifaction goba gaešita le go di tseba. (16) .
Mohlala o mobotse wa kamoo di- dinosaur e ka bago e be e tloga e le didragone ke almanaka ya ngwedi ya China le horoscope, yeo e tsebjago e le ya nywaga-kgolo e mentši. Ka gona ge zodiac ya ma-China e theilwe maswaong a 12 a diphoofolo ao a ipoeletšago ka medikologo ya nywaga e 12, go na le diphoofolo tše 12 tšeo di akaretšwago. 11 ya tšona di tlwaelegile le mehleng ya sebjalebjale: rat, pholo, nkwe, mmutla, noga, pere, nku, tšhwene, mokoko, mpša le kolobe.Go e na le moo, phoofolo ya bo-12 ke drakone, yeo e sego gona lehono. Potšišo e botse ke gore ge e ba diphoofolo tše 11 e bile diphoofolo tša kgonthe, ke ka baka la’ng drakone e be e tla ba mokgekolo le sebopiwa sa nonwane? Na ga se mo go kwagalago kudu go tšea gore e kile ya phela ka nako e tee le batho, eupša e fedile go swana le diphoofolo tše dingwe tše di sa balegego? Ke mo gobotse go gopola gape gore lentšu dinosaur le hlamilwe feela lekgolong la bo-19 la nywaga ke Richard Owen. Pele ga moo, leina la drakone le ile la dirišwa ka nywaga-kgolo e mentši:
Go oketša moo, go ka bolelwa ka dilo tše di latelago tšeo di hlokometšwego:
Se se kgahlišago ke gore tempeleng ya nywaga e 800 yeo e lego sethokgweng sa Cambodia, go hweditšwe seswantšho se se betlilwego seo se swanago le stegosaurus. Ke mofuta wa dinosaur. (Go tšwa go Ta Prohm Temple. Maier, C., Dibopiwa tše di Makatšago tša Angkor, www.unexplainedearth.com/angkor.php, 9 Hlakola 2006.)
• Kua China, ditlhalošo le dikanegelo ka ga didragone di tlwaelegile kudu; dikete tša tšona di a tsebja. Di bolela ka fao didragone di beelago mae, ka fao tše dingwe tša tšona di bego di na le maphego le ka fao makwapi a bego a a khupeditše ka gona. Kanegelo ya ma-China e bolela ka monna yo a bitšwago Yu yo a ilego a kopana le didragone ge a be a ntšha meetse mohlabeng. Se se diregile ka morago ga meetse-fula a magolo a lefase ka bophara. Kua China, marapo a dinosaur a dirišitšwe ka nywaga-kgolo e mentši e le dihlare tša setšo le di- poultice bakeng sa go fišwa. Leina la Setšhaena la di-dinosaur (kong long) le bolela feela "masapo a drakone" (Don Lessem, Dinosaurs e utolotšwe gape letl. 128-129. Touchstone 1992.). Go thwe gape ma-China a be a diriša didragone e le diphoofolo tša ka gae le diparade tša mmušo (Molen G, Forntidens vidunder, Genesi 4, 1990, matl. 23-26.)
• Baegipita ba swantšhitše drakone ya Apophis e le lenaba la Kgoši Re. Ka mo go swanago, ditlhaloso tša didragone di phatlalatšwa ka dipukung tša Babele. Go thwe Gilgamesh yo a tsebegago kudu o bolaile drakone, e lego sebopiwa se segolo seo se swanago le digagabi, sethokgweng sa mosedere. (Saeklopedia ya Britannica, 1962, Bolumo 10, letl. 359)
• Go thwe Apollo ya Mogerika o bolaile drakone ya Python sedibeng sa Delfin. Yo a lemogegago kudu go babolai ba drakone ba bogologolo ba Gerika le ba Roma e be e le motho yo a bitšwago Perseus.
• Kanegelo yeo e ngwadilwego ka mokgwa wa sereto go tloga ka 500-600 AD. e anega kanegelo ya monna yo a nago le sebete yo a bitšwago Beowulf, yo a ilego a newa mošomo wa go tloša maphoto a Denmark go diphoofolo tša go fofa le tša ka meetseng. Tiro ya gagwe ya bogale e be e le go bolaya phoofolo ya go tšhoša ya Grendel. Go be go thwe phoofolo ye e be e na le ditho tše kgolo tša ka morago le ditho tše nnyane tša ka pele, e kgona go kgotlelela go otlwa ka tšhoša, gomme e be e le ye kgolo ka tsela ye nngwe go feta motho. E ile ya sepela thwii ka lebelo kudu.
