Исламда жана Меккеде бутпарастык
Азыркы исламда исламга чейинки бутпарастыктын көптөгөн калдыктары бар экенин окуңуз. Алардын көпчүлүгү Меккеге зыярат кылуу менен байланыштуу.
Кыскача маалымат
Бул эмгекте исламдын бутпарастык тамырлары төмөнкү негизги пункттар аркылуу талданат: 1. Мекке зыярат кылуу жайы катары: Меккеге зыярат сапарлары жана Кааба храмында аткарылган культтук ырым-жырымдары Мухаммед пайгамбардын убагынан алда канча мурун араб бутпарастык сыйынуусунун бир бөлүгү болгон. 2. Ханифтер: Меккенин байыркы бутпарастары өздөрүн ханиф деп атап, Арафат тоосуна жана Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнө заманбап мусулмандар сыяктуу эле сейилдеп келишкен. 3. Кааба храмын айланып өтүү: Храмды бир нече жолу айланып өтүү мурунку бутпарастыктын ажырагыс бөлүгү болгон, бул бутпарастыкка болгон урматтоону көрсөтүү болгон. 4. Кара ташты өбүү: Каабанын Кара ташы исламга чейинки политеисттик сыйынуунун борбордук объектиси жана бутпарастык артефакт болгон, анын тийүү жана өбүү түздөн-түз азыркы исламга өткөн. 5. Айга сыйынуу жана жарым ай: Байыркы бутпарастык айга сыйынууну камтыган жана бүгүнкү күндө мечиттердин чатырларында көрүнгөн жарым ай бул мурунку бутпарастык салтка түздөн-түз шилтеме болуп саналат. 6. Меккеге карай намаз окуу: Меккеге карап намаз окуунун азыркы мусулмандык практикасы байыркы бутпарастыкта мурунтан эле колдонулуп келген, ал жайгашкан жерине көз карандысыз христиандардын эркин намазынан айырмаланат. 7. Мухаммеддин каталары: Мухаммеддин үч бутпарастык кудай жөнүндөгү аяны анын алгачкы диний каталарынын жана бутпарастык менен компромисске барганынын далили болуп саналат.
Мазмуну
-
Исламдагы бутпарастык – мурунку бутпарастык менен азыркы Меккеге зыяраттын ортосунда эмне жалпылык бар?
-
Мекке Мухаммед пайгамбардын убагына чейин арабдар үчүн зыярат кылуу жайы болгон. Меккенин бутпарастары өздөрүн ханифтер деп аташкан. Алар Арафат тоосуна жөө барып, Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнө барышкан.
-
Каабанын ибадатканасын бир нече жолу айланып өтүү мурунку бутпарастыктын бир бөлүгү болгон
-
Кара ташты өбүү же ага тийүү бутпарастар тарабынан аткарылган ырым-жырымдардын бир бөлүгү болгон
-
Байыркы бутпарастык айга сыйынууну да камтыган. Азыр көптөгөн мечиттердин чатырында жарым ай тургандыктан, бул өткөн бутпарастыкка тиешелүү
-
Азыр мусулмандар Меккеге карап намаз окушат, бирок ошол эле намаздын багыты мурунку бутпарастыкка да тиешелүү болчу.
-
Мухаммеддин үч кудай жөнүндө аян бериши Мухаммеддин жаңылыштыктарынын бир бөлүгү
-
Исламдагы бутпарастык – мурунку бутпарастык менен азыркы Меккеге зыяраттын ортосунда эмне жалпылык бар?
Сиз Меккеге ажылык сапарын аяктаган мусулмансызбы же барууну ойлонуп жатасызбы? Эгер сиз ошондой адам болсоңуз, анда бул макала сиз үчүн.
Бул макалада исламдын алгачкы этаптары жана алардын бутпарастык менен кандай байланышы каралат. Бул көптөгөн чын жүрөктөн чыккан мусулмандар исламда бутпарастык жок деп айтып, муну четке кагышы мүмкүн. Бирок, исламдын бешинчи түркүгү болгон Меккеге зыярат кылууда бутпарастыкка байланыштуу бир нече аспектилер камтылганы белгилей кетүү керек. Бул ислам жана Мухаммед дооруна чейин арабдардын байыркы динине мүнөздүү болгон өзгөчөлүктөр жөнүндө. Алар азыркы исламга мурас катары мураска калган.
Эгер сиз буга ишенбесеңиз, төмөнкү саптарды окуп чыгышыңыз керек. Меккеге зыярат кылганда же тиленүүлөрүңүз ошол жакка багытталганда, чындыгында бир гана Кудайга сыйынасызбы же байыркы бутпарастыктын колдоочусу жана жолдоочусусузбу? Мурдагы бутпарастык жана азыркы зыярат практикасы менен байланыштарга, мисалы, тизмеде пайда болгон нерселер кирет.
• Ажылык сапарга бара турган жер – Мекке
• Ибадаткананын айланасында көп жолу басуу
• Кара ташты өбүү же кармалоо
• Меккедеги бутпарастык кудайларга сыйынгандар өздөрүн ханиф деп аташкан
• Жаныбарларды курмандыкка чалуу
• Арафат тоосуна жөө баруу
• Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнө баруу
Мекке Мухаммед пайгамбардын убагына чейин арабдар үчүн зыярат кылуу жайы болгон. Меккенин бутпарастары өздөрүн ханифтер деп аташкан. Алар Арафат тоосуна жөө барып, Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнө барышкан.
Меккенин зыярат кылуу жайы болушу мурунку салттардан келип чыккан. Бул салт Мухаммедден эч качан төрөлгөн эмес, бирок бутпарастар менен арабдардын да Араб жарым аралындагы бир шаарга зыярат кылуу адаты болгон. Алар Кааба ибадатканасындагы диний жөрөлгөлөргө жана ибадатканадагы 360 бутка сыйынууга катышкан. Азыркы зыяраттын жалпылыгы, башка нерселер менен катар, алардын зыяратынын максаты бирдей болгон, алар ханифтер деп аталган жана алар дагы бүгүнкү күндөгүдөй зыяраттын дээрлик бирдей бөлүктөрүн аткарышкан. Меккеге байланыштуу заманбап иш-аракеттер байыркы мезгилдердеги иш-чараларга окшош.
Мурдагыдай эле өнүгүү 360 буркан бар кезде ыйык жайдын кароолчусу болгон Мухаммед шаарды ислам динин туткандардан башкасынын баарына жабуу чечимин кабыл алганга чейин уланган. Бул 630-жылы болгон, бирок андан кийин да Мухаммед эски динди жана бутпарастык ырым-жырымдарды сактап калган - бул функциялар бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган.
Хадистердин жыйнагы болгон Сахих Бухари исламдын өзүнүн салтында Кааба ибадатканасындагы бутпарастыкка кандайча кайрылаарын тастыктайт. 360 бурканга сыйынышкан:
Мухаммед пайгамбардын убагына чейин араб урууларынын бутпарастыгы Меккедеги Каабанын куб формасындагы ыйык жайына багытталган. Исламдын өзүнүн салты Меккеде 360 кудайга сыйынылганын тастыктайт: «Абдулла бин Масуд: «Пайгамбар Меккеге келгенде, Каабанын айланасында 360 бут бар болчу» (Сахих Бухари) (1)
Каабанын ибадатканасын бир нече жолу айланып өтүү мурунку бутпарастыктын бир бөлүгү болгон
Эски бутпарастык менен биринчи байланыш Меккеге зыярат кылуу болгон. Экинчи окшоштук - Каабанын ибадатканасын айланып өтүү. Бүгүнкү күндө мусулмандар Каабаны жети жолу айланып өтүшкөндө, бул байыркы бутпарастыктын жана зыяраттын бир бөлүгү болгон: ошол кезде да адамдар ибадаткананы айланып өтүп, ага урмат көрсөтүп, анын бир тарабындагы кара ташты өпүшкөн. Булар азыркы Меккеге зыярат кылууну эске салган нерселер. Ошентип, сиз, ушул зыярат амалдарын аткарып, мурунку бутпарастардын жүрүм-турумун ээрчип жатасыз, алар азыркы исламга өткөрүлүп берилген.
Мындан тышкары, башка тарыхый шилтемелерде башка жерлердеги адамдардын Кааба храмы сыяктуу башка храмдарга жана таштарга кантип барып жүргөнү баяндалат. Бул тууралуу, жок дегенде, грек тарыхчылары айтып келишет. Төмөнкү цитата байыркы бурканга табынуучулукта ушул эле салттын кеңири таралгандыгын көрсөтүп турат.
Курайш эли Кааба ибадатканасынын ичиндеги кудуктун четинде турган Хубал аттуу кудайды кудай катары кабыл алышкан. Алар ошондой эле курмандык чалган Замзамдын жанында Исаф менен Наилага сыйынышкан...