• Mongwadi wa Roma Lucanus le yena o boletše ka didragone. O ile a lebiša mantšu a gagwe go drakone ya Ethiopia: “Wena drakone ya gauta ya go phadima, o phagamiša moya gomme o bolaya dipoo tše dikgolo.
• Ditlhalošo tša dinoga tše di fofago ka Arabia ka Herodotos ya Mogerika (ca. 484–425 BC) di bolokilwe. O hlalosa ka mo go swanetšego kudu di- pterosaur tše dingwe. (Rein, E., Puku ya III-VI ya Herodotos , letl. 58 le Puku ya VII-IX , letl. 239, WSOY, 1910)
• Pliny o boletše (Histori ya Tlhago) ngwagakgolong wa mathomo BC ka fao drakone e "ntweng ka mehla le tlou, gomme ka boyona ke ye kgolo kudu ka bogolo mo e lego gore e phuthela tlou ka diphuthelwana tša yona gomme e e phuthela ka gare ga legogo la yona."
• Saeklopedia ya kgale ya Histori Animalium e bolela gore go be go sa na le "didragone" ka bo-1500, eupša gore di be di fokotšegile kudu ka bogolo gomme di be di le ka sewelo.
• Puku ya ditaba ya Seisemane go tloga ka 1405 e bolela ka drakone: "Kgauswi le toropo ya Bures, tikologong ya Sudbury, go sa tšwa go bonwa drakone yeo e dirilego tshenyo ye kgolo nageng. Ke ya bogolo bjo bogolo kudu, e na le lešoba la godimo." ntlha ya hlogo ya yona, meno a yona a swana le di- saga, gomme mosela wa yona ke o motelele kudu.Ka morago ga go bolaya modiši wa mohlape, o ile a ja dinku tše dintši ka ganong ga gagwe." (Cooper, B., Ka morago ga Meetse-fula-Histort ya mathomo ya ka morago ga Meetse-fula ya Yuropa e latišišitšwe morago go Noage, New Wine Press, West Sussex, UK, maq. 130-161)
• Lekgolong la bo-16 la nywaga, rathutamahlale wa Motaliana e lego Ulysses Aldrovanus o hlalositše ka mo go nepagetšego drakone e nyenyane go e nngwe ya dikgatišo tša gagwe. Edward Topsell o ngwadile morago bjale ka 1608 gore: “Go na le mehuta e mentši ya didragone. Mehuta ye e fapanego e arogantšwe go ya ka karolo ya naga ya yona, karolo ya yona motheong wa bogolo bja yona, karolo motheong wa maswao a yona a go kgetholla."
• Maswao a drakone a be a tlwaelegile gare ga madira a mantši a tša bohlabani. E be e šomišwa ke mohlala, baemphera ba Roma ba Bohlabela le dikgoši tša Maisemane (Uther Pendragon, tatago Kgoši Arthur, Richard I nakong ya ntwa ya 1191 le Henry III nakong ya ntwa ya gagwe kgahlanong le ma-Welsh ka 1245) gammogo le kua China, drakone e be e le leswao la setšhaba ka seaparo sa matsogo sa lapa la bogoši.
• Di-dinosaur le didragone ke karolo ya ditšo tša ditšhaba tše dintši. Go tlaleletša China, se e bile se se tlwaelegilego gare ga ditšhaba tša Amerika Borwa.