Арабдар Каабадан тышкары, өздөрү урматтаган тагуттарды же храмдарды кабыл алышкан. Булар Кааба сыяктуу эле урматтаган храмдар болгон жана алардын өздөрүнүн эшик кайтаруучулары жана кароолчулары болгон. Арабдар аларга Каабага кылгандай курмандык чалып, Каабанын айланасында айлангандай эле, алардын айланасында да айланып жүрүшкөн. Ошондой эле, алар бул жерлердин жанында мал союшкан. (2)
Кара ташты өбүү же ага тийүү бутпарастар тарабынан аткарылган ырым-жырымдардын бир бөлүгү болгон
Мурдагы бутпарастык менен азыркы Меккеге зыяраттын бири - Кааба храмындагы кара ташты өбүү жана кармоо. Ошондой эле, байыркы күндөрдө арабдар бул ташты өөп, Мухаммеддин доорунан көп убакыт мурун кудай катары сыйынышчу. Кара таш байыркы храмдагы эң урматтуу буюм жана көп кудайлуу сыйынуунун чордону болгон. Бедуиндер да ага ислам жана Мухаммеддин доорунан көп убакыт мурун башка таштар менен бирге сыйынышкан. Ошондуктан, бүгүнкү күндө мусулмандар мурда бутпарастыкта колдонулган ташты өбүшү абдан кызык. Кара таш байыркы бутпарастыктын борбордук буюму болсо, мусулман катары кантип ушундай кыла аласыз? Эмне үчүн эски бутпарастык салтын улантып жатасыз?
Исламга чейин арабдар көптөгөн кудайларга сыйынышкан жана алардын дини, кыязы, мурунку семит элдеринин ишенимине окшош болгон. (...) Эң маанилүү активдүү сыйынылган кудайлар Аллат, аль-Узза жана Манат кудайлары болгон, алар, кыязы, Аллахтын кыздары деп эсептелген, бирок исламга чейинки кудайлар дүйнөсү өзүн так пантеонго айландыра элек болчу.
(...) Көп сыйынылган кудайлардан тышкары, ар бир уруунун өзүнүн кудайлары болгон окшойт. Меккенин кудайы, кыязы, анча белгилүү эмес (ай) кудайы Хубал болгон, ал салтка ылайык, ислам төрөлө электе Каабанын ибадатканасында сыйынылган.
Чыныгы кудайлардан тышкары, ыйык таштарга, булактарга жана бак-дарактарга сыйынышкан. Таштарга сыйынуу исламга чейинки бедуиндер үчүн абдан мүнөздүү болгон, бул тууралуу грек булактарында да айтылган. Таштар табигый жол менен пайда болгон же болжолдуу түрдө жасалган болушу мүмкүн. Бедуиндер катуу таштарга да, өздөрү менен кошо алып жүргөн таштарга да сыйынышкан. Каабанын кара ташына да исламга чейинки мезгилде эле сыйынышкан. (3)
Ошентип, Кааба храмы жана анын кара ташы ислам диний практикасынын маанилүү бөлүгү болуп саналат. Бул мусулмандардын Меккеге карап намаз окуганынан да көрүнүп турат. Бул кара таш намаздын ортомчусу боло алат деген ишенимге байланыштуубу? Эгер бул болжолдонсо же намаздын багыты маанилүү болсо, анда ал Меккени жана кара ташты бурканга табынуучулуктун объектиси катары кароого алып келет. Же андай эмеспи? Бул ошондой эле кадимки христиандык тиленүүдөн айырмаланат, анда биз жөн гана Кудайга тынчсыздануубузду айта алабыз (Филиппиялыктар 4: 6: Эч нерседен этият болбоңуз; бирок бардык нерседе тиленүү жана жалынуу аркылуу Кудайга тиленүүңүздөрдү билдириңиз). Намаздын багыты маанилүү эмес.
Анда эмне үчүн мусулмандар кара ташты өбүүнү жана башка бутпарастыкка окшош иштерди кабыл алышат? Муну түшүнүү кыйын. Төмөнкү цитата бул тема жөнүндө көбүрөөк маалымат берет. Исламдын өзүнүн салтында Меккеге зыярат кылуу, Рамазан айы, Каабаны айлануу, кара ташты өбүү, Саф менен Марванын ортосунда чуркоо, шайтанды ташбараңга алуу жана Замзам булагынан ичүү сыяктуу бардык учурдагы ырым-жырымдардын бутпарастык келип чыгышы айтылат:
Каабаны жети жолу айланып чыккандан кийин, сыйынуучулар Меккенин сыртындагы шайтанды символдоштурган айкелдерге шашылыш барып, аларды таш бараңга алышкан. Бул ырым-жырым Сафа жана Марв тоолорунун ортосунда жети жолу чуркоо менен тыгыз байланышта болгон. Алар Меккенин башкы мечитинин жанында болушкан. Тоолордун ортосундагы аралык төрт жүз метрди түзөт.