• Johannes Damascene, wa mafelelo wa Botate ba Kereke ya Segerika, yo a belegwego ka 676 AD, o hlaloša didragone (The Works of St. John Damascene, Martis Publishing House, Moscow, 1997) ka tsela ye e latelago:
Roman Dio Cassius (155–236 AD), yo a ngwadilego histori ya Mmušo wa Roma le Repabliki, o bontšha dintwa tša moemedi wa Roma Regulus kua Carthage. Drakone e ile ya bolawa ntweng yeo. E ile ya tlošwa letlalo gomme letlalo la romelwa go Senate. Ka taelo ya Senate, letlalo le ile la lekantšhwa gomme le be le le botelele bja maoto a 120 (ca. dimithara tše 37). Letlalo le be le bolokilwe ka tempeleng mebotong ya Roma go fihla ka ngwaga wa 133 BC, ge le nyamelela ge ma-Celt a be a thopa Roma. (Plinius, Natural History . Puku 8, Kgaolo 14. Plinius ka boyena o re o bone sefoka seo go bolelwago ka sona kua Roma). (17) . • Dithalwa. Dithalwa, diswantšho le difikantswe tša didragone le tšona di bolokilwe, tšeo di nyakilego di swana ka dintlha tša anatomical lefaseng ka bophara. Di hwetšwa mo e nyakilego go ba ditšong le madumeding ka moka, go fo etša ge dikanegelo tšeo di bolelago ka tšona di tlwaelegile. Diswantšho tša didragone di ngwadilwe ka mohlala dikotse tša sešole (Sutton Hoo) le mekgabišo ya lebota la kereke (mohlala, SS Mary le Hardulph, Engelane). Go tlaleletša go dipoo le ditau, didragone di swantšhitšwe Kgorong ya Ishtar ya motse wa bogologolo wa Babilona. Ditiiso tša mathomo tša silindara tša Mesopotamia di bontšha didragone di melana ka mesela yeo e nyakilego go lekana le melala ya tšona (Moortgat, A., The art of ancient Mesopotamia, Phaidon Press, London 1969, matl. 1,9,10 le Plate A.) . Diswantšho tše dingwe tša sehlogo sa drakone-dinosaur di ka bonwa, mohlala go www.helsinki.fi/~pjojala/Dinosauruslegendat.htm. Se se kgahlišago ke gore go na le diswantšho tša diphoofolo tše gaešita le mabotong a magaga le megobeng. Dikutollo tše di dirilwe bonyenyane Arizona le tikologong ya Rhodesia ya peleng (Wysong. RL, The Creation-evolution controversy, maq. 378,380). Ka mohlala, kua Arizona ka 1924, ge go hlahlobja lebota le le phagamego la thaba, go ile gwa utollwa gore diswantšho tša diphoofolo tše di fapafapanego di be di betlilwe ka leswikeng, mohlala wa ditlou le dikgama tša thaba, eupša gape le seswantšho se se kwagalago sa dinosaur (Thoralf Gulbrandsen: Puuttuva) . rengas, 1957, letl. 91). Ma-India a Mayan le ona a bolokile seswantšho sa go betlwa sa kimollo seo se nago le nonyana yeo e swanago le Archeopteryx, ke gore nonyana ya legotlo (18) . Go ya ka pono ya tlhagelelo, e be e swanetše go ba e phetše ka nako e tee le di- dinosaur. Bohlatse bo bolokilwe gape bja ditšhošane tše di fofago, tšeo maphego a tšona a bego a ka ba dimithara tše masomepedi, le tšeo go dumelwago gore di tla hwa mengwaga ye dimilione tše masome ye e fetilego. Tlhaloso ye e latelago e šupa go tšona le ka fao phoofolo ye e fofago ye e swanago le Pterosaur e swantšhwago ka gona godimo ga letsopa:
E kgolo ya ditšhošane tše di fofago e be e le pterosaur yeo maphego a yona a ka bago a be a feta dimithara tše 17. (...) Ka go BBC Wildlife Magazine (3/1995, Vol. 13), Richard Greenwell o ile a fopholetša ka go ba gona ga pterosaur lehono. O tsopola monyakišiši A. Hyatt Verrill, yo a bego a hweditše dibjana tše dingwe tša letsopa tša Peru. Dijana tša letsopa di bontšha pterosaur yeo e swanago le pterodactyl. Verrill o fopholetša gore bo-rabokgabo ba dirišitše difosele e le mohlala wa bona gomme o ngwala gore:
Ka nywaga-kgolo e mentši, ditlhalošo tše di nepagetšego gaešita le diswantšho tša difosele tša pterodactyl di ile tša fetišetšwa go tšwa molokong o mongwe go ya go o mongwe, ka ge borakgolokhukhu ba batho ba Cocle ba be ba dula nageng yeo go bego go e-na le mašaledi a bolokilwego gabotse a di- pterosaur.
Le gona, ma-India a Amerika Leboa a be a tlwaelane le nonyana ya go duma, yeo leina la yona le ilego la adingwa bakeng sa koloi le yona. (19) .
Ka Beibeleng , go bonagala di- Behemoth le Leviathane tšeo di boletšwego ka pukung ya Jobo di šupa go di- dinosaur. E bolela ka behemoth gore mosela wa yona o swana le sehlare sa mosedere, mešifa ya dirope tša yona e logagantšwe ka thata gomme marapo a swana le dikota tša tšhipi. Ditlhalošo tše di dumelelana gabotse le di-dinosaur tše itšego, go swana le di-sauropod, tšeo di bego di ka gola go fihla go dimithara tše fetago tše 20 ka botelele. Ka mo go swanago, lefelo la Behemoth ka sephiring sa lehlaka, le fens le swanetše di-dinosaur, ka gobane tše mmalwa tša tšona di be di dula kgauswi le mabopong. Ge e le ka mosela wo o swanago le wa mosedere wo Behemothe a o šišinyago, go a kgahliša gore ga go phoofolo ye kgolo yeo lehono e tsebjago e na le mosela wo bjalo. Mosela wa dinosaur ya go ja dimela o ka be o le botelele bja dimithara tše 10-15 gomme o le boima bja ditone tše 1-2, gomme diphoofolo tše di swanago ga di tsebje mehleng ya sebjalebjale. Diphetolelo tše dingwe tša Beibele di fetolela Behemothe e le kubu (le Leviathane e le kwena), eupša tlhaloso ya mosela wo o swanago le wa mosedere ga e swane le kubu ka tsela le ge e le efe. Tlhaloso e nngwe e kgahlišago tabeng ye e ka hwetšwa go tšwa go rathutamahlale yo a hlompšhago yo a hwilego wa mešaletša Stephen Jay Gould, yo e bego e le moila-Modimo wa Marx. O boletše gore ge puku ya Jobo e bolela ka Behemoth, phoofolo e nnoši yeo e swanetšego tlhalošo ye ke dinosaur (Pandans Tumme, letl. 221, Ordfrontsförlag, 1987). Ka ge e be e le moithuti wa tlhagelelo, o be a dumela gore mongwadi wa puku ya Jobo o swanetše go ba a hweditše tsebo ya gagwe go difosele tšeo di hweditšwego. Le ge go le bjalo, ye nngwe ya dipuku tša kgale kudu ka Beibeleng e šupa gabotse ka phoofolo ye e phelago (Jobo 40:15: Bona bjale behemoth, yeo ke e dirilego le wena...).
- (Jobo 40:15-23) Bona bjale behemoth , yeo ke e dirilego le lena; o ja bjang bjalo ka pholo. 16 Bonang jwale, matla a hae a mathekeng a hae, mme matla a hae a ka sekhukhung sa mpa ya hae. 17 O šišinya mosela wa gagwe bjalo ka mosedere : Mešifa ya dirope tša gagwe e logagantšwe ka thata . 18 Marapo a gagwe a bjalo ka diripana tše di tiilego tša koporo ; marapo a gagwe a swana le dithipa tša tšhipi. 19 Ke yena yo mogolo wa ditsela tša Modimo, yo a mo dirilego a ka dira gore tšhoša ya gagwe e mo batamele. 20 Ruri dithaba di mo tlišetša dijo, moo dibata ka moka tša naga di bapalago gona. 21 O robetše ka tlase ga dihlare tša moriti, ka gare ga sekhurumetšo sa lehlaka le mašoba . 22 Dihlare tša moriti di mo khupetša ka moriti wa tšona; di- willow tša moela di mo khamphase go dikologa. 23 Bonang, o nwa noka , gomme ga a akgofe, o holofela gore a ka gogela Jorodane molomong wa gagwe.