Куран бул чуркоо ырым-жырымынын исламга чейин эле болгонун далилдейт. Мусулмандар Мухаммедден эмне үчүн бул бутпарастык ырым-жырымга карманышы керек экенин таң калып сурашканда, ал Аллахтан мындай жооп алган:
Сафа менен Марва Аллахтын белгилеринен. Андыктан, эгерде майрам күндөрү же башка убакта Каабага зыярат кылгандар аны айланып өтсө, анда аларга күнөө жок. (Сура 2:158)
Ошентип, кара кездеме менен капталган имараттын ичине же айланасына коюлган кудайларга сыйынуу үчүн көп сандаган адамдар Меккеге чогулушту. Шаарга келген ар бир урууга же адамга Каабадан өздөрүнө эң жаккан кудайды тандоого уруксат берилген. Бул зыяраттар Курайш уруусу үчүн жакшы киреше алып келген, алар Меккедеги эң чоң уруу мүчөлөрү катары ыйык жайга кам көрүп, аны көзөмөлдөп турушкан (...)
Мухаммед пайгамбардын эмне үчүн ал бутпарастык каада-салттарды исламга калтырганы тууралуу көптөгөн божомолдор айтылып келет. Бир себеби, ал аларды курайш уруусун ыраазы кылуу үчүн таштап кеткен болушу мүмкүн, анткени бул каада-салттар исламга түздөн-түз коркунуч туудурган эмес же Аллахты жокко чыгарган эмес. Курайш эли да Меккени басып алгандан кийин мусулманчылыкты кабыл алганда, алар Каабанын кароолчулары катары Меккеге келген зыяратчылардан жыл сайын бир топ акча алып турушкан. Азыркы каада-салттардын бутпарастык келип чыгышын билүү тарыхтын күбөлүгүн жокко чыгаргысы келгендер үчүн уят чындык болушу мүмкүн. (4)
Байыркы бутпарастык айга сыйынууну да камтыган. Азыр көптөгөн мечиттердин чатырында жарым ай тургандыктан, бул өткөн бутпарастыкка тиешелүү
Жогоруда кара ташты өбүү жана ислам зыяратынын башка учурдагы каада-салттары Мухаммедден алда канча мурун бурканга сыйынууда пайда болгону белгиленген. Мухаммед бул бутпарастык каада-салттарды ислам дининин бир бөлүгү катары кабыл алган.
Өткөн менен байланыштын бири - айдын белгиси. Жакынкы Чыгыш элдери айга, күнгө жана жылдыздарга сыйынышчу. Ай орогунун сүрөтү миңдеген курмандык чалынуучу жайларда, чопо идиштерде, идиштерде, тумарларда, сөйкөлөрдө жана башка артефакттарда табылган. Бул айга сыйынуунун кеңири таралышына тиешелүү. Меккедеги бутпарастар да кара ташты асмандан ай кудайы Хубал түшүргөн деп ишенишкен (мурунку цитаталарды караңыз!). Бирок, кийинчерээк бул көз карашты Мухаммед өзү өзгөрткөн, анткени ал ташты Бейиштен Жебрейил периште жөнөткөн жана таш башында ак болгон, бирок адамдардын күнөөлөрүнөн улам карага айланган деп ишенген. Мухаммед туура айтканбы же Жерге түшкөн кадимки метеоритпи? Муну азыр далилдөө мүмкүн эмес.
Кийинки цитата ошол эле тема боюнча уланат, тактап айтканда, кара ташка сыйынуу жана бул таш айдан келип чыккан деп эсептелгени жана аны асмандан ай кудайы Хубал түшүргөнү. Бүгүнкү мечиттердин чатырларында ай орогу дагы эле колдонулат, бул мурунку бутпарастыкты эске салат; мисалы, кара ташты өбүү жана зыяраттын башка ыкмалары.