Leviathane ke sebopiwa se sengwe se se kgahlišago seo go bolelwago ka sona ka Pukung ya Jobo. Go thwe sebopiwa se ke kgoši ya diphoofolo gomme go hlalošwa ka fao kgabo e tšwago molomong wa yona. (Seo se bitšwago khukhwane ya bomber yeo e ka tšhollago gase ye fišago – 100 degrees Celsius – thwii go mohlaselwa, e tsebja gape ka mmušong wa diphoofolo). Go a kgonega gore dikanegelo tše ntši ka ga didragone tšeo di kgonago go foka mollo melomong ya tšona di tšwa go se. Diphetolelo tše dingwe tša Beibele di fetoletše Leviathane e le kwena, eupša ke mang yo a bonego kwena yeo e go dirago gore o pšhatlagantšwe ge o e bona, gomme ke mang yo a ka lebelelago tšhipi e le mahlaka, le koporo e le kota e bodilego, gomme ke mang kgoši ya diphoofolo ka moka tše dikgolo? Ka kgonagalo ka moka, gape ke phoofolo ye e hwilego yeo e sa hlwego e le gona, eupša e be e tsebja nakong ya Jobo. Puku ya Jobo e bolela se se latelago:
- (Jobo 41:1,2,9,13-34) Na o ka ntšha leviathane ka sekgoketšane? goba leleme la gagwe ka thapo yeo o e theošitšego fase? 2 Na o ka mo tsenya sekgoketšane nkong? goba a phula mohlagare wa gagwe ka mootlwa? 9 Bonang, kholofelo ya gagwe ke ya lefeela: na motho a ka se lahlelwe fase le ge a mmona ? 13 Ke mang yo a ka utollago sefahlego sa seaparo sa gagwe? goba ke mang yo a ka tlago go yena ka ditomo tša gagwe tše pedi? 14 Ke mang yo a ka bulago mejako ya sefahlego sa gagwe? meno a gagwe a šiiša go dikologa . 15 Dikala tša gagwe ke boikgogomošo bja gagwe, di tswaletšwe gotee bjalo ka ge eka di tiišitšwe kgaufsi . 16 Yo mongwe o kgauswi kudu le yo mongwe, mo e lego gore ga go moya wo o ka tsenago magareng ga bona. 17 Di kopantšwe, di kgomarelana, moo di ka se aroganego. 18 Seetša se phadima ka dinyakwa tša gagwe, gomme mahlo a gagwe a swana le mahlo a mesong. 19 Molomong wa gagwe go tšwa mabone a tukago, gomme ditlhase tša mollo di tlola . 20 Ka dinkong tša gagwe go tšwa muši, bjalo ka ge eka e tšwa ka pitšeng goba sebjaneng seo se fišago. 21 Moya wa gagwe o gotša magala, gomme kgabo ya mollo e tšwa molomong wa gagwe . 22 Molala wa gagwe go dula maatla, gomme manyami a fetogile lethabo pele ga gagwe. 23 Diphaphathi tša nama ya gagwe di kgokagantšwe, di tiile ka botšona; di ka se šuthišwe. 24 Pelo ya gagwe e tiile bjalo ka leswika; ee, e thata bjalo ka seripa sa leswika la tšhilo la ka tlase. 25 Ge a tsoša, bagale ba a tšhoga, ba itlhwekiša ka baka la go roba. 26 Tšhoša ya yo a mo robalago e ka se kgone go swara: lerumo, mosebe goba mosebe. 27 O tšeela tšhipi bjalo ka lehlaka, le koporo bjalo ka kota ye e bodilego. + 28 Mosebe o ka se mo tšhabe, maswika a dihlapi a fetotšwe mahlaka le yena. 29 Mesebe e balwa bjalo ka mahlaka, o sega go šikinyega ga lerumo. 30 Maswika a bogale ka fase ga gagwe, o gaša dilo tše bogale tše di hlabago leraga. 31 O bela bodiba bjalo ka pitša, o dira lewatle bjalo ka pitša ya makhura. 32 O dira tsela ya go mo phadima; motho o be a tla nagana gore bodiba ke bjo bo hwibitšego. 33 Lefaseng ga go na yo a swanago le yena, yo a dirilwego ka ntle le poifo. 34 O bona dilo ka moka tše di phagamego, ke kgoši ya bana ka moka ba boikgogomošo .