Зороастризмдин окуусу боюнча Күндү Эң Жогорку Заттын турак жайы катары сыйынган жана жакшылыкты жарык жана от менен, ал эми жамандыкты караңгылык менен байланыштырган перстерден айырмаланып, ал кездеги арабдар жалпысынан Айга сыйынышкан. Бийик тоолуу жерде жашаган перс үчүн Күндүн ысыгы жагымдуу болгон, бирок чөлдүү түздүктөрдөгү араб үчүн Күн өлтүргүч болгон жана Ай кайнап жаткан ысыктан жана көз жоосун алган жарыктан кийин шүүдүрүм менен караңгылыкты алып келген. Бутпарастык уламышка ылайык, Айдын кудайы Хобал Каабанын кара метеорит ташын асмандан түшүргөн деп ишенишкен. Ал исламдан көп убакыт мурун ыйык деп эсептелген жана Айды да кудай деп эсептеген зыяратчылар жана саякатчылар сыйынышкан. (5)
Ушул эле тема боюнча дагы бир цитата. Ал Жакынкы Чыгыш элдеринин негизги дини айга, күнгө жана жылдыздарга сыйынуу менен кандайча байланышта болгонун көрсөтөт. Азыр көптөгөн мечиттердин чатырында жарым ай көрүнүп турганда, бул өткөндөгү бутпарастыкка шилтеме болуп саналат:
«Аль-Хадис» (4-китеп, 42-бөлүм, №47) китебинде Мухаммед пайгамбардын таң калыштуу сөзү камтылган: «Абу Разин аль-Укайли мындай деп айткан: Мен сурадым: Оо, Аллахтын элчиси: Кыямат күнү ар бир адам өзүнүн Раббисин ачык түрдө көрөбү? «Ооба», - деп жооп берди ал. Мен сурадым: Анын жаратуусунда мунун белгиси эмнеде? Алар: «Оо, Абу Разин. Силердин ар бириңер айды толук айдын жарыгында жылаңач түрүндө көрүп жатасыңарбы?» - дешти. Бул аят айдын Аллахтын символу болгондугуна ишарат кылат. Изилдөөлөр көрсөткөндөй:
• Аллах кылымдар бою арабдардын бурканы болгон. «Ал силердин жана ата-бабаларыңардын Эгеси» (44-сүрө: 8). Арабдардын жана алардын ата-бабаларынын Кудайы Ибрахимдин, Ыскактын жана Жакыптын, ЯХВЕ Яхвенин Кудайы эмес, тескерисинче, Аллах болгон.
• Ай Аллахтын символу болгон.
• Алланы Айдын Кудайы деп аташкан.
(...) Батыш диндеринин окумуштуулары Ыйык Китепке кошулушат, анда Жакынкы Чыгыш элдеринин негизги дини айга, күнгө жана жылдыздарга сыйынуу менен байланышкан деп айтылат.
Байыркы окумуштуулар тапкан миңдеген курмандык чалынуучу жайларда, чопо идиштерде, идиштерде, тумарларда, сөйкөлөрдө жана башка артефакттарда айдын орогунун сүрөтү бар. Бул айга сыйынуунун кеңири таралгандыгын көрсөтүп турат.
Археологиялык казуулардан табылган чопо лооктордун тексттеринде Айга берилген курмандыктардын сүрөттөмөлөрү камтылган. Эмне үчүн айдын орогу бүгүнкү күндө да мечиттердин чатырларында турат деп суроо туулушу мүмкүн. Албетте, Кудайдын символу христиандар чиркөөлөрүнө Машаяктын куткарылуусунун символу катары айкаш жыгачты орноткондой эле чатырларга орнотулган.
Айга сыйынуу Жакынкы Чыгышта кеңири таралгандыктан, арабдар да айга сыйынышкан. Ай кудайы үчүн Кааба аттуу ыйык жай да курулган. Анда Мухаммед Меккени басып алуу учурунда өпкөн Айдан түшкөн кара таш сыяктуу өзгөчө сыйынуу объектиси жайгашкан. (6)
Азыр мусулмандар Меккеге карап намаз окушат, бирок ошол эле намаздын багыты мурунку бутпарастыкка да тиешелүү болчу.
Ал эми ислам сыйынуулары жана намаздын багыты жөнүндө эмне айтууга болот? Бүгүнкү күндө мусулмандар намаздарын Меккеге багытташат жана бул үчүн компастарды сатып алышы мүмкүн. Алар намаздын багытын так текшерүүгө мүмкүндүк берет, ошондо ал Меккеге багытталат. Мисалы, Куранда бул тема 2:142-151-аяттарда баяндалат. Алар Мухаммеддин убагында намаздын багыты бул багытта кандайча өзгөргөнүн айтып өтүшөт.
Бирок, суроо туулат, эмне үчүн сиз мусулман катары намазыңызды мурунку бутпарастык жайга багыттайсыз же ал жакка зыярат кылып, байыркы бутпарастар аткарган ибадаттын ошол эле кадамдарын жасайсыз? Бул жерде ачык карама-каршылык жокпу? Эгер сиз мурунку бутпарастардай эле бутпарастык адаттарды кармансаңыз, өзүңүздү кантип бир Кудайдын кулу катары көрсөтө аласыз?
Мухаммеддин үч кудай жөнүндө аян бериши Мухаммеддин жаңылыштыктарынын бир бөлүгү
Жогоруда Меккедеги бутпарастык жана ал жердеги зыярат жөнүндө сөз болду. Кара таштан өбүү, Каабаны айланып өтүү жана Меккеде жасалган бутпарастыктын башка түрлөрү ислам дооруна чейин эле кеңири таралгандыгы белгиленди. Мухаммед аларды азыркы исламга кабыл алган. Ошондуктан, ошол эле бутпарастык формалары дагы эле колдонулуп келет. Мусулман катары, өзүңүздөн сурап көргөнүңүз жакшы, сиз Меккеге зыярат учурунда кылымдар мурун байыркы бутпарастар жасаган бутпарастык менен алектенип жатасызбы?