Go thwe’ng ka ditlhaloso tša Beibele tša didragone? Beibele e tletše ka ditshwantšhišo tšeo di bontšhago maeba, diphiri tše di nyamilego, dinoga tša bohwirihwiri, dinku le dipudi, tšeo ka moka e lego diphoofolo tšeo di hwetšwago tlhagong lehono. Ke ka lebaka la eng drakone, yeo e bolelwago ka makga a mmalwa Testamenteng ye Tala le ye Mpsha, le ka dingwalong tša kgale, e ka ba mokgekolo? Ge Genesi (1:21) e bolela ka fao Modimo a hlotšego diphoofolo tše kgolo tša lewatle, diphoofolo tša lewatle (phetolelo ye e boeleditšwego) (Gen 1:21 Gomme Modimo o hlotše maruarua a magolo, le sephedi se sengwe le se sengwe seo se sepelago, seo meetse a se ntšhago ka bontši, ka morago ga bona mosa, le nonyana ye nngwe le ye nngwe ya maphego ka morago ga mohuta wa yona: gomme Modimo o bone gore e be e le ye botse.) , polelo ya mathomo e šomiša lentšu le le swanago “tannin”, leo le lekanago le drakone felotsoko ka Beibeleng. Ka mohlala, ditemana tše di latelago di šupa go didragone:
- (Jobo 30:29) Ke ngwanešo wa didragone , le modirišani wa diphukubje.
- (Ps 44:19) Le ge o re robile sebakeng sa didragone , wa re khupetša ka moriti wa lehu.
- (Jes 35:7) Gomme naga ye e omilego e tla fetoga letamo, gomme naga ye e nyorilwego e tla fetoga methopo ya meetse: ka bodulo bja didragone , moo ye nngwe le ye nngwe e robetšego gona, e tla ba bjang bjo bo nago le mahlaka le dihlašana.
- (Jes 43:20) Sebata sa naga se tla ntlhompha, e lego didragone le diphukubje, ka gobane ke nea meetse lešokeng, le dinoka leganateng, go nwa setšhaba sa ka, bao ke ba kgethilwego.
- (Jer 14:6) Gomme dipokolo tša naga di ile tša ema mafelong a phagamego, di ile tša fenya phefo bjalo ka didragone ; mahlo a bona a ile a palelwa, ka gobane go be go se na bjang.
- (Jer 49:33) Hatsoro e tla ba bodulo bja didragone , le lešope go iša mehleng ya neng le neng, go ka se dule motho le ge e le ofe yo a dulago moo, goba morwa wa motho yo a dulago go yona.
- (Mika 1:8) Ka baka leo ke tla lla ka bokolla, ke tla ya ke hlobole, ke hlobotše: Ke tla lla bjalo ka didragone , ka lla bjalo ka diphukubje.
- (Mal 1:3) Ke hloile Esau, ka beela dithaba tša gagwe le bohwa bja gagwe lešope bakeng sa didragone tša lešoka.
- (Ps 104:26) Ke moo dikepe di yago gona: go na le leviathane yeo, yeo o e dirilego gore e bapale ka yona.
- (Jobo 7:12) Na ke lewatle, goba leruarua , leo le ntlhomelago? (phetolelo e boeleditšwego: phoofolo ya go tšhoša ya lewatle, ka Sehebere tannin, yeo e bolelago drakone)
- (Jobo 26:12,13) O aroganya lewatle ka maatla a gagwe, gomme ka kwešišo ya gagwe o hlaba baikgogomoši. 13 O kgabišitše magodimo ka moya wa gagwe; seatla sa gagwe se bopile noga ye e kgopamego.
- (Ps 74:13,14) O arotše lewatle ka maatla a gago: wa thuba dihlogo tša didragone ka meetseng. 14 O ile wa pšhatlaganya dihlogo tša leviathane , wa mo nea dijo tša batho bao ba dulago lešokeng.
- (Ps 91:13) O tla gata tau le adder: tau e nyenyane le drakone o tla gatakela ka maoto.
- (Jes 30:6) Morwalo wa dibata tša borwa: nageng ya mathata le tlalelo, moo go tšwago tau e nyenyane le e kgolo, noga le noga e fofago ya mollo , ba tla rwala mahumo a bona magetleng a bana dipokolo, le matlotlo a tšona dihlopheng tša dikamela, go setšhaba seo se ka se kego sa ba hola.