Андан кийин биз Мухаммед жана бутпарастыкка байланыштуу дагы бир маселеге өтөбүз. Бул шайтандык аяттардан алынган деп аталган нерсе, башкача айтканда, Куран 53:19,20-аяттар жөнүндө. Бул тууралуу кийинчерээк талкуулайбыз.
Уламышка ылайык, арабдар сыйынган үч кудайды (Аллат, аль-Узза жана Манат) сүрөттөгөн бул аяттарда башында бул кудайларды кандайдыр бир ортомчулар катары сүрөттөгөн шилтеме камтылган. Башкача айтканда, Мухаммед алган бул аяттар адамдарды бутпарастык кудайларга кайрылууга үндөгөн. Бул аяттардын айынан Меккенин тургундары Мухаммед пайгамбар болгонун моюнга алууга даяр болушкан. Алар төмөнкү формада болгон деп эсептелет. Өчүрүлгөн үзүндү кара тамга менен белгиленген:
Аллатты, аль-Уззаны жана үчүнчүсү Манатты көрдүңүз беле? " Булар улуу жандыктар жана алардын шапаатын үмүт кылса болот".
Мунун өзгөчөлүгү, ал сырттан келгендердин ойлоп тапканы эмес, тескерисинче, исламдын өзүнүн алгачкы булактары тарабынан айтылган. Бул алгачкы булактар жана алардын авторлору Мухаммеддин пайгамбар катары статусун танган эмес. Аны Ибн Исхак, Ибн Саад жана Табари сыяктуу такыба мусулмандар, ошондой эле Куран тафсиринин кийинки автору Замахшари (1047-1143) да белгилешкен. Эгер алар бул ишти чыныгы деп эсептебегенде, бул тууралуу айтып бермек деп ишенүү абдан кыйын. Ушул эле нерсе төмөнкү цитатада түшүндүрүлөт, анда имамдын Куранга берген тафсири айтылат. Бул Курандагы бул үзүндү кандайча өзгөртүлгөнүн көрсөтөт, анткени Мухаммед көп өтпөй тескерисинче жаңы аян алган. Ошондой эле, Куран толугу менен Мухаммед алган аяндарга жана сөздөргө негизделгенин көрсөтөт. Белгилей кетчү нерсе, мурунку айрым шакирттер Мухаммеддин биринчи аянын кабыл ала алышкан эмес жана ошондуктан аны бойкоттой башташкан.
Имам ас- Сюти Курандын 17:74-сүрөсүн өзүнүн тафсиринде мындайча түшүндүрөт: " Карздын тууганы Каабдын уулу Мухаммеддин айтымында , Мухаммед пайгамбар 53-сүрөнү окуп, ал жерде: "Сен Аллат менен Аль-Уззаны (бутпарастык кудайларды) көрдүңбү..." деген жерге жеткенге чейин окуган. Бул үзүндүдө шайтан өзү Мухаммедге мусулмандар бул бутпарастык кудайларга сыйынып, алардан шапаат сурай алышат деп айтууга мажбурлаган. Ошентип , Мухаммеддин сөздөрүнөн Куранга аят кошулган.
Мухаммед пайгамбар анын сөздөрүнөн абдан кайгырган, бирок Кудай аны жаңы сөздөр менен кубаттаган: «Мурдагыдай эле, биз элчи же пайгамбар жөнөткөндө, шайтан аларга өз каалоолорун салат, бирок Кудай шайтан аларга аралаштырган нерсени өчүрөт, анан ал өзүнүн белгисин бекемдейт. Кудай билүүчү, даанышман» (Сура 22:52).
Ошондуктан, 17-сүрөнүн 73-74-аяттарында мындай деп айтылат: « Алар сени Биз сага вахий кылган нерседен кайтарууга, башкача айтканда, Бизге каршы ойдон чыгарып, андан баш тартууга ниет кылышкан, ошондо алар сени дос кылып алышмак. Эгер Биз сага мурдатан эле күч бербегенде, сен аларга бир аз жакын болмоксуң» (7).