- (Dot 32:32,33) Gobane morara wa bona ke wa morara wa Sodoma, le mašemong a Gomora: morara wa bona ke morara wa gall, dihlopha tša bona di baba. 33 Beine ya bona ke mpholo wa didragone , le mpholo o sehlogo wa dipitsi.
- (Neh 2:13) Ke ile ka tšwa bošego ka kgoro ya moedi, pele ga sediba sa drakone , le boema-kepeng bja mantle, ka lebelela merako ya Jerusalema yeo e phušotšwego, dikgoro tša yona di fedišitšwe ka mollo.
- (Jesaya 51:9) Phafoga, phafoga, apara maatla, wena letsogo la Morena; phafoga, bjalo ka mehleng ya bogologolo, melokong ya kgale. Na ga se wena o regetšego Rahaba, wa gobatša drakone?
- (Jesaya 27:1) Mohlang woo Jehofa ka tšhoša ya gagwe e bohloko le e kgolo le e matla o tla otla leviathane noga e hlabago, e lego leviathane noga yeo e kgopamego; o tla bolaya drakone yeo e lego lewatleng.
- (Jer 51:34) Nebukadinetsara kgoši ya Babilona o njetše, o ntšhitišitše, o ntirile sebjana se se se nago selo, o nmeditše bjalo ka drakone , o tladitše mpa ya gagwe ka dijo tša ka tše bose, o lahlile nna ka ntle.
Apokrifa ya Testamente ye Tala le didragone . Go thwe’ng ka Apokrifa ya Testamente ye Tala? Le tšona, di na le dipolelo tše mmalwa tša drakone, tšeo di bego di bonwa e le diphoofolo tša kgonthe, go e na le dibopiwa tša boikgopolelo. Mongwadi wa Puku ya Sirach o ngwala ka fao a ka ratago go phela le tau le drakone, go feta le mosadi wa gagwe yo mobe. Ditlaleletšo tša Puku ya Esitere di bolela ka toro ya Morodekai (Morodekai wa Beibele), ge a bona didragone tše pedi tše kgolo. Daniele o ile a lebeletšana gape le drakone e kgolo, yeo e bego e rapelwa ke Bababilona. Se se bontšha ka fao diphoofolo tše di ka bago di gotše go fihla go ditekanyo tše kgolo kudu.
- (Sirak 25:16) Ke be ke rata go dula le tau le drakone, go e na le go dula le mosadi yo kgopo .
- (Bohlale bja Salomone 16:10) Eupša barwa ba gago ga se ba fenya meno a didragone tše di nago le mpholo, gobane kgaugelo ya gago e be e le go bona ka mehla gomme e ba fodiša.
- (Sirak 43:25) Gobane go yona go be le mediro ye e makatšago le ye e makatšago, mehuta ka moka ya dibata le maruarua ao a hlotšwego.
- (Ditlaleletšo go Esitere 1:1,4,5,6) Morodekai, Mojuda yo e bego e le wa moloko wa Benjamini, o ile a išwa bothopša, gotee le Kgoši Joyakine wa Juda, ge Kgoši Nebukadinetsara wa Babilona a thopa Jerusalema. Morodekai e be e le morwa wa Jaire, setlogolo sa Kishi le Shimei. 4 A lora gore go be go na le lešata le legolo le kgakanego, go duma mo gogolo le tšhišinyego ya lefase, go na le khuduego ye e šiišago lefaseng. 5 Ke moka gwa tšwelela didragone tše pedi tše dikgolo, di ikemišeditše go lwa . 6 Ba ile ba dira lešata le le boifišago , gomme ditšhaba ka moka tša itokišeletša go lwa le setšhaba sa Modimo sa batho ba go loka.