Төмөнкү цитата ошол эле тема, шайтандык аяттар жөнүндө сөз кылат. Бул маселе сырттан келгендердин ойлоп тапканы эмес, исламдын өзүнүн алгачкы булактары тарабынан айтылганын жана Мухаммеддин бутпарастыкты кабыл алууга жакын болгонун көрсөтүп турат. Авторлор Мухаммеддин пайгамбар катары баалуулугун танышкан эмес:
Шайтан аяттары жөнүндөгү окуя, албетте, кылымдар бою мусулмандар үчүн уят иш болуп келген . Чынында эле, бул Мухаммеддин пайгамбар болгон деген бүтүндөй дооматына көлөкө түшүрөт. Эгер Шайтан бир кезде Мухаммеддин оозуна сөздөрдү салып, аларды Аллахтан келген кабар деп ойлоого мажбурлаган болсо, анда Шайтан башка учурларда да Мухаммедди өзүнүн өкүлү катары колдонгон эмес деп ким айта алат?
... Мындай окуя кантип жана эмне үчүн ойдон чыгарылганын, ошондой эле Ибн Исхак , Ибн Саад жана Табари сыяктуу берилген мусулмандар , ошондой эле Курандын аннотациясын жазган кийинки автор Замахсари (1047-1143) – эгер ал булактарга ишенбесе, ошентип айтмак деп ишенүү абдан кыйын – аны кантип жана эмне үчүн чыныгы деп ойлошконун түшүнүү кыйын. Бул жерде, башка тармактардагыдай эле, алгачкы ислам булактарынын далилдери талашсыз күчтүү . Окуяларды башка жагынан түшүндүрүүгө болот, бирок шайтандык аяттардын мисалын жок кылгысы келгендер Мухаммеддин өмүрүнүн бул элементтери анын душмандарынын ойдон чыгарылганы эмес, алар жөнүндөгү маалымат Мухаммедди чындап эле Аллахтын пайгамбары деп эсептеген адамдардан келгенин тана алышпайт. (8)
Жогоруда айтылгандардан кандай жыйынтык чыгарууга болот? Мухаммеддин кемчиликтүү адам болгонун көрүүгө болот. Ал үч бурканга сыйынууну жактаган жана аларга кайрылууга боло турган аяттарды кабыл алып, элдин алдында таазим кылган. Исламдын өзүнүн алгачкы булактарында Мухаммеддин иш-аракеттери жөнүндө айтылат, ошондуктан ал кара ниеттүү сырттан келген адамдардын ойлоп тапканы эмес.
Мухаммед ошондой эле Меккеде кылымдар бою колдонулуп келген байыркы бурканга сыйынуу салты исламга дээрлик окшош түрдө өткөрүлүп берилгенин да айткан. Буга жогоруда айтылган нерселер, мисалы, Меккеге зыярат кылуу, адамдардын ибадаткананы айланып өтүшү, кара ташты өбүшү же кармашы, жаныбарларды курмандыкка чалуу, Арафат тоосуна жөө басуу жана Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнө баруу кирген. Мухаммед бул байыркы бурканга сыйынуу салттарынын баарын тастыктаган.
Шилтемелер:
1. Martti Ahvenainen: Islam Raamatun valossa, p. 20
2. Ibn Hisham: Profeetta Muhammadin elämäkerta, p. 19
3. Jaakko Hämeen-Anttila: Johdatus Koraaniin, p. 28
4. Martti Ahvenainen: Islam Raamatun valossa, p. 23,24
5. Anthony Nutting: The Arabs, pp. 17,18
6. Martti Ahvenainen: Islam Raamatun valossa, pp. 244,242
7. Ismaelin lapset, p. 14
8. Robert Spencer: Totuus Muhammadista (The Truth About Muhammad: Founder of the World’s Most Intolerant Religion) p. 92,93
Көп берилүүчү суроолор (FAQ)
Меккеге ажылык сапары Ислам жана Мухаммедден гана башталганбы?
Андай болгон жок, бирок ал мурунку бутпарастык доордон калган түздөн-түз мурас. Бутпарастар жана арабдар Мухаммедден алда канча мурун Арабия жарым аралындагы бир эле шаарга зыярат кылууга көнүп калышкан. Алар Кааба ибадатканасында аткарылган диний ырым-жырымдарга жана ал жерде жайгашкан жүздөгөн буттарга сыйынууга катышкан.
Байыркы ханифтер кимдер болгон жана алар азыркы ислам менен кандай байланышта?
Меккенин байыркы бутпарастары ислам пайда болгонго чейин өздөрүн ханиф деп аташкан. Алар ажылыктын дээрлик бардык компоненттерин бүгүнкү күндөгү мусулмандар аткаргандай эле аткарышкан. Алардын адат-салты жана колдонгон аталышы байыркы бутпарастык менен азыркы исламдын ортосундагы тарыхый байланышты ачык көрсөтүп турат.
Исламга чейин Арафат тоосу жана Сафа жана Марва дөңсөөлөрү кандай максатта колдонулган?
Бул жерлер Мухаммеддин убагына чейин бутпарастардын арабдар үчүн ырым-жырым жайлары болгон. Бутпарастар Арафат тоосуна жөө басып, Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнүн ортосунда чуркап, айланып жүрүп, өз кудайларына сыйынышкан. Мухаммед бул бутпарастык чуркоо ырым-жырымдарын Курайш уруусун тынчтандыруу үчүн ислам зыяратынын бир бөлүгү катары кабыл алып, сактап калган.
Кааба ибадатканасын айланып өтүү байыркы бутпарастыктын бир бөлүгү болгонбу?
Ооба, ошондой болчу, бул бутпарастык зыяраттын негизги көрүнүштөрүнүн бири болгон. Адамдар ийбадатканага жана анын ичиндеги буркандарга урмат көрсөтүү үчүн аны айланып өтүшкөн. Дал ушул эле таваф ырымы бутпарастык культтан заманбап ислам диний практикасына өткөн.
Ислам дини жарала электе Каабанын кара ташынын ролу кандай болгон?
Кара таш байыркы ийбадаткананын эң ыйык буюму жана политеисттик бутпарастык сыйынуунун борбору болгон. Исламга чейинки бедуиндер аны Мухаммеддин күндөрүнөн алда канча мурун таш кудай катары сыйынышкан. Бул бутпарастардын сыйынуу куралы болгон, ал бутпарастар өз ырым-жырымдарында өөп, кармашкан.
Эмне үчүн мусулмандардын Каабанын кара ташын өбүшү жана ага тийиши карама-каршы келет?
Бул карама-каршылыктуу, анткени мусулмандар бир гана Кудайга сыйынабыз деп ырасташат, бирок алар бутпарастык бутпарастыктын эң негизги ырым-жырымын улантышат. Кара таш байыркы бутпарастык культтун артефакти болгон, ага кудайлык урмат көрсөтүлгөн. Аны өөп жана тийүү менен мусулмандар иш жүзүндө мурунку бутпарастардын салттарын ээрчишет жана сактап келишет.
Мечиттердин үстүндөгү жарым айдын байыркы дин менен кандай байланышы бар?
Ай жарымы Жакынкы Чыгыш элдеринин арасында кеңири таралган байыркы бутпарастык айга сыйынууга түздөн-түз тарыхый шилтеме болуп саналат. Бутпарастык ишеним боюнча, ай кудайы Хубал Меккеде жайгашкан кара метеорит ташын асмандан түшүргөн. Мечиттердин үстүндөгү символ асман телолоруна сыйынуу менен болгон бул байыркы байланышты дагы эле сактап келет.
Меккеге карай намаз окуунун бутпарастык теги барбы?
Ооба, ошондой, анткени Меккеге багытталган ошол эле белгиленген намаз багыты арабдардын мурунку бутпарастыгына таандык болгон. Бул намазды географиялык жайгашууга жана белгилүү бир бутпарастык нерсеге байланыштырат. Ал Меккени жана Кара ташты өзгөчө абалга коёт, бул эски бутпарастыкка окшош.
Исламдагы намаз окуу ыкмасы христиандардын намаз окуу ыкмасынан эмнеси менен айырмаланат?
Христиандык сыйынууда адам эркиндикке ээ жана сыйынуунун багыты да, географиялык жайгашуусу да эч кандай мааниге ээ эмес. Христиандар өздөрүнүн өтүнүчтөрүн жана көйгөйлөрүн Кудайга каалаган жерде жана каалаган убакта белгилүү бир храмга же шаарга кайрылбастан жөнөкөй жана түз жеткире алышат. Ал эми ислам дини белгилүү бир географиялык сыйынуу багытына берилгендикти талап кылат, бул аны эски бутпарастык формаларга байлайт.
Мухаммед пайгамбардын үч кудай жөнүндөгү аяны эмнени билдирет?
Бул ислам тарыхында жана салтында Мухаммед пайгамбар үч бутпарастык кудайды – Аллат, аль-Узза жана Манатты – ортомчулук статусуна ээ деп убактылуу тааныган мезгилди билдирет. Бул Мухаммеддин диний каталарынын жана компромисстердин бир бөлүгү деп эсептелет. Бул исламдын жана анын негиздөөчүсүнүн алгачкы этаптары бутпарастык бутпарастык чөйрөгө канчалык терең сиңип калганын көрсөтөт.
This is a machine translation made by Google Translate and has not been checked. There may be errors in the text.
In addition, you can read other articles in your own language when you go to my English website (Jari's writings), select an article there and transfer its web address to Google Translate (https://translate.google.com/?sl=en&tl=fi&op=websites).