- (Ditlaleletšo go Daniele, Bele le Drakone 1:23-30) Gomme lefelong lona leo go be go na le drakone ye kgolo , yeo bona ba Babilona ba bego ba e rapela. 24 Kgoši ya re go Daniele: “Na le wena o ka re se ke sa koporo? bona, o a phela, o a ja, o a nwa ; o ka se bolele gore ga se modimo yo a phelago; 25 Daniele a re go kgoši: “Ke tla khunamela Jehofa Modimo wa ka, gobane ke yena Modimo yo a phelago.” 26 Eupša ntumelele kgoši, ke tla bolaya drakone ye ka ntle le tšhoša goba lepara. Kgoši a re: “Ke go laetša.” 27 Ke moka Daniele a tšea makhura, a makhura, le meriri, a di buša, a di dira dithokgwa, a di tsenya ka ganong ga drakone, gomme ka fao drakone ya phatloga tumiša. 28 Ge ba Babilona ba ekwa seo, ba galefa kudu, ba loga maanomabe a kgoši, ba re: “Kgoši e fetogile Mojuda, e fedišitše Bele, e bolaile drakone, a bolaya baperisita.” 29 Ka gona ba tla go kgoši ba re: “Re hlakodiše Daniele, go sego bjalo re tla go fediša le ntlo ya gago.” 30 Bjale ge kgoši e bona gore ba mo gateletšega kudu, ba gateletšegile, ya ba gafela Daniele.
REFERENCES:
1. J. Morgan: The End of Science: Facing the Limits of Knowledge in the Twilight of Scientific Age (1996). Reading: Addison-Wesley 2. Thoralf Gulbrandsen: Puuttuva rengas, p. 100,101 3. Stephen Jay Gould: The Panda’s Thumb, (1988), p. 182,183. New York: W.W. Norton & Co. 4. Niles Eldredge (1985): “Evolutionary Tempos and Modes: A Paleontological Perspective” teoksessa Godrey (toim.) What Darwin Began: Modern Darwinian and non-Darwinian Perspectives on Evolution 5. George Mc Cready Price: New Geology, lainaus A.M Rehnwinkelin kirjasta Flood, p. 267, 278 6. Kimmo Pälikkö: Taustaa 2, Kehitysopin kulisseista, p. 927. 7. Kimmo Pälikkö: Taustaa 2, Kehitysopin kulisseista, p. 194 8. Pekka Reinikainen: Unohdettu Genesis, p. 173, 184 9. Stephen Jay Gould: Catastrophes and steady state earth, Natural History, 84(2):15-16 / Ref. 6, p. 115. 10. Thoralf Gulbrandsen: Puuttuva rengas, p. 81 11. Toivo Seljavaara: Oliko vedenpaisumus ja Nooan arkki mahdollinen, p. 28 12. Uuras Saarnivaara: Voiko Raamattuun luottaa, p. 175-177 13. Scott M. Huse: Evoluution romahdus, p. 24 14. Many dino fossils could have soft tissue inside, Oct 28 2010, news.nationalgeographic.com/news_/2006/02/0221_060221_dino_tissue_2.html 15. Nielsen-March, C., Biomolecules in fossil remains: Multidisciplinary approach to endurance, The Biochemist 24(3):12-14, June 2002 ; www.biochemist.org/bio/_02403/0012/024030012.pdf 16. Pekka Reinikainen: Darwin vai älykäs suunnitelma?, p. 88 17. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 111 18. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 114,115 19. http://creation.com/redirect.php?http://www. youtube.com/watch?v=QbdH3l1UjPQ20. Matti Leisola: Evoluutiouskon ihmemaassa, p.146 21. J.S. Shelton: Geology illustrated 22. Pentti Eskola: Muuttuva maa, p. 114 23. Carl Wieland: Kiviä ja luita (Stones and Bones), p. 11 24. Pekka Reinikainen: Unohdettu Genesis, p. 179, 224 25. Wiljam Aittala: Kaikkeuden sanoma, p. 198 26. Kalle Taipale: Levoton maapallo, p. 78 27. Mikko Tuuliranta: Koulubiologia jakaa disinformaatiota, in book Usko ja tiede, p. 131,132 28. Francis Hitching: Arvoitukselliset tapahtumat (The World Atlas of Mysteries), p. 159 29. Pentti Eskola: Muuttuva maa, p. 366 30. Siteeraus kirjasta: Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 47 31. Scott M. Huse: Evoluution romahdus, p. 25 32. Pekka Reinikainen: Dinosaurusten arvoitus ja Raamattu, p. 90
|
Jesus is the way, the truth and the life
Grap to eternal life!
|
Other Google Translate machine translations:
Dimilione tša mengwaga / di-dinosaur /
tlhagelelo ya batho? |
